طلب ناحق‏

منابع مقاله:

کتاب : تفسير و شرح صحيفه سجاديه جلد ششم

نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان

انسان گاهى در امورى، همانند مقام، مال، عنوان، در صورتى كه حق او نيست براى به دست آوردنش اهتمام مى‏ورزد و در اين زمينه مجبور به پايمال كردن حقوق ديگران مى‏شود و اين كارى است كه آيات و روايات از آن نهى كرده‏اند و آن را عملى حرام و گاهى خيانت به خدا و رسول او و مردم مؤمن دانسته‏اند.

حضرت سجّاد عليه السلام در اين قسمت از دعا از حضرت حق مى‏خواهد وى را از طلب آنچه حق او نيست حفظ فرمايد.

اگر انسان از ابتداى زندگى جلوى طمع ورزى خود را بگيرد، به اين بليّه سخت و مصيبت مهلك دچار نمى‏شود.

امام صادق عليه السلام درباره كسى كه مثلًا رياست بر مردم حق او نيست ولى در طلب آن كوشش مى‏كند مى‏فرمايد:

مَنْ طَلَبَ الرِّياسَةَ هَلَكَ. «1»

هر كس طالب رياست باشد هلاك مى‏شود.

حضرت صادق عليه السلام مى‏فرمايد:

مَلْعُونٌ مَنْ تَرَأَّسَ، مَلْعُونٌ مَنْ هَمَّ بِها، مَلْعُونٌ كُلُّ مَنْ حَدَّثَ بِها نَفْسَهُ. «2»

از رحمت خدا دور است كسى كه به ناحق ادعاى رياست كند، ملعون است آن كه اهتمام به آن ورزد و از رحمت الهى دور است هر كس با خود از رياست سخن بگويد.

مَنْ طَلَبَ الرّياسَةَ لِنَفْسِهِ هَلَكَ، فَإنَّ الرّياسَةَ لاتَصْلَحُ إلّا لِأَهْلِها. «3»

هر كس براى خود طلب رياست كند هلاك گردد، به حقيقت كه رياست جز براى اهلش صلاح نيست.

ساير امورى كه نيز حق انسان نيست، اگر آدمى در طلبش برآيد و به اين خاطر حق ديگران پايمال گردد، از رحمت حق محروم مى‏شود.

از روى نادانى سخن گفتن‏

آنچه را انسان به آن علم ندارد، وقتى درباره آن وارد سخن مى‏گردد، يا منتهى به تهمت، يا گمراهى ديگران، يا آشوب در يك خانواده، يا يك اجتماع، يا از بين رفتن مال، يا آبروى يك انسان بى‏گناه، يا ردّ يك حق و يا استقرار امر باطل مى‏گردد كه گناه هر كدام از اينها در پيشگاه حضرت حق گاهى از كوهها سنگين‏تر است.

امام صادق عليه السلام از شخص حكيمى روايت مى‏كند:

الْبُهْتانُ عَلَى الْبَرى‏ء أثْقَلُ مِنَ الْجِبالِ الرّاسِياتِ. «4»

تهمت‏زدن به پاكدامن از كوههاى استوار سنگين‏تر است.

گناه گمراه كردن ديگران بنابر تفسير حضرت صادق عليه السلام از آيه:

مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفسٍ أوْ فَسادٍ فِى الأْرْضِ فَكَأنَّما قَتَلَ النّاسَ جَميعاً» «5»

هر كس انسانى را جز براى حق، [قصاص‏] يا بدون آن كه فسادى در زمين كرده باشد، بكشد، چنان است كه همه انسان‏ها را كشته.

ازكشتن تمام انسان‏ها سنگين‏تر است.

و نيز آشوب ايجاد كردن در بين مردم و خانواده‏ها و باعث ريخته شدن آبروى مردم يا از بين رفتن مال بى‏گناه، گناهانى بس عظيم و اعمالى بس قبيح است. در اين زمينه‏ها تمام مردم را يك آيه در قرآن مجيد بس است كه مى‏فرمايد:

وَ لا تَقْفُ مالَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ اولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْئُولًا» «6»

و از چيزى كه به آن علم ندارى [بلكه برگرفته از شنيده‏ها، ساده‏نگرى‏ها، خيالات و اوهام است‏] پيروى مكن؛ زيرا گوش و چشم و دل [كه ابزار علم و شناخت واقعى‏اند] موردِ بازخواست‏اند.

امام صادق عليه السلام فرمود:

تو را از دو خصلت بازمى‏دارم كه در آن دو خصلت مردم تباه شدند: يكى آن كه خدا را از روى نادرستى بپرستى و ديگر آن كه از روى نادانى براى مردم حكمى و فتوائى صادر كنى. «7» زرارةبن‏اعين مى‏گويد: از حضرت باقر عليه السلام پرسيدم:

ما حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبادِ؟ قالَ: أنْ يَقُولُوا ما يَعْلَمُونَ، وَ يَقِفُوا عِنْدَ ما لا يَعْلَمُونَ. «8»

حق خدا بر بندگان چيست؟ فرمود: اين كه بگويند آنچه مى‏دانند و باز ايستند از آنچه نمى‏دانند.

 [ «5» وَ نَعُوذُ بِكَ أَنْ نَنْطَوِىَ عَلَى غِشِّ أَحَدٍ وَ أَنْ نُعْجَبَ بِأَعْمَالِنَا وَ نَمُدَّ فِي آمَالِنَا «6» وَ نَعُوذُ بِكَ مِنْ سُوءِ السَّرِيرَةِ وَ احْتِقَارِ الصَّغِيرَةِ وَ أَنْ يَسْتَحْوِذَ عَلَيْنَا الشَّيْطَانُ أَوْ يَنْكُبَنَا الزَّمَانُ أَوْ يَتَهَضَّمَنَا السُّلْطَانُ «7» وَ نَعُوذُ بِكَ مِنْ تَنَاوُلِ الْإِسرَافِ وَ مِنْ فِقْدَانِ الْكَفَافِ «8» وَ نَعُوذُ بِكَ مِنْ شَمَاتَةِ الْأَعْدَاءِ وَ مِنْ الْفَقْرِ إِلَى الْأَكْفَاءِ وَ مِنْ مَعِيشَةٍ فِي شِدَّةٍ وَ مِيتَةٍ عَلَى غَيْرِ عُدَّةٍ «9» وَ نَعُوذُ بِكَ مِنَ الْحَسْرَةِ الْعُظْمَى وَ الْمُصِيبَةِ الْكُبْرَى وَ أَشْقَى الشَّقَاءِ وَ سُوءِ الْمَآبِ وَ حِرْمَانِ الثَّوَابِ وَ حُلُولِ الْعِقَابِ «10» اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِذْنِى مِنْ كُلِّ ذَلِكَ بِرَحْمَتِكَ وَ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.]

و به تو پناه مى‏آوريم از اين كه راه خيانت به كسى را به پيماييم، و نسبت به كردارمان خودپسندى كنيم، و آرزوهاى خود را دور و دراز سازيم و به تو پناه مى‏آوريم، از بدى باطن و ناچيز شمردن گناه كوچك، و اين كه شيطان بر ما چيره شود، يا روزگار ما را به عرصه بلا و نكبت اندازد، يا پادشاه بر ما جور و ستم روا دارد.

و به تو پناه مى‏آوريم، از رسيدن به اسراف، و از دست دادن آنچه كه در زندگى به اندازه و كافى است و به تو پناه مى‏آوريم از سرزنش دشمنان و از احتياج به هم نوعان، و از معيشت در سختى، و از مرگ بدون توشه.

و به تو پناه مى‏آوريم، از حسرت عظيم‏تر و بلاى بزرگ‏تر، و بدترين بدبختى و بدى بازگشت، و محروميت از ثواب، و داخل شدن مجازات.

خدايا! بر محمّد و آلش درود فرست و مرا و تمام مؤمنين و مؤمنات را به رحمتت از همه اين امور زشت پناه ده، اى مهربان‏ترين مهربانان!

غشّ و خدعه‏

مكر و فريب و حيله و خدعه و به تعبير روايات غشّ با مردم عملى شيطانى و مورد نفرت حق و جاذب لعنت و شقاوت براى مرتكب آن است.

امام صادق عليه السلام مى‏فرمايد:

إنْ كانَ الْعَرْضُ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَقّاً فَالْمَكْرُ لِماذا؟ «9»

اگر عرضه شدن تمام برنامه‏ها بر حضرت حق امرى مسلّم و حتمى است پس خدعه و حيله براى چيست؟

امام رضا عليه السلام از پدرانش، از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت مى‏كند كه آن حضرت فرمود:

از امين وحى شنيدم:

إنَّ الْمَكْرَ وَالْخَديعَةَ فِى النّارِ. ثُمَّ قالَ صلى الله عليه و آله: لَيْسَ مِنّا مَنْ غَشَّ مُسْلِماً، وَ لَيْسَ مِنّا مَنْ خانَ مُسْلِماً. «10»

مكر و خدعه و فريب و غشّ در آتش است. سپس رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: از ما نيست هر كس مسلمانى را بفريبد و از ما نيست هر كس به مسلمانى خيانت ورزد.

در منهيّات رسول خدا صلى الله عليه و آله است:

مَنْ غَشَّ مُسْلِماً فى شِراءٍ أوْ بَيعٍ فَلَيْسَ مِنّا، وَ يُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَعَ الْيَهُودِ لإنَّهُمْ أغَشُّ الْخَلْقِ لِلْمُسْلِمينَ. وَ قالَ عليه السلام: مَنْ باتَ وَ فِى قَلْبِهِ غِشٌّ لأِخيهِ الْمُسْلِمِ باتَ فى سَخَطِ اللَّهِ وَ أصْبَحَ كَذلِكَ حَتّى‏ يَتُوبَ. «11»

هر كس در خريد يا فروش با مسلمانى خدعه كند از ما نيست و در قيامت با يهود محشور مى‏شود؛ زيرا يهود خائن‏ترين مردم به مسلمانانند. و نيز فرمود:

هر كس شب را به سر برد در حالى كه در نيّتش خدعه با مسلمان باشد، شب را در غضب حق به سر برده و همچنان صبح مى‏كند تا توبه نمايد.

اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

الْمُؤْمِنُ لايَغُشُّ أخاهُ، وَ لايَخُونُهُ، وَ لايَخْذُلُهُ، وَ لايَتَّهِمُهُ، وَ لايَقُولُ لَهُ انَا مِنْكَ بَرى‏ءٌ. «12»

مومن با برادر دينى خدعه نمى‏كند، به او خيانت نمى‏ورزد، وى را بى‏يارى نمى‏گذارد، به او تهمت نمى‏زند و از وى برائت و بى‏زارى نمى‏جويد.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- بحار الأنوار: 70/ 150، باب 124، حديث 2؛ الكافى: 2/ 297، حديث 2.

(2)- بحار الأنوار: 70/ 151، باب 124، حديث 5؛ الكافى: 2/ 298، حديث 4.

(3)- بحار الأنوار: 70/ 154، باب 124، حديث 12؛ مستدرك الوسائل: 11/ 381، باب 50، حديث 13311.

(4)- بحار الأنوار: 72/ 194، باب 62، حديث 3؛ الأمالى، شيخ صدوق: 245، حديث 1.

(5)- مائده (5): 32.

(6)- اسراء (17): 36.

(7)- الكافى: 1/ 42، حديث 2؛ وسائل الشيعة: 27/ 21، باب 4، حديث 33102.

(8)- الكافى: 1/ 43، حديث 7؛ الأمالى، شيخ صدوق: 420، حديث 14.

(9)- من لايحضره الفقيه: 4/ 393، حديث 5836؛ الخصال: 2/ 451، حديث 55.

(10)- بحار الأنوار: 72/ 284، باب 72، حديث 2؛ وسائل الشيعة: 12/ 241، باب 137، حديث 16198.

(11)- بحار الأنوار: 72/ 284، باب 72، حديث 3؛ الأمالى، شيخ صدوق: 429، ذيل حديث 1.

(12)- بحار الأنوار: 72/ 285، باب 72، حديث 4؛ الخصال: 2/ 622، حديث 10.