حقيقت تواضع و فروتنى
منابع مقاله:
کتاب : عرفان اسلامى جلد دهم
نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان
در اين فصل وجود مقدس حضرت صادق عليه السلام به مسئله بسيار مهم و سودبخش تواضع و فروتنى توجه مىدهند، مسئلهاى كه ريشه هر شرف نفيس و در پيشگاه حضرت حق داراى مرتبهاى بس بلند و رفيع است، اين صفت نيكو كه عامل سعادت دنيا و آخرت است اگر زبان داشت هر آينه تمام مردم را از فوايد عظيمه و منافع كثيره خود خبر مىداد كه اى مردم! من در وجود هر كس باشم باعث جلب خشنودى حق و استكمال نفس و رشد انسان در همه امورم و به خاطر من است كه عاقبت خوشى در دنيا و آخرت نصيب مردم مىشود!
تواضع و فروتنى يك حالت عالى و روحى و روانى است كه از بركت معرفت انسان به حقّ و به خود و به خلق و به دنيا به دست مىآيد.
آرى، وقتى به اين حقيقت آشنا شويم كه وجود مقدس حضرت حق خالق كل شىء و ربّ عالم و روزى بخش تمام موجودات و حافظ همه هستى و بصير خبير به تمام امور و سميع به تمام اصوات و قادر بر هر چيز است، بدون شك در برابر عظمت و هيبت و جلال و كمال او به تواضع برخاسته و از بركت آن تواضع مطيع و فرمانبر او خواهيم شد و به دايره با عظمت بندگى و به ميدان پر منفعت عبوديت قدم گذاشته و مجذوب و شيداى آن كمال مطلق خواهيم شد كه تواضع در برابر حق جز فانى شدن در عظمت او و در تمام امور بنده و مطيع و فرمانبر او بودن، معناى ديگر ندارد.
تنها به اين كه بگويم به وجود او معتقدم و او را دوست دارم تواضع حاصل نمىشود، تواضع حقيقى در برابر حضرت او معرفت واقعى به او و پيروى از دستورهاى اوست.
عبادت و عبوديت معنايى جز اين ندارد، عبد يعنى آشناى با مولا و مطيع و سر به فرمان ارباب.
آنان كه ادعاى خدا دوستى و خدا اعتقادى دارند، ولى عامل به قرآن و دستورهاى حضرت دوست كه از جانب انبيا و ائمه و اوليا اعلام شده نيستند متكبّرند و خداى عزيز متكبران را دوست ندارد.
تواضع، روزنه سعادت دنيا و آخرت و عامل دور شدن آتش عذاب از انسان و نزديك كننده بهشت برين به آدمى است.
تواضع، باعث آراسته شدن انسان به حسنات و دور ماندن آدمى از سيّئات و بدىها و پستىهاست.
تواضع، خورشيد جان و حيات روان و چشمه جاودان و روح بخش به انسان و كامل كننده آدم در راه خداوند منّان است.
تواضع، مقدمه معرفت، علاج كسالت، دور كننده شقاوت، آورنده سعادت و آراسته كننده انسان به كرامت است.
تواضع، ريشه حقايق، چراغ قلب صادق، اميد دل شايق، راهگشاى عاشق، كوبنده منافق و جلب كننده خشنودى خالق است.
تكبر در برابر هواى نفس
كبر در برابر حضرت حق از اعظم گناهان و از بدترين مفاسد و علّت خزى دنيا و عذاب آخرت است.
در هر صورت، چون از طريق آيات الهى چه آيات آفاقى و چه آيات انفسى و چه آيات قرآنى، داراى معرفت به اللّه شوى و ربّ و خالق خود را بشناسى و به موقعيت و موقف خود و جهانى كه در آن هستى واقف گردى و به اين نتيجه برسى كه تنها راه سعادت و كسب رشد و كمال معرفت است، به حالت عالى تواضع دست يابى و از پى آن به اجراى دستورهاى حضرت ربالارباب اقدام كنى و به تدريج قدرت خطرناك هواى نفس را كه دشمنترين دشمنان توست در مملكت وجودت به ضعف كشانى و حكومت باطل او را از دستش گرفته به دست حق بسپارى و وجود خويش را در اين مرحله آيينه تجلى اسما و صفات كنى و به معناى حقيقى عبد و بنده او گشته و از هر قيدى رهايى يابى و از بند هر اسارتى برهى و به جلب رضاى دوست نايل شوى و نفس و حواسش را باركش بندگى و عبادت حضرت حق نمايى و به مفهوم عالى تواضع تحقّق عينى بخشى.
اگر موفق به كبر ورزى در برابر هواى نفس شويم و سركشى غرايز و شهوات و اميال و خيالات و آرزوها را با توجّه به حضرت حق و عمل به دستورهاى جناب او مهار كنيم به عرصه با عظمت تواضع راه يابيم كه حقيقت تواضع تكبر كردن با شياطين و هواى نفس است، چنانچه تكبر در برابر حق محصول تواضع و فروتنى در برابر هوا و شياطين است و اين تواضع در برابر هوا و تكبر در برابر حق فقط به ضرر خود انسان است.
شارح «مثنوى» مىگويد «1»:
پس از آن كه جلال الدين اين مطلب را بيان مىكند كه در دنيا اغلب پيكارها و ستيزهجويىها ناشى از خود دوستى افراطى و نفس پرستى است و اگر انسان بتواند نفس خود را مهار كند نه با كسى دشمنى خواهد داشت و نه كسى به او خصومت خواهد ورزيد، اين اعتراض را متذكر مىشود كه اگر اين اصل صحيح بود، چرا پيامبران الهى دشمنان فراوان داشتند، با اين كه آنان بدون ترديد نفس خويش را به كلّى از پا در آورده بودند.
جلال الدين به اين اعتراض پاسخ بسيار عالى مىدهد و مىگويد: شما گمان مبريد كه خصومت با پيامبران دشمنى با آنها بوده است، مثلًا براى آن بوده است كه پيامبران مانع زندگى آنها بودند، يا پيامبران لذايذ آنها را از دستشان مىگرفتند، يا پيامبران خون ناحقى مىريختند، يا پيامبران قيافه زشتى داشتند، هيچ يك از اينها علت دشمنى با پيامبران نبوده است، بلكه بايد ببينيم كه پيامبران مطابق دستورهاى الهى چه مىگفتند؟
آنان مىگفتند: موجوديّت انسانى در خور و خواب و خشم و شهوت خلاصه نمىشود.
آنان مىگفتند: موجوديّت انسانى در تنفس و جنبش حيوانى پايان نمىپذيرد.
آنان مىگفتند: اين موجود بزرگ داراى گوهر روحانى است كه او را مىتواند از تمام طبيعت بالاتر برده و به مقامى برساند كه جزئى از ابديت گردد و در بارگاه الهى از هر گونه مادّه و ماديات گام فراتر نهد.
براى به ثمر رسيدن چنين موجوديّت بايستى نفس و خواستههاى آن را محدود كرد و بايستى در روابط افراد با يكديگر عدالت ورزيد، بايستى رابطه بندگى را ميان خود و خدا برقرار ساخت.
چون اين مقررات مخالف هوا و هوسهاى حيوانى بوده و از زندگانى بىخيال و ناخود آگاه آنان جلوگيرى مىكرد، لذا مردم به دشمنى با پيامبران برمىخاستند، اين دشمنى در حقيقت با شخص پيامبران نبوده است، بلكه آنان نمىخواستند شهوات چند روزه خود را رها كنند و به اصطلاح، ساده لوحان بىخبر نمىخواستند نقد را به نسيه بفروشند، در نتيجه آنان با تكامل و رهسپار شدن به ابديت و سعادت مطلق خويش در نبرد بودند، به همين جهت است كه جلال الدين مىگويد:
|
دشمن خود بودهاند آن منكران |
زخم بر خود مىزدند ايشان چنان |
|
نظير اين مطلب همان است كه اميرالمؤمنين عليه السلام روزى به نزد علاءالدين زياد حارثى رفت و خانه وسيع او را ديد و گفت:
اى علاء! با اين خانه وسيع در اين دنيا چه مىكنى؟ مگر تو در آخرت به خانه وسيعتر احتياج ندارى؟ بلى مىتوانى با اين خانه براى آخرت خود نيز توشه برگيرى، مهمانان را پذيرايى كنى، خويشاوندان را رسيدگى كنى و حقوق آنان را بپردازى، در اين صورت تو با اين خانه به آخرت خواهى رسيد.
علاء مىگويد: يا اميرالمؤمنين! از دست برادرم عاصم بن زياد به تو شكايت مىكنم. اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: عاصم چه كرده است؟ عرض كرد: عبايى پوشيده و از دنيا كناره گرفته است. فرمود: او را نزد من بياوريد، هنگامى كه عاصم به نزد اميرالمؤمنين عليه السلام آمد حضرت فرمود: اى دشمن جان خود! آيا به خانواده خود رحم نكردى از خدمت آنها سرباز زدى، شيطان تو را گيج كرده «2».
ملاحظه مىشود كه اميرالمؤمنين عليه السلام تخلّف عاصم را از دستورهاى خداوندى موجب دشمنى با خويشتن معرفى مىكند، بدين مضمون آيات و روايات فراوانى وجود دارد.
از همين اصل روشن مىشود كه مسئله توجه به خدا و عمل به اوامر او تنها و تنها به سود خود انسانهاست، چنان كه تخلّف از اوامر او به ضرر خود انسان مىباشد.
اگر انسان به جهت مسامحه كارى يا به جهت اشباع هوا و هوس مخالف احكام عقلى و وجدانى خود عمل كند اين تخلّف نه سودى به ديگران مىرساند و نه ضررى، بلكه ضرر آن به خود انسان متخلّف از قانون برمىگردد.
فيض آن حكيم بزرگ در شكايت از هواى نفس مىگويد:
|
خويشتن را در هوا كرديم گم |
جاده در راه خدا كرديم گم |
|
|
از عدم ما تا به اقليم وجود |
آمديم و راه را كرديم گم |
|
|
منزل و مقصود و راه و راه رو |
جمله را در ابتدا كرديم گم |
|
|
سالك مسلوك و مسلوكٌ اليه |
جمله ما بوديم و ما كرديم گم |
|
|
هر چه ما را بود زاجناس و نقود |
جمله را در راهها كرديم گم |
|
|
زابتدا كردم چون آهنگ راه |
گام اول خويشتن را كرديم گم |
|
|
بر در شه چون عطا جويان شديم |
شاه را اندر عطا كرديم گم |
|
|
يافتيم آخر درون خويشتن |
هر چه را در هر كجا كرديم گم |
|
عبوديت نفس
اگر حالت عالى تواضع در نفس ما تجلى كند، نفس بدون ترديد علاوه بر عشق به حق، باركش عبوديت تمام وجود ما مىگردد و بر اين باركشى افتخار كرده و رو به سوى رضايت دوست به حركت خواهد آمد تا جايى كه جز دوست را نشناسد و جز او را نبيند و غير او را نخواهد و فرمان غير او را نبرد.
ساختمان طبيعى ما به طورى است كه وسيله آشنايى ما با جهان طبيعى همين حواس ظاهرى است كه به اندازه محدودى به ما داده شده است.
باز براى همين وضع طبيعى است كه لذايذ ما منحصر به همان مقدار است كه غرايز محدود ما اجازه مىدهد.
پس نتيجه اين اصل بديهى اين است كه ما تابع و پيرو حواس خويشتن مىباشيم، يعنى هر چه كه آنها براى ما امكانپذير بسازند بهرهبردارى خواهيم كرد، ولى آن گاه كه شخصيت ما اعتلا پيدا مىكند و فعاليت روحى ما وسعت و عمق خود را در مىيابد حواس تابع مىشود.
حواسّ تابع ما مىشود يعنى چه؟
ممكن است براى اشخاص سطحى اين مطلب تا حدودى غير قابل قبول جلوه كند ولى ما مىتوانيم براى اثبات اين حقيقت از آشكارترين پديدهها استفاده كنيم.
آن احتياجى كه كودك براى تماس به نمودهاى زندگانى دارد مىبينيم، آن احتياج در اشخاص رشد يافته وجود ندارد؛ زيرا جهان براى كودك تدريجاً مطرح مىشود وانگهى شخصيت و حافظه و انديشه او آن چنان رشد نيافته تا با نبودن حوادث در پيشرو، آنها را به محاسبه درآورده و نتايج منطقى را اتخاذ نمايد.
هنگامى كه مغز انسانى به رشد طبيعى خويش مىرسد و توانايى تجريد و انتزاع كلى و غير ذلك را به دست مىآورد، در اين موقع بديهى است كه به ديدن تمام حوادث و موضوعات كه مىخواهد درباره آنها حكم كند نيازى نخواهد داشت، اين رشد مغزى تا جايى مىرسد كه گويى انسان و جهان را در خود مىبيند، ولى چون فعاليت روح بىنهايت است و عرصه هستى بيكران، لذا به يافتن انسان و جهان در خويشتن قناعت نمىورزد؛ زيرا نه جهان محدود است و نه انسانهايى كه در آن به وجود مىآيند مشخص مىباشند، اين است كه رو به بىنهايت كوشش خود را آغاز مىكند.
در اينجاست كه از خود و حوادث بىخبر شده و تنها متوجه حضرت حق گشته به طورى كه حس مىكند «ليس فى الدّار غيره ديّار» «3».
همه ما ملاحظه كردهايم كه در هنگام تمركز قواى مغز از حوادثى كه در پيرامون ما صورت مىگيرد غفلت مىورزيم، گويى اصلًا آن حوادث پيرامون ما اتفاق نيفتاده است.
گاهى همين حالت تمركز به حدّى از شدت مىرسد كه انسان حوادثى را كه در بدن او تأثير مىگذارند احساس نمىكند.
در حال چشيدن عالىترين لذت، نقطهاى توجه ما را جلب مىكند شدت اين جلب توجه به جايى مىرسد كه لذت تدريجاً از درك ما بركنار مىشود و هم چنين گاهى تمام وجود ما را درد فرا مىگيرد ولى يك حادثه يا يك مسئله ناگهان چنان ما را به خود مشغول مىدارد كه درد به كلّى فراموش مىشود.
در حالات عشق، هنگامى كه درون عاشق از معشوق بهرهمند است گاهى اين مشغوليت به حدى است كه هيچ حادثهاى اگر چه با تمام موجوديّت او سر و كار داشته باشد نمىتواند او را از آن حالت منصرف كند.
به همين قياس مىتوان حالت تسليم به خدا را مجسم كرد، هنگامى كه اين عشق حقيقى پيدا مىشود، ديگر براى انسان عاشق احساسى درباره موجوديّت خود نمىماند، او به قول عارف رومى مانند كوهى است كه هزاران صدا در او مىپيچد و او آنها را منعكس مىسازد ولى كوچكترين آگاهى به اين عملها و عكس العملها ندارد.
حكيم صفاى اصفهانى در اين زمينه چه خوش مىگويد:
|
سلطان سرير عشق ماييم |
هم پادشهيم و هم گداييم |
|
|
بر خسروگاه افسر سر |
بر سالك راه خاك پاييم |
|
|
بر دست سكندر ولايت |
آيينه قطب حق نماييم |
|
|
ما مالك ملك و گنج فقريم |
ما صاحب افسر فناييم |
|
|
درياى وجود را لآلى |
در بحر عدم نهنگ لاييم |
|
|
در فلك نجات ناخدا كيست |
ما بر سر ناخدا خداييم |
|
|
مابنده مصطفاى مطلق |
سلطان سرير اصطفاييم |
|
در سطور گذشته به اين نكات بسيار عظيم قرآنى و عينى واقف شديد كه وجود مقدس او خالق، ربّ، رزّاق، حافظ، قادر، بصير، خبير و سميع است و ذات مقدسش نسبت به همه امور هستى از ظاهر و باطن و غيب و شهادت احاطه دارد و هيچ چيزى از دايره حكومت و عنايت او بيرون نيست و وقوف و معرفت به اين حقايق از طريق قرآن و انبيا و اوليا و ائمه عليهم السلام بدون ترديد پديدآورنده تواضع به معناى تسليم در برابر او و اطاعت از قوانين و امر و نهى آن جناب است و در حقيقت ريشه تواضع حالى و عملى، يا قلبى و عينى در معرفت نسبت به آن وجود مقدس و ذات بىنهايت در بىنهايت است در اين جا لازم است به آياتى از قرآن مجيد در آن زمينهها توجه كنيد.
پی نوشت ها:
______________________________
(1)- شرح مثنوى: 3/ 401.
(2)- نهج البلاغة: خطبه 200.
(3)- غير از او در خانه صاحب خانهاى نيست.
English