حقيقت گناه‏

منابع مقاله:

کتاب : تفسير و شرح صحيفه سجاديه جلد ششم

نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان

خطرناك‏ترين برنامه‏اى كه در طول تاريخِ حيات بر انسان هجوم آورده گناه است.

گناه، سرپيچى از دستورهاى حق و مخالفت با انبيا و امامان و مبارزه با سعادت و سلامت است.

گناه، زمينه ساز نابودى شخصيت، خاموش كننده نور حقيقت، بر باد دهنده فضيلت و درهم شكننده شرافت انسانى است.

گناه، تيشه‏اى بر ريشه انسان، تاريك كننده جان، خوشحال كننده شيطان و به غضب آورنده حضرت رحمان است.

گناه، عبادت كردن شيطان و جدا گشتن از يزدان و پاره كننده پرده حيا و فراهم‏ آورنده عذاب روز جزاست.

گناه، در اندازنده انسان به چاه ضلالت، مسدود كننده راه هدايت، ايجاد كننده بلاهت و به وجود آورنده سفاهت و از بين برنده صفاى آدميت و بر باد دهنده غيرت و حميّت است.

گناه طوفانى بس خطرناك است كه چون از سرزمين وجود انسان برخيزد، خير دنيا و آخرت آدمى را دستخوش زوال نموده و اركان انسانيّت را به لرزه آورده و سعادت امروز و فرداى انسان را به باد مى‏دهد.

گناه، به فرموده حضرت حق در آيات قرآن مجيد، مرض است و ادامه آن تمام شؤون حيات انسانى را دستخوش بيمارى كرده و به هلاكت ابدى آدمى منجر مى‏گردد.

بيمارى گناه‏

انسان بر اساس آيات قرآن مجيد، چون قدم به دنيا مى‏گذارد، از سلامت و پاكى برخوردار است و بر پايه فطرت توحيد زندگى خود را شروع مى‏نمايد. او از گناه و معصيت و انحراف و خطا چيزى نمى‏داند، جز به كمال و سعادت ميلى ندارد، از توجه به حقيقت لذّت مى‏برد و از درك حقايق و فهم واقعيّت‏ها خوشحال مى‏شود.

مى‏خواهد در چهارچوب درستى و راستى و صدق و صفا و محبّت و وفا مطرح شود و احترام همگان را در پرتو فروغ صفات حسنه و اخلاق انسانى به سوى خود جلب كند.

چون پدر و مادر و خانه و كاشانه و كوچه و بازار و مدرسه و محيط به او توجه نكند و احساسات و اميال و غرايز او بر اساس قرآن و قواعد تربيتى انبيا و امامان عليهم السلام نباشد، بر اثر جاذبه‏هاى مادّى و جسمى و كشش‏هاى شهوانى و غريزى آلوده مى‏شود و چون لذّت گناه را چشيد به تدريج ميل به گناه، طبيعت ثانوى او مى‏شود و به بيمارى عصيان و سرپيچى از حقايق الهيّه دچار مى‏گردد.

البتّه اين بيمارى بدون دارو نيست، اگر به او توجه كنند و خود او هم نسبت به خودش بيدار و بينا گردد، معالجه‏اش با داروى توبه و متذكر شدن جهان پس از مرگ و جريمه جرم‏ها در قيامت ميسّر مى‏شود.

به علّت اين كه راه بازگشت و طريق به دست آوردن سلامت از دست رفته قلب و روح و اعضا و جوارح به روح انسان باز است، از گناه و معصيت تعبير به مرض شده، مرضى كه بدون شكّ و ترديد قابل علاج و معالجه است.

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرموده است:

يا عِبادَ اللّهِ أنْتُمْ كَالْمَرضْى‏، وَ رَبُّ الْعالَمينَ كَالطَّبيبِ، فَصَلاحُ الْمَرضَى فيما يَعْمَلُهُ الطَّبيبُ وَ يُدَبِّرُهُ، لا فيما يَشْتَهيِه الْمريضُ وَ يَقْتَرِحُهُ. «1»

اى بندگان حق، شما چون بيماران هستيد، وپروردگار جهانيان نسبت به شما همچون طبيب، پس صلاح و مصلحت بيمار در عمل و تدبير طبيب است نه در اشتهاى مريض و آنچه انتخاب مى‏كند.

حضرت مسيح از خانه زن بدكاره‏اى بدر آمد و به آنان كه او را ديدند فرمود:

جامعه را دو گونه مريض است، مريضى كه با پاى خود به طبيب مراجعه مى‏كند و بيمارى كه بايد طبيب به عيادتش برود و اين زن بيمارى بود كه بايد طبيب به عيادت او مى‏رفت.

شبى در شهر ناصريّه به حضرت مسيح عرضه داشتند: بيماران ما را شفا بده، فرمود: به وقت صبح تمام آنان را در اين جا حاضر كنيد تا شفايشان دهم. چون به هنگام صبح چشمش به بيماران افتاد، آنان را كمتر از ده نفر ديد، فرمود: اگر اهل سلامت در اين شهر به اين تعداد باشند برايم اعجاب‏انگيز است.

خوشا به حال بيمارى كه درد بيماريش را حس كند و براى علاج مرض به طبيب مراجعه كرده خودرا از شرّ مرض خلاص كند.

فؤاد كرمانى مى‏گويد:

(فؤاد كرمانى)

بيمارى گناه در قرآن‏

آياتى از قرآن مجيد كه گناه را بيمارى مى‏داند:

يُخادِعُونَ اللّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ* فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ» «2»

[به گمان باطلشان‏] مى‏خواهند خدا و اهل ايمان را فريب دهند، در حالى كه جز خودشان را فريب نمى‏دهند، ولى [اين حقيقت را] درك نمى‏كنند.* در دلِ آنان بيمارىِ [سختى از نفاق‏] است، پس خدا به كيفرِ نفاقشان بر بيماريشان افزود، و براى آنان در برابر آنچه همواره دروغ مى‏گفتند، عذابى دردناك است.

فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى‏ أَن تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللّهُ أَن يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى‏ مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ» «3»

كسانى كه در دل‏هايشان بيمارى [دورويى‏] است، مى‏بينى كه در دوستى با يهود و نصارى شتاب مى‏ورزند و [بر پايه خيال باطلشان كه مبادا اسلام و مسلمانان تكيه‏گاه استوارى نباشند] مى‏گويند: مى‏ترسيم آسيب و گزند ناگوارى به ما برسد [به اين سبب بايد براى دوستى به سوى يهود و نصارى بشتابيم‏]. اميد است خدا از سوى خود پيروزى يا واقعيت ديگرى [به نفع مسلمانان‏] پيش آرد تا اين بيماردلان بر آنچه در دل هايشان پنهان مى‏داشتند، پشيمان شوند.

إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَرَضٌ غَرَّ هؤُلَاءِ دِينُهُمْ وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ فَإِنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ» «4»

و [ياد كنيد] هنگامى را كه منافقان و آنان كه در دل‏هايشان بيمارى [شك و ترديد نسبت به حقايق‏] است، مى‏گفتند: مؤمنان را دينشان [با اين جمعيت اندك و اسلحه ناچيز براى شركت در ميدان نبرد] فريفت، و [آنان باور نمى‏كردند كه‏] هر كس بر خدا توكّل كند [بى‏ترديد پيروز مى‏شود]؛ زيرا خدا تواناى شكست‏ناپذير و حكيم است.

وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى‏ رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ» «5»

اما كسانى كه در دل‏هايشان بيمارى [نفاق‏] است، پس پليدى بر پليديشان افزود و در حالى كه كافر بودند از دنيا رفتند.

لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِّلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفي شِقَاقٍ بَعِيدٍ» «6»

[آزاد گذاشتن شبهه‏اندازى شيطان‏] براى اين [است‏] كه خدا آنچه را شيطان مى‏اندازد براى آنان كه در دل‏هايشان بيمارى است و براى سنگدلان وسيله آزمايش قرار دهد؛ و قطعاً ستمكاران در دشمنى و ستيزى بسيار دور [نسبت به حق و حقيقت‏] قرار دارند.

أَفِي قُلُوبِهِم مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَن يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ» «7»

آيا در دل‏هايشان بيمارى [نفاق‏] است يا [در دين خدا] شك كرده‏اند يا مى‏ترسند كه خدا و پيامبرش بر آنان ستم كند؟ [چنين نيست‏] بلكه اينان خود ستمكارند.

وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ مَّا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً» «8»

و آن گاه كه منافقان و آنان كه در دل‏هايشان بيمارى [ضعف ايمان‏] بود، مى‏گفتند: خدا و پيامبرش جز به فريب، ما را وعده [پيروزى‏] نداده‏اند!

أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَرَضٌ أَن لَن يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ» «9»

بلكه كسانى كه در دل هايشان بيمارى است، گمان كردند كه خدا كينه‏هايشان را آشكار نخواهد كرد.

با حقّ و حقيقت و با واقعيت روشن و با وحى الهى و نبوت انبياى و امامت امامان و صدق و راستى و عقل مستقيم نبايد به چون و چرا برخاست، چرا كه با اين حقايق كه محصول جهل و تعصّب بى جا و كبر و لجاجت است، درون را مريض و اعضا و جوارح را به معصيت و گناه مى‏كشاند و آدمى را از فيوضات ربّانيّه و كرامات انسانيّه محروم مى‏نمايد.

اگر كسى هم دچار خطا و اشتباه و آلوده به معصيت و گناه است، تا مرض مهلك عصيان حاكم بر شؤون ظاهرى و باطنى وى نگشته، چه نيكوست توبه كند و به حضرت حق برگردد و از اصرار و پافشارى بر گناه خوددارى ورزد، تا از خزى دنيا و عذاب آخرت مصون بماند.

پروين اعتصامى گويد:

(پروين اعتصامى)

اصرار بر گناه‏

در روايات آمده است كه: بر گناه و معصيت اصرار نورزيد كه اصرار و پافشارى بر گناه، خود گناه ديگرى است و حتى اصرار بر صغيره، صغيره بودن را از حالت صغيره مى‏اندازد.

حضرت صادق عليه السلام فرمود:

لاصَغيرَةَ مَعَ الْإِصْرارِ وَلا كَبيرَةَ مَعَ الْاسْتِغْفارِ. «10»

اصرار و پافشارى بر گناه صغيره معنا ندارد، وبا طلب مغفرت از حضرت حق كبيره‏اى برجا نماند.

عَنْ أبى جَعْفرٍ عليه السلام فى قَوْلِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ:

وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ» «11»

قالَ: الْإصْرارُ هُوَ أنْ يُذْنِبَ الذَّنْبَ فَلا يَسْتَغْفِرُ اللّهَ وَلايُحَدِّثَ‏

نَفْسَهُ بِتَوْبَةٍ، فَذلِكَ الْإصْرارُ. «12»

حضرت باقر عليه السلام در توضيح كلمه‏ وَ لَمْ يُصِرُّوا فرمودند: اصرار بر گناه اين است كه كسى گناهى كند و از خداوند آمرزش نخواهد و همچنين در انديشه توبه وبازگشت به حق هم نباشد، اين است اصرار ورزيدن بر گناه.

ابوبصير مى‏گويد: از حضرت صادق عليه السلام شنيدم كه فرمود:

لا وَ اللّهِ لايَقْبَلُ اللّهُ شَيْئاً مِنْ طاعَتِهِ عَلَى الْإِصْرارِ عَلى شَىْ‏ءٍ مِنْ مَعاصيِه. «13»

نه، به خدا سوگند كه خدا هيچ طاعتى را با اصرار بر هر گناهى كه باشد قبول نكند.

كسى كه بر گناه صغيره‏اى اصرار ورزد، مثل مردى كه هميشه جامه ابريشم بپوشد، يا دائم به طلا زينت كند، يا هر روز چشم به نامحرم دوزد، گناهش كبيره محسوب شود و آثار و عذاب گناه كبيره بر آن مترتب گردد.

شهيد رحمه الله فرموده است:

«عزم بر تكرار گناه هم به منزله اصرار است. و توبه و استغفار، گناه كبيره و صغيره را محو كرده، باقى نگذارد، ولى اعمال صالحه مانند وضو و نماز و روزه گناه صغيره را جبران كند».

پافشارى بر گناه، ريشه گناه خواهى را در سرزمين قلب محكم خواهد كرد، آن چنانكه با توبه؛ قلع و قمع كردن ريشه، كار بسيار سختى خواهد بود. توفيق نداشتن در بسيارى از گناهكاران براى بازگشت به حق و جبران مافات، معلول همين پافشارى بر گناه بوده است. اصرار ورزى بر گناه حتى باعث تكذيب حقايق و انكار واقعيّت‏هاى مسلّم هستى مى‏گردد:

ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذينَ أَساؤُا السُّوأى‏ أنْ كَذَّبُوا بِآياتِ اللّهِ وَ كانُوا بِها يَسْتَهْزِؤُونَ» «14»

آن گاه بدترين سرانجام، سرانجام كسانى بود كه مرتكب زشتى شدند به سبب‏ اين كه آيات خدا را تكذيب كردند و همواره آنها را به مسخره مى‏گرفتند.

وقتى معصيت فراوان شد و عاصى بر گناه و خطا اصرار ورزيد، دل تاريك مى‏شود و نور حق درقلب به خاموشى مى‏گرايد، آنگاه نوبت استهزاى به حق و تكذيب آيات خداوند در مى‏رسد.

قرآن مجيد آمرزش گناه و مغفرت حق را نسبت به معصيت، مشروط به ترك اصرار نموده:

وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللّهَ فَأسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَن يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى‏ مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ* أُولئِكَ جَزَاؤُهُم مَغْفِرَةٌ مِن رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ» «15»

و آنان كه چون كار زشتى مرتكب شوند يا بر خود ستم ورزند، خدا را ياد كنند و براى گناهانشان آمرزش خواهند؛ و چه كسى جز خدا گناهان را مى‏آمرزد؟

و دانسته و آگاهانه بر آنچه مرتكب شده‏اند، پا فشارى نمى‏كنند؛* پاداش آنان آمرزشى است از سوى پروردگارشان، و بهشت‏هايى كه از زيرِ [درختانِ‏] آن نهرها جارى است، در آن جاودانه‏اند؛ و پاداش عمل كنندگان، نيكوست.

 [ «2» اللَّهُمَّ وَ مَتَى وَقَفْنَا بَيْنَ نَقْصَيْنِ فِي دِينٍ أَوْ دُنْيَا فَأَوْقِعِ النَّقْصَ بِأَسْرَعِهِمَا فَنَاءً وَ اجْعَلِ التَّوْبَةَ فِي أَطْوَلِهِمَا بَقَاءً «3» وَ إِذَا هَمَمْنَا بِهَمَّيْنِ يُرْضِيكَ أَحَدُهُمَا عَنَّا وَ يُسْخِطُكَ الآخَرُ عَلَيْنَا فَمِلْ بِنَا إِلَى مَا يُرْضِيكَ عَنَّا وَ أَوْهِنْ قُوَّتَنَا عَمَّا يُسْخِطُكَ عَلَيْنَا «4» وَ لَا تُخَلِّ فِي ذَلِكَ بَيْنَ نُفُوسِنَا وَ اخْتِيَارِهَا فَإِنَّهَا مُخْتَارَةٌ لِلْبَاطِلِ إِلَّا مَا وَفَّقْتَ أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمْتَ‏]

خدايا! هر گاه در ارتباط با دين يا دنيا، ميان دو كاهش قرار گرفتيم، كاهش را بر دنيامان كه زودتر از دست مى‏رود، وارد كن، و توبه و انابه را در دينمان كه با دوام‏تر است قرار ده.

و زمانى كه دو برنامه را قصد كرديم كه يكى از آنها تو را از ما خشنود مى‏كند، و آن ديگرى تو را بر ما خشمگين مى‏سازد، ما را به جانب آن كارى كه تو را از ما خشنود مى‏كند، رغبت ده، و قدرت و توانمان را از عملى كه تو را بر ما خشمگين مى‏كند، سست كن و در اين امور ما را ميان نفوسمان و انتخابشان رها مكن كه نَفْس انتخاب كننده باطل است، مگر آن كه تو در انتخاب حق توفيقش دهى، و فراوان دستور دهنده به زشتى و بدى است، مگر آن كه رحمتش آرى.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- عدّة الدّاعى: 37؛ مجموعة ورّام: 2/ 117.

(2)- بقره (2): 9- 10.

(3)- مائده (5): 52.

(4)- انفال (8): 49.

(5)- توبه (9): 125.

(6)- حج (22): 53.

(7)- نور (24): 50.

(8)- احزاب (33): 12.

(9)- محمّد (47): 29. (10)- الكافى: 2/ 288، حديث 1؛ وسائل الشيعة: 15/ 338، باب 48، حديث 20681.

(11)- آل عمران (3): 135.

(12)- الكافى: 2/ 288، حديث 2؛ مجموعة ورّام: 1/ 18.

(13)- الكافى: 2/ 288، حديث 3؛ وسائل الشيعة: 15/ 337، باب 48، حديث 20679.

(14)- روم (30): 10.

(15)- آل عمران (3): 135- 136.