اوصاف آب‏

منابع مقاله:

کتاب : عرفان اسلامى جلد چهارم      

نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان

 [فَكَما أَنَّ رَحْمَتَهُ تُطَهِّرُ ذُنُوبَ الْعِبادِ كَذلِكَ نِجاساتُ الظَّاهِرِ يُطَهِّرُهَا الْماءُ لا غَيْرُ. قالَ اللّهُ تَعالى‏: [وَ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً] «1» [وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَيٍ‏] «2». فَكَما أَحْيا بِهِ كُلَّ شَىْ‏ءٍ مِنْ نَعيمِ الدُّنْيا كَذلِكَ بِرَحْمَتِهِ وَفَضْلِهِ جَعَلَهُ حَياةَ الْقُلُوبِ‏]

هم‏چنان كه رحمت آن جناب گناهان بندگان را از پرونده آنان پاك مى‏كند، به همان صورت نجاسات ظاهر را آب پاك مى‏كند و لاغير. حصر لاغير به احتمال زياد حصر اضافى است.

خداوند متعال فرموده:

و اوست كه بادها را پيشاپيش [باران‏] رحمتش به عنوان مژده دهنده باران فرستاد و از آسمان آبى پاك و پاك كننده نازل كرديم و هر چيز زنده‏اى را از آب آفريديم.

و به تناسب اين‏كه هر موجود زنده‏اى از آب است، پس براى ادامه حيات و زندگى، نياز ضرورى به آب دارد، در حقيقت مى‏توان گفت حيات موجودات مساوق با آب است.

حكيم بزرگوار، ملا عبدالرزاق لاهيجى در تشريح اين جمله مى‏گويد:

و انديشه كن در خلقت آب كه حكيم على الاطلاق به حكمت كامله خود آن را خلق كرده و به چند صفت آن را موصوف كرده كه هر كدام از آن صفات براى ترتب فوايد آب دخل عظيم دارد:

اول: صفاى آب است كه اگر چركين و كثيف خلق مى‏شد، باعث تنفر طبع مى‏بود و صلاحيت وساطت حيات قلب كه جوهر لطيف است نمى‏داشت، چه تناسب ميان سبب و مسبب شرط است.

دوم: رقّت و تُنُكى است كه اگر غليظ القوام مى‏بود مثل عسل، تطهير چيزها به خصوص چيزهاى لزج به او نمى‏شد و آب هم محتاج به آب ديگر مى‏شد و نيز غلظت مانع مى‏شد از نفوذ كردن در عمق اجسام شخيه‏ «3» با وجود احتياج به نفوذ و نيز بردن آن به جاهاى دور نيز متعسر بلكه متعذر مى‏شد!!

سوم: وفور و بسيارى اوست كه اگر عياذاً باللّه با عموم احتياج خلايق به او كم مى‏بود و به زحمت به دست مى‏آمد، فقرا و ارباب حاجت در تحصيل آن به زحمت مى‏افتاد و رنج مى‏كشيدند.

چهارم: پاك بودن كه اگر در اصل خلقت طهارت نمى‏داشت، تطهير نجاسات به او نمى‏شد و بر وجودش فايده تمام مترتب نمى‏بود.

 [وَتَفَكَّرْ فى صَفاءِ الْماءِ وَرِقَّتِهِ وَطَهُورَتِهِ وَبَرَكَتِهِ وَلَطيفِ امْتِزاجِهِ بِكُلِّ شَى‏ءٍ وَفى كُلِّ شَى‏ءٍ]

انديشه كن در صفا و رقّت و تُنُكى آب و در پاكى و پاك كنندگى آن و نفوذ كردن و ممزوج شدن آن به هر چيزى و در هر چيزى.

و اين همه گفتار لطيف و مسائل عالى در جنب آب براى اين است كه به انسان توجه داده شود كه در صفاى باطن و رقّت قلب و آميزش با مردم مؤمن هم چون آب باش و از همه مهم‏تر هم چنان كه آب اصل مطهرات و بهترين عامل براى پاكى و پاكيزگى است، تو نيز در جامعه پاك و پاك كننده باش؛ به اين معنى كه در تمام شؤون زندگى سعى كن پاك باشى و با عمل و اخلاق و امر به معروف و نهى از منكر ديگران را نيز از آلودگى ها پاك نمايى.

مولوى چنين مى‏گويد:

[وَاسْتَعْمِلْهُ فى تَطْهيرِ الأَعْضاءِ الَّتى أَمَرَكَ اللّهُ بِتَطْهِيرِهَا وَاْتِ بِأَدائِها فَرائِضَهُ وَسُنَنَهُ فَإِنَّ تَحْتَ كُلِّ واحِدٍ مِنْها فَوائِدَ كَثيرَةً إِذا اسْتَعْمَلْتَها بِالْحُرْمَةِ انْفَجَرَتْ لَكَ عَيْنُ فَوائِدِهِ عَنْ قَريبٍ‏]

و به جاى‏آور فرائض و واجبات و مستحبات تطهير را، مثل ازاله نجاست از بدن و لباس و مواضع وضو از براى نماز و طواف.

در كنار هريك از صفات و آثارى كه براى آب گفته شد، فوائد بسيارى است كه به شرط فكر و تأمل و عدم قساوت قلب فايده هر كدام از اين صفات براى متأمل منفجر و ظاهر مى‏گردد.

 [ثُمَّ عاشِرْ خَلْقَ اللّهِ كَامْتِزاجِ الْماءِ بِالأَشْياءِ يُؤَدّى كُلَّ شَىْ‏ءٍ حَقَّهُ وَلا يَتَغَيَّرْ عَنْ مَعْناهُ مُعْتَبِراً لِقَوْلِ رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله: مثَلُ الْمُؤْمِنِ الْخالِصِ كَمَثَلِ الْماءِ]

فوائد آب براى اهل بصيرت‏

اين جمله اشاره به فوائدى دارد براى اهل بصيرت از جوهر آب ظاهر مى‏شود، امام صادق عليه السلام مى‏فرمايد:

لطف امتزاج آب به همه چيز اشارت است به طريق سلوك هر شخص انسان با بنى نوع خود، يعنى اختلاط و معاشرت هر شخص با مردم بايد مثل امتزاج آب باشد به اشيا، يعنى معاشرت بايد در نهايت هموارى و آسانى باشد و چنان كه ملاقات آب به هر چيزى مناسب آن چيز است و از حقيقت خود به در نمى‏رود مثلًا با اجسام متخلخله كه ملاقات مى‏كند مثل دوشاب و گل و غير اين‏ها به ظاهر و باطن ملاقات مى‏كند و اثر خود را به هر جزء آن مى‏رساند و به اجسام صلبه كه ملاقات مى‏كند مثل سنگ و مانند آن به ظاهر آن ملاقات مى‏كند و بس؛ پس آدمى نيز بايد چنين باشد و اختلاطش با هركس مناسب حال آن كس باشد، اگر اختلاطش با مؤمنان خُلّص و صحيح الاعتقاد و يا با دوستان صادق العقيده باشد، مجارات ظاهرى و باطنى مجوز است، يعنى به ظاهر و باطن با او مى‏توان آشنايى و رفاقت و ملاقات داشت و با غير اينان ملاقات ظاهرى كافى است تا وقتى كه بر اثر اين‏ ملاقات ظاهرى آنان هم مانند انسان اهل باطن و عقيده و دين شوند.

خلاصه انسان بايد مانند آب نسبت به خودش طاهر و نسبت به فرزندان و خانواده و اجتماعش مطهر باشد، تا روى سعادت بيند و به خير دنيا و آخرت برسد.

خداوند بزرگ، انسان را در اصل خلقت برابر با آيه فطرت پاك خلق فرموده و انسان وظيفه و مسؤوليت دارد كه اين پاكى را در سايه توحيد و عمل به دستورهاى الهى حفظ كرده و در مقام پاك كردن ديگران نيز فعاليت كند.

واى به حال كسى كه در قيامت در محضر حضرت دوست حاضر شود، در حالى كه با گناه و عصيان، خود و ديگران را نيز نجس كرده باشد!!

نجس و منجس زندگى كردن از شأن انسان به دور است كه انسان در زمين جانشين خدا است و بايد در گردونه طهارت بگردد و اين طهارت را با دو بال امر به معروف و نهى از منكر به ديگران هم سرايت دهد و با تربيت و تزكيه مردم، اثر نيكى از خود در عالم بگذارد.

به قول شاعر خوش بيان، عباس شهرى:

 [وَلْتَكُنْ صَفْوَتُكَ مَعَ اللّهِ تَعالى‏ فى جَميعِ طاعاتِكَ كَصَفْوَةِ الْماءِ حينَ أَنْزَلَهُ مِنَ السَّماءِ. وَطَهِّرْ قَلْبَكَ بِالتَّقْوى‏ وَالْيَقينِ عِنْدَ طَهارَةِ جَوارِحِكَ بِالْماءِ]

امام صادق عليه السلام مى‏فرمايد:

بايد طاعت و بندگى تو براى خدا، در صفا و خلوص و پاكى و عدم غش به اغراض مزيفه مضيعه مثل صفاى آب باشد در وقت فرود آمدن از آسمان، چرا كه عمل مغشوش مقبول درگاه حضرت او نيست، چنان‏كه در حديث آمده روز قيامت به رياكار مى‏گويند: مزد عملت را از كسى كه به خاطر او اين عمل را انجام دادى بگير و پاك كن دل خود را از آلايش كدورات و اوساخ ذنوب و معاصى و محلى و مزين ساز آن را به تقوا و يقين؛ خلاصه در وقت تطهير اعضا از كثافات ظاهرى غافل از تطهير كثافات باطنى نباش، چنان‏كه آلودگى هاى ظاهر را به خاطر نظر خلايق پاك مى‏كنى، آلودگى هاى باطن را به خاطر نظر حق پاك كن كه پاكى باطن اهم از ظاهر و قابل مقايسه با آن نيست.

از خداوند بزرگ بخواهيم كه بعد از فراگيرى اين روايات پر قيمت- كه از درياى مواج علم حضرت صادق عليه السلام به ما رسيده- به آن عمل كنيم كه اثر در عمل است نه در علم تنها.

گروهى فرا مى‏گيرند و مى‏آموزند، براى اين‏كه به ديگران بياموزند، اينان‏ تيره‏بخت و بيچاره‏اند، حمّالى علم كار مهمى نيست، فرا گرفتن و عمل كردن و ياد دادن ارزش دارد.

قالَ الْخِضرُ لِمُوسى‏ عليهما السلام: يا مُوسى‏ تَعَلَّمِ الْعِلْمَ لِتَعْمَلَ بِهِ ولا تُعَلِّمْهُ لِتُعَلِّمَهُ فَيَكُونُ عَلَيْكَ بُورُهُ وَلِغَيْرِكَ نُورُهُ ثُمَّ تُوارِى الْخِضْرُ وَبَقِىَ مُوسى‏ يَبْكى‏ «4».

خضر به موسى فرمود: علم را براى عمل بياموز نه براى ياد دادن تنها كه در ياد دادن تنها براى تو هلاكت و براى دانش‏آموز تو نور است، آن گاه خضر موسى را رها كرد و رفت و موسى در تنهايى گريه كرد.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- فرقان (25): 48.

(2)- انبياء (21): 30.

(3)- شخيه: اجسام زبر و خشك.

(4)- مخلاة: 5.