فرشتگان نويسنده اعمال نيك و شر
منابع مقاله:
کتاب : تفسير و شرح صحيفه سجاديه جلد ششم
نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان
طبيعت انسان تلاش دارد هر خيرى را با شرى از بين ببرد. از آن جهت كه انسان نمىخواهد كارى را به رايگان انجام دهد بايد هميشه پاداش خير را از خدا بخواهد تا از كسى كه برايش انجام داده انتظار جبران نداشته باشد.
و بعضى انسانهاى مغرور نمىدانند كه اعمال خير و شرّشان در پرونده محاسبه ثبت مىشود و فرشتگان بامدادان و شامگاه با دستى پر با كارنامهاى سفيد يا سياه به سوى حق باز مىگردند و گزارش كار بندگان را مو به مو، حضور حضرت حق مىرسانند.
خداوند متعال هم براى از بين بردن عوامل غرور و غفلت و تقويت ايمان به معاد مىفرمايد:
وَ إِنَّ عَلَيْكُمْ لَحفِظِينَ* كِرَامًا كتِبِينَ* يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ» «1»
و بىترديد بر شما نگهبانانى گماشتهاند،* بزرگوارانى نويسنده* كه آنچه را [از خير و شر] انجام مىدهيد، مىدانند [و ضبط مىكنند.]
فرشتگان مراقب همراه و همگام با انسان براى انجام مأموريت آمادهاند:
إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشّمَالِ قَعِيدٌ* مَّا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ» «2»
[ياد كن] دو فرشتهاى را كه همواره از ناحيه خير و از ناحيه شر، ملازم انسان هستند و همه اعمالش را دريافت كرده و ضبط مىكنند.* هيچ سخنى را به زبان نمىگويد جز اين كه نزد آن [براى نوشتن و حفظش] نگهبانى آماده است.
بدون شك خداى منّان قبل از هر كس و بهتر از هر واسطهاى شاهد و ناظر اعمال آدمى است ولى براى تأكيد بيشتر و اطمينان انسان، مراقبان برترى را قرار داده است.
شخص زنديقى از امام صادق عليه السلام پرسيد:
علت وجود فرشتگان مأمور ثبت اعمال نيك و ناپسند چيست؟ در حالى كه ما مىدانيم خداوند دانا به آشكار و نهانهاست و از پنهانترينها هم آگاه است؟
حضرت فرمود: خداوند با اين كار فرشتگان را به بندگى گرفته و آنان را گواه بر خلق خويش قرار داده است تا بندگان به خاطر همراه بودن فرشتگان با آنان نسبت به طاعت خدا مواظبت بيشترى نشان دهند و از نافرمانى او بيشتر خوددارى كنند.
اى بسا بندهاى كه قصد گناه مىكند، اما به ياد آن دو فرشته موكل بر خود مىافتد و در نتيجه از گناه خوددارى مىورزد و خويشتن را نگه مىدارد؛ زيرا مىگويد:
پروردگارم مرا مىبيند و فرشتگان مراقب من به اين گناه من گواهى خواهند داد.
خداوند همچنين از سر لطف و رأفت خود فرشتگان را بر بندگانش گماشته است تا شيطانهاى سركش و حشرات آزار دهنده زمين و بسيارى از آفات و گزندههاى ديگر را به اذن خدا به طورى كه خودشان هم متوجه نشوند، از ايشان دفع كنند تا آنگاه كه فرمان خداى عزّوجلّ در رسد. «3» سعيد بن قيس همدانى گويد: روزى در ميدان جنگ متوجّه مردى شدم كه دو جامه دربرداشت، اسب خود را به سوى او حركت دادم ناگهان ديدم امير المؤمنين عليه السلام است. پرسيدم: اى اميرمؤمنان در چنين جايى؟ فرمود: آرى، اى سعيد! هيچ بندهاى نيست مگر اين كه خداوند براى او حافظ و نگهدارندهاى قرار داده است. او دو فرشته دارد كه او را حفظ مىكنند تا از بالاى كوهى سقوط نكند و يا در چاهى نيفتد ولى هرگاه اتفاقى پيش آيد او را رها مىكنند.» «4» البته در اين حركت حضرت كه به جاى زره و سپر دو لباس در جنگ پوشيده است؛ مقصود اين نيست كه به تقديرات الهى توجه نداشته است، بلكه خواسته به سائل بفهماند كه ما دو فرشته حافظ و مراقب داريم كه در اعمال و آفات و بلايا نظارت دارند و به امر خداوند عمل مىكنند.
امام باقر عليه السلام درباره آيه:
لَهُ مُعَقّبتٌ مّن بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ» «5»
براى انسان از پيش رو و پشت سر، مأمورانى است كه همواره او را به فرمان خدا [از آسيبها و گزندها] حفظ مىكنند.
فرمود: به فرمان خدا او را از اين كه در جايى بيفتد يا ديوارى بر سرش خراب شود يا آسيبى به او برسد، حفظ مىكنند و همين كه أجلش رسيد او را با آن تنها مىگذارند و به سوى مقدّراتش مىرانند. اين معقّبات عبارتند از دو فرشته كه در شب از او مراقبت مىكنند. و دو فرشته كه در روز محافظتش مىنمايند و اين كار را به نوبت انجام مىدهند. «6» از آيات و روايات استفاده مىشود اين دسته از فرشتگان كه مأموريت ثبت احوال و اسناد انسانها را به عهده دارند؛ مسؤوليت پاسدارى از جان آدمى از حوادث ناگوار و آفات و وسوسههاى شياطين را هم در دستور كار دارند.
و اين برنامه نگهبانى تنها بخش اندكى از زمينههاى ضمانت سلامتى و نگهدارى از بشر است.
نوشتن اعمال در كلام شيخ صدوق
شيخ صدوق در باب اعتقادات اماميه نوشته است:
«اعتقاد ما در باب نوشتن اعمال آن است كه هيچ بندهاى نيست مگر آن كه دو ملك موكّلند كه كل اعمالش را بنويسند پس هر كه قصد عمل خيرى كند يك حسنه برايش نوشته مىشود و اگر عمل كند ده حسنه ثبت مىگردد. و اگر قصد معصيت نمايد بر او نوشته نمىشود تا عمل از او سر زند و چون مرتكب شود همان يك بر او نوشته گردد ولكن از وقتى كه مرتكب آن شده تا هفت ساعت مهلت داده مىشود اگر در اين مدت توبه نمايد نوشته نمىشود وگرنه ثبت گردد و آن دو ملك هر چيزى را حتى دميدن در خاكستر را هم بر بنده مىنويسند كه حق تعالى در قرآن فرمود:
به درستى كه گماشته برشمايند هر آينه حافظان اعمال، نويسندگان گرامى مىدانند چه مىكنيد. «7» اميرمؤمنان عليه السلام به مردى گذشت كه حرفهاى بيهوده مىزد فرمود:
هر آينه به فرشتگان خود ديكته مىكنى؛ نوشتهاى را براى پروردگارت، پس بگو چيزى را كه به كارت مىآيد و چيزى كه سودى برايت ندارد، رها كن.» «8»
نظارت بر اعمال
نيت انسان در تمام وجود او اثر مىگذارد و فرشتگان از اسرار درونش به وسيله آثار بيرونى آگاه مىشوند، به يقين اگر آگاه نباشند نمىتوانند اعمال انسان را به خوبى ثبت كنند، چرا كه چگونگى نيت، در اخلاص و آلودگى عمل بسيار مؤثر است.
مولا اميرمؤمنان عليه السلام در باب تشويق به پرهيزكارى و نظارت بر اعمال مىفرمايد:
اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ انَّ عَلَيْكُم رَصَداً مِنْ انْفُسِكُمْ، وَ عُيُوناً مِنْ جَوارِحَكُمْ وَ حُفّاظَ صِدْقٍ يَحْفَظُونَ اعْمالَكُمْ وَ عَدَدَ انْفاسِكُمْ لاتَسْتُرُكُمْ مِنْهُمْ ظُلْمَةُ لَيْلٍ داجٍ وَ لايُكِنُّكُمْ مِنْهُمْ بابٌ ذُو رِتاجٍ. «9»
بندگان خدا، بدانيد كه بر شما از خود شما مراقبانى قرار داده شده و از اندامتان جاسوسانى بر وجودتان گماردهاند و محافظانى كه از روى راستى اعمال و شماره نفسهايتان را ضبط مىكنند. تاريكى شب تار شما را از ديد آنان نمىپوشاند و درب بزرگى كه محكم بسته شده شما را از آنان پنهان نمىكند.
پی نوشت ها:
______________________________
(1)- انفطار (82): 10- 12.
(2)- ق (50): 17- 18.
(3)- بحار الأنوار: 5/ 323، باب 17، حديث 10؛ الإحتجاج: 2/ 348.
(4)- بحار الأنوار: 67/ 154، باب 52، حديث 13؛ الكافى: 2/ 59، حديث 8.
(5)- رعد (13): 11.
(6)- تفسير القمى: 1/ 360، ذيل آيه 11 سوره رعد؛ بحار الأنوار: 56/ 179، باب 23، حديث 16.
(7)- انفطار (82): 10- 12.
(8)- اعتقادات الإمامية و تصحيح الاعتقاد، شيخ صدوق: 1/ 68، باب 23.
(9)- نهج البلاغه: خطبه 156.
English