تعظیم شعائر و ارزش ها

مسلمانان بر اساس جهان بینی توحیدی، پاره ای از امور را مطلوب و پسندیده می دانند كه باید به آنها پایبند باشند و برخی از امور را زشت و ناپسند می شمارند و از آنها گریزانند. معیار زشت و زیبا و پسند و ناپسند نیز «حق و باطل» است به این معنی كه هر چه در مكتب اسلام، «حق» شمرده شود، پسندیده و هر چه باطل باشد ناپسند است. واژه هایی چون «حق»، «خیر»، «معروف» «فضائل اخلاقی»، «واجبات و مستحبات»، «ایمان و عمل صالح» و مانند آن در فرهنگ اسلامی بیانگر ارزش های فكری، اخلاقی و عملی است و واژه های «باطل»، «شرّ»، «كفر»، «فساد»، «منكر»، «رذائل اخلاقی»، «محرّمات و مكروهات» و مانند آن نیز ضد ارزش ها را نشان می دهند. و منظور از پایبندی به ارزش ها، ایمان، عمل، جانبداری، برپا كردن و محترم شمردن همه چیزهایی است كه از نظر اسلام، خوب و حق شمرده شمرده و التزام قلبی و عملی به آنها.
تأكید آیات و روایات
آیات و روایات شریف اسلامی با روش های گوناگون ضمن تبیین ارزش ها و ضد ارزش ها، به طور مكرّر و قاطع از مخاطبان خود می خواهند كه در حدّ‌ توان و در تمام زندگی، خود را ملتزم به ارزش ها بدانند و روز به روز بر خوبی های خود بیفزایند و تلاش كنند از ضد ارزش ها فاصله بگیرند و آنها را در زندگی فردی و اجتماعی و نسبت به خود و دیگران به حدّ صفر برسانند، به چند نمونه توجّه كنید: قرآن مجید می فرماید:
«یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنوُا اتَّقُوا اللهَ وَ كوَنُوا مَعَ الصّادِقینَ»[1] ای كسانی كه ایمان آورده اید، تقوای الهی پیشه كنید و با راستگویان باشید. تقوای الهی در ردیف ارزش های ردیف اول است كه زیرساخت بسیاری از فضایل دیگر به شمار می رود و اكسیر گرانبهایی است كه مس وجود آدمی را طلای ناب می كند و شخص باتقوا در واقع كلید و رمز راهیابی به مركز خوبی ها و ارزش ها را به دست آورده است و به همین دلیل «تقوا» معیار ارزیابی و ارزش گذاری مؤمنان محسوب می شود و آن كه باتقواتر است، ارزشمندتر است. در قرآن مجید می خوانیم: «اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِندَ اللهِ اَتْقیكُمْ»[2] همانا با ارزش‌ترین شما پیش خداوند، باتقواترین شماست.
از این رو به مؤمنان توصیه فرموده كه در سراسر زندگی فردی و اجتماعی خویش، «تقوا» را به عنوان معیار و میزان همه كارها برگزینند و بدانند كه هر كاری را كه همراه تقوا انجام دهند، در منظر خداوند، بسیار ارزشمند و مورد قبول است چنان كه امام متقیان علی ـ علیه السلام ـ می فرماید:
«لا یَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ تقوی وَ كَیْفَ یَقِلُّ ما یُتَقَبَّلُ»[3] هیچ عملی با تقوا اندك نیست. چگونه چیزی كه قبول می شود اندك باشد؟ «عدل، احسان و رسیدگی به خویشان» از كارهای ارزشمندی است كه خداوند به آن فرمان داده است: «اِنَّ اللهَ یأمُرُ بِالعَدْلِ وَ الاِحسانِ و ایتاءِ ذِی القُربی ...»[4] خداوند به دادگری، نیكوكاری و بخشش به بستگان فرمان می دهد. همین طور درباره امانتداری و عدالت در داوری می فرماید:
«اِنَّ اللهَ یَأمُرُكُمْ اَنْ تَؤدُّو الْأماناتِ إلی اَهْلِها وَ‌ اِذا حَكَمْتُم بَیْنَ النّاسِ اَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ اِنَّ اللهِ نِعِمّا یَعِظُكُم بِهِ...»[5] خداوند به شما فرمان می دهد كه امانت ها را به صاحبانش بدهید و هنگامی كه میان مردم داوری می كنید، به عدالت حكم كنید، خداوند اندرزهای خوبی به شما می دهد.
بدون تردید، همه دستورات قرآنی جنبه‌ ارزشی دارد و هر قدر انسان به آنها عمل كند، بر قیمت خود افزوده است. چنان كه در رستاخیز نیز ملاك و میزان قرب و منزلت مؤمن عمل به همین دستورات است و درجاتی را كه در بهشت دریافت می كند به تعداد آیات قرآن است كه به آن پاینده بوده است. امام موسی بن جعفر ـ علیه السلام ـ می فرماید: «... اِنَّ دَرَجاتِ الْجَنَّهِ عَلی قَدْرِ آیاتِ القُرآنِ، یُقالُ لَهُ اقْرَأْ وَ‌ ارقَ فَیَقرَأُْ ثُمَّ یَرْقی»[6]
درجات بهشت به اندازه آیات قرآن است؛ (در بهشت) به مؤمن گفته می شود: «بخوان و بالا برو» او نیز (قرآن را) می خواند و بالا می رود.
شناخت ارزش ها
نخستین و مهم ترین گام در حفظ و اعتلای ارزش ها، شناخت و بصیرت نسبت به آنهاست، كسی كه شهد شیرین حقایق و ارزش ها را بچشد، در هر شرایطی به آنها پایبند است و به هیچ قیمتی آنها را نمی فروشد. چنان كه امیرمؤمنان ـ علیه السلام ـ می فرماید: «ما شَكَكْتُ فِی الْحَقَّ مُذْ رأیتُهُ»[7] از وقتی كه حق را شناخته ام درآن تردید نكرده ام. و با شناخت عمیقی كه از عدالت و ستم دارد، می فرماید:
به خد سوگند اگر هفت اقلیم را با آنچه زیر آسمانهای آنهاست به من بدهند تا نسبت به مورچه ای خدا را نافرمانی كنم و پوست جوی را از آن بربایم، چنین نخواهم كرد.[8] مؤمنان واقعی و پیروان آن حضرت نیز چنین‌ اند و امام در وصف آنها می فرماید: «لَوْ ضَرَبْتُ خَیْشُومَ‌ المُؤمِنِ بِسَیفی هذا عَلی اَنْ یُبغِضََنی ما اَبْغَضَنی»[9] اگر با این شمشیرم بر بن بینی مؤمن بزنم تا دشمنم گردد، با من دشمنی نخواهد كرد.
در تاریخ آمده است كه حجّاج بن یوسف ثقفی قنبر ـ خدمتگزار امام علی ـ علیه السلام ـ را احضار كرد و به او گفت: دست از دین علی بشوی! قنبر در پاسخ گفت: ‌اگر از مذهب علی ـ علیه السلام ـ دست بردارم، آیا مرا به مذهب بهتری راهنمایی می كنی؟ حجاج در پاسخ قنبر فرو ماند و دستور داد و او را كشتند![10]
رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ با بصیرتی كامل نسبت به ارزش نماز، به خصوص نماز شب و كم‌ارزشی مظاهر مادّی دنیا می فرماید: «اَلرَّكعَتانِ فی جَوْفِ اللّیلِ اَحَبُّ اِلَیَّ مِنَ الدُّنیا وَ ما فیها»[11] دو ركعت نماز در دل شب، از دنیا و آنچه در آن است برای من محبوب تر است. چنین شناختی، سبب می شود كه مردان الهی و مؤمنان حقیقی به جای پرداختن به جمع ثروت غیر ضرور و امور دنیوی غیر لازم، به تحكیم مبانی فكری و ترویج عقاید صحیح و اشاعه فرهنگ انسانی بپردازند و همه كارهای خود را رنگ خدایی زنند كه زیباترین رنگ است و در تمام فعالیت های شبانه روزی خویش، قرب الهی را جستجو كنند و در پی كسب ارزشها باشند كه هرگز نابود و كم بها نشود. آنان با چنین انگیزه و اقدامی در واقع بر ارزش خود می افزایند و بهای خویش را بالا می برند و برتر از هر ارزشی وجود ارزشمند و گوهر گرانبهای این رادمردان خود ساخته و خداجوست چنان كه امام آنان، حضرت علی ـ علیه السلام ـ می‌ فرماید:
«اِفْعَلِ الْخَیرَ وَ لا تَفْعَلِ الشَّّرَّ فَخَیْرٌ مِنَ الْخَیْرِ مَنْ یَفْعَلُهُ وَ شَرُّ مِنَ الشَّرَّ مَنْ یَأتیهِ بِِفِعْلِهِ»[12]
كار نیك انجام بده و از شرّ بپرهیز چرا كه نیكوكار از نیكویی ارجمندتر است و برپاكننده شرّ از شرّ بدتر است.
انتخاب برترین ها
انجام هر كار نیكی، چه خُرد و چه كلان، چه آسان و چه سخت، و چه عیان باشد یا نهان، پسندیده و نیكوست ولی از منظر عقل و شرع، برخی از ارزش ها از برخی دیگر پربهاتر است. شاخص های زیر،‌ می تواند، كارهای برتر را نشان دهد.
1 . اهمّ و مهم
خرد آدمی فرمان می دهد كه از دو كار اهمّ و مهم، كار نخست، ارزشمندتر است و باید از اولویت برخوردار شود. به طور مثال، اگر در فامیل یا همسایگی شما دو نفر فقیر وجود دارد و شما قصد رسیدگی به یك نفر فقیر را دارید، باید به فقیری كه از نظر عقاید، اخلاق و كردار برتر است كمك كنید. این شاخص در مورد پرداخت زكات، انتخاب امام جماعت و... نیز كاربرد دارد.
2 . سخت ترین كار
طبع انسان به طور معمول از انجام كارهای سخت و طاقت فرسا گریزان است. بدین ترتیب كارهای سخت، مشتری كمتری دارد و احتمال انجام نشدن آنها وجود دارد از سوی دیگر در دستگاه عدل الهی هر كاری را به اندازه زحمتی كه پای آن كشیده شده پاداش می دهند و ارج می نهند. قرآن مجید می فرماید:
«لا یَسْتَوی مِنْكُم مَنْ اَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الفَتْحِ وَ قاتَلَ اُولئِكَ‌ اَعْظَمُ دَرَجَه مِنَ الَّذینَ‌ اَنْفَقوُا مِن بَعْدُ وَ قاتَلُوا...»[13]
كسانی از شما كه قبل از پیروزی انفاق كردند و جنگیدند (با آنان كه بعداً چنین كردند) یكسان نیستند بلكه آنان والامقامتر از كسانی هستند كه بعد از فتح انفاق كردند و جنگیدند.
رسول گرامی اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ نیز می فرماید:
«اَفْضَلُ الْاَعمالِ اَحْمَزُها»[14]
برترین اعمال، سخت ترین آنهاست.
3 . نیكویی در جوّ ناسالم
گاه افراد لاابالی یا گروهها و دولت های ستمگر، عرصه را بر نیكویی و نیكوكاران تنگ می كنند در چنین شرایطی انجام و جانبداری از ارزش ها پربهاتر است. قرآن مجید از شیرمردانی تمجید می كند كه دلاورانه در برابر كافران می ایستند و از كیان و دین و ملّت خویش دفاع می كنند :
«یُجاهِدُونَ فی سَبیلِ اللهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَهَ لائِمٍ...»[15] در راه خدا جهاد می كنند و از سرزنش هیچ ملامتگری نمی هراسند. به همین دلیل مجاهدان صدر اسلام كه در كوران مبارزه از میان خون و شمشیر عبور كردند و از دین خدا پاسداری نمودند و در جنگ «بدر» حضور یافتند و مقاومت كردند با عنوان «بدری» ممتاز شدند و از احترام ویژه ای برخوردار بودند.[16]
امام باقر ـ علیه السلام ـ می‌ فرماید: كسی كه نزد پادشاه ستمگر رود و او را به تقوا و ترس از خدا فراخواند و موعظه كند، پاداشی هم ‌وزن پاداش آدمیان و پریان دارد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . توبه، (9)، آیه 119.
[2] . حجرات (49)، آیه 13.
[3] . شرح غررالحكم، ج 6، ص 407.
[4] . نحل (16)، آیه 90.
[5] . نساء (4)، آیه 58.
[6] . اصول كافی، ج 2، ص 606
[7] . نهج‌البلاغه، خطبه 4، ص 55.
[8] . همان، خطبه 215، ص 715.
[9] . همان،‌حكمت 42، ص 1109.
[10] . بحارالانوار، ج 42، ص 126.
[11] . همان، ج 87، ص 148.
[12] . شرح غررالحكم، ج 2، ص 215.
[13] . حدید (57)، آیه 10.
[14] . بحارالانوار، ج 70، ص 191.
[15] . مائده (5)، آیه 54.
[16] . بحارالانوار، ج 17، ص 24.