اصلاح نفس‏

منابع مقاله:

کتاب : تفسير و شرح صحيفه سجاديه جلد هفتم

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان

عفت و پاكى نفس و آراسته بودن اين موجود عظيم كه حقيقت و كنه آن بر احدى روشن نيست، به واقعيت‏هاى اخلاقى و حسنات الهى موجب سعادت ابدى و آلودگى و ناپاكى و پستى و خست آن باعث شقاوت و سرشكستگى و خسران دائمى و سرمدى است.

آنچه نفس را به صلاح و سداد مى‏رساند و هر آنچه اين امانت الهيّه را به ضعف و زبونى و ذلّت و شقاوت دچار مى‏نمايد در معارف الهى بيان شده و در اين زمينه حجت خدا بر فرد فرد بنى آدم تمام گشته است.

شايد بتوان ادّعا كرد كه كليه ابواب عبادات و معاملات و واجبات و مستحبات و مكروهات و محرمات و به خصوص مسائل عالى اخلاقى، محض اصلاح نفس، از جانب حضرت حق و انبيا و امامان عليهم السلام نظام گرفته و با توجه به مسئله با عظمت وحى و بعثت رسولان و امامت امامان و توان و قدرتى كه حضرت محبوب به انسان عنايت فرموده، اصلاح نفس بر عهده انسان تكليف واجب و بلكه از اوجب واجبات است.

اصلاح نفس در آيات قرآن‏

آنچه انسان را در سنين تكليف به سوى خوشبختى و يا به گمراهى سوق مى‏دهد نفس است:

انَّ النَّفْسَ لَامَارَةٌ بِالسُّوءِ» «1»

زيرا نفس طغيان گر، بسيار به بدى فرمان مى‏دهد.

نفس است كه به تزكيه احتياج دارد:

وَ مَنْ تَزَكَّى‏ فَإنَّما يَتَزَكّى‏ لِنَفْسِهِ» «2»

و هر كس [از آلودگى‏ها] پاك شود به سود خود پاك مى‏شود.

نفس است كه بايد در جستجوى رضا و خشنودى خدا باشد، تا مشمول عنايات‏ و رأفت الهى گردد:

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرى‏ نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبادِ» «3»

و از مردم كسى است كه جانش را براى خشنودى خدا مى‏فروشد [مانند امير المؤمنين عليه السلام‏] و خدا به بندگان مهربان است.

نفس است كه بايد از خدا بترسد و بداند كه خداوند به جريانات ذهنى همه آگاه است و با جلوگيرى از هوا و هوس‏ها راهى به رحمت الهى و بخشيده شدن گناهانش بيابد:

وَ اعْلَمُوا انَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فى انْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَ اعْلَمُوا انَّ اللّهَ غَفُورٌ حَليمٌ» «4»

و بدانيد كه خدا آنچه در دل داريد مى‏داند؛ بنابراين از [مخالفت با] او بپرهيزيد، و بدانيد كه خدا بسيار آمرزنده و بردبار است.

نفس است كه بايد از خدعه و نيرنگ زدن به خداوند و اهل ايمان دور باشد، چه اين كه بايد به اين معنى توجه داشته باشد كه اين نيرنگ و فريب ضررش متوجه خود اوست:

يُخادِعُونَ اللّهَ وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ الّا انْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ» «5»

[به گمان باطلشان‏] مى‏خواهند خدا و اهل ايمان را فريب دهند، در حالى كه جز خودشان را فريب نمى‏دهند، ولى [اين حقيقت را] درك نمى‏كنند.

نفس است كه حتى اهل ايمان نيز بايد از آن سخت بر حذر باشند تا مبادا بعد از هدايت شدن، آنها را به ضلالت و گمراهى اندازد:

يا ايُّهَا الَّذينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ انْفُسَكُمْ لايَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ اذَا اهْتَدَيْتُمْ» «6»

اى اهل ايمان! مراقبِ [ايمان و ارزش‏هاى معنوىِ‏] خود باشيد؛ اگر شما هدايت يافتيد، گمراهى كسى كه گمراه شده به شما زيانى نمى‏رساند.

در صورت مراقبت نكردن، گمراهى گمراهان، نفس آدمى را تحت تأثير قرار داده و به تدريج انسان را به بلاى ضلالت دچار مى‏كند!

نفس است كه بايد در راه خدا مجاهدت كند تا به درجات بزرگ در پيشگاه الهى نايل آيد:

الَّذينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَ جاهَدُوا فى سَبيلِ اللّهِ بِامْوالِهِمْ وَ انْفُسِهِمْ اعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّهِ وَ اولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ» «7»

آنان كه ايمان آوردند و هجرت كردند و با اموال و جان‏هايشان در راه خدا به جهاد برخاستند، منزلتشان در پيشگاه خدا بزرگ‏تر و برتر است، و فقط اينانند كه كاميابند.

نفس است كه بايد هميشه در جريان سود و زيان اعمال خود باشد و هر روز به حساب خود برسد و ببيند كه براى فرداى خود چه فرستاده است:

وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ» «8»

بايد با تأمل بنگرد كه براى فرداى خود چه چيزى پيش فرستاده است.

نفس است كه در گرو كرده‏هاى خويش است:

كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهينَةٌ» «9»

هر كسى در گرو دست‏آورده‏هاى خويش است.

نفس است كه بايد به خاطر رستگارى خود، بخل ورزيدن را در تمام امور مثبته از خود دور سازد:

وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَاولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» «10»

و كسانى كه خود را از بخل و حرص بازدارند آنان رستگارند.

و بالأخره نفس است كه هرگاه در ايمان به خداوند و رسول او به درجه اطمينان رسيد و مطابق كتاب خدا، پاكى را پيشه خود ساخت و در هر كارى رضاى حضرت معبود را طلب نمود، مى‏تواند خطاب خداوند را نسبت به خود بشنود: «11» يا ايَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ* ارْجِعى الى‏ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً* فَادْخُلى فى عِبادى* وَ ادْخُلى جَنَّتى» «12»

اى جان آرام گرفته و اطمينان يافته!* به سوى پروردگارت در حالى كه از او خشنودى و او هم از تو خشنود است، باز گرد.* پس در ميان بندگانم درآى* و در بهشتم وارد شو.

(شاه نعمت اللّه ولى)

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- يوسف (12): 53.

(2)- فاطر (35): 18.

(3)- بقره (2): 207.

(4)- بقره (2): 235.

(5)- بقره (2): 9.

(6)- مائده (5): 105.

(7)- توبه (9): 20.

(8)- حشر (59): 18.

(9)- مدّثّر (74): 38.

(10)- تغابن (64): 16.

(11)- عصر ايمان و عمل: 165.

(12)- فجر (89): 27- 30.