اجراى حق‏

منابع مقاله:

کتاب  : تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد نهم

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان

حق در لغت: به معنى مطابقت و موافقت، ضدّ باطل، صدق و وجود ثابت، گفته شده است.

در تفسير نمونه آمده است:

«حق يعنى توحيد و اسلام و عدالت و آزادى بشر از چنگال خرافات و اسارت‏ها و مظالم، تثبيت و جاى‏گير شود و باطل يعنى شرك و كفر و بى‏ايمانى و ظلم و فساد ابطال گردد و از ميان برود.» «1» و در ترجمه تفسير الميزان آمده است كه:

«حق يكى از اسماى حسناى خداوند است؛ زيرا خداى تعالى ثبوت و ذات و صفاتش طورى است كه هرگز قابل زوال و دگرگونى و انتقال نيست.» «2» پس از توضيح فوق اين نتيجه به دست مى‏آيد كه حق يعنى مطابقت با واقع و صدق و غيرقابل تغيير و دگرگونى و انتقال.

امّا چطور مى‏توان حق را اجرا كرد و مجرى واقعى حق بود، آنهم با توصيف زيبايى كه حضرت على عليه السلام درباره اجرا كننده حق فرموده است:

اذا اكْرَمَ اللَّهُ عَبْداً اعانَهُ عَلى‏ إِقامَهِ الْحَقِّ. «3»

هر گاه خداوند بخواهد بنده‏اى را گرامى بدارد، او را براى برپاداشتن حق يارى مى‏كند.

براى اجراى حق بايد حق را به درستى بشناسيم و ضد آن يعنى باطل را مورد بررسى قرار داده آن گاه براى اقامه حق قدم برداريم.

حضرت على عليه السلام مى‏فرمايد:

لايُعْرَفُ الْحَقُّ بِالرِّجالِ، اعْرِفِ الْحَقَّ تَعْرِفْ اهْلَهُ. «4»

حق با اشخاص شناخته نمى‏شود، پس حق را بشناس تا اهلش را بشناسى.

آرى، شناخت حق و باطل كه همان شناخت واقعيت‏ها از پندارها است، گاهى براى انسان چنان مشكل و پيچيده مى‏شود كه نياز مبرم به شناخت نشانه‏هاى حق و باطل پيدا خواهد شد و تا سراغ نشانه نرويم نمى‏توان حق را از باطل تشخيص داد.

خداوند در قرآن در اين رابطه با مثال روشن و زيبايى بيان فرمودند:

كَذَ لِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْبطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً وَأَمَّا مَا يَنفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِى الْأَرْضِ كَذَ لِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ» «5»

اين گونه خدا حق و باطل را [به امور محسوس‏] مَثَل مى‏زند. اما آن كفِ [روى سيل و روى فلز گداخته در حالى كه كنارى رفته‏] به حالتى متلاشى شده از ميان مى‏رود، و اما آنچه [چون آب و فلز خالص‏] به مردم سود مى‏رساند، در زمين مى‏ماند. خدا مَثَل‏ها را اين گونه بيان مى‏كند [تا مردم در همه امور حق را از باطل بشناسند.]

قرآن نشانه‏ها را چنين بيان كرده است.

«الف: حق، هميشه مفيد و سودمند است همچون آب زلال كه مايه حيات و زندگى است، امّا باطل، بى‏فايده و بيهوده است، نه كف‏هاى روى آب هرگز كسى را سيراب مى‏كنند و درختى را مى‏رويانند، و نه كف‏هايى كه در كوره‏هاى ذوب فلزات ظاهر مى‏شود، مى‏توان از آنها زينتى ويا وسيله‏اى براى زندگى ساخت و اگر هم مصرفى داشته باشند، مصارف بسيار پست و بى‏ارزشند كه به حساب نمى‏آيند، همانند صرف كردن خاشاك براى سوزاندن.

ب: باطل همواره مستكبر، بالانشين، پر سر و صدا، پر قال و غوغا، ولى توخالى و بى‏محتوا است، امّا حق متواضع، كم سر و صدا، اهل عمل و پرمحتوا و وزين است.

ج: حق، هميشه متكى به نفس است، امّا باطل از آبروى حق مدد مى‏گيرد و سعى مى‏كند خود را به لباس او درآورد و از حيثيت او استفاده كند، همان گونه كه هر دروغى از راست فروغ مى‏گيرد كه اگر سخن راستى در جهان نبود، كسى دروغى را باور نمى‏كرد، و اگر جنس خالصى در جهان نبود، كسى فريب جنس قلابى را نمى‏خورد، بنابراين حتى فروغ زودگذر باطل و آبرو و حيثيت موقت او، به بركت حق است، امّا حق همه جا متكى به خويشتن و آبرو و اثر خويش است.» «6» آرى، باطل هميشه دنبال بازار آشفته مى‏گردد تا از آن بهره بگيرد، اما هنگامى كه آرامش پيدا شود و هر كسى به جاى خويشتن نشست و معيارها و ضوابط در جامعه آشكار گشت، باطل جايى براى خود نمى‏بيند و به سرعت كنار مى‏رود، و باطل هميشه و هر لحظه به شكلى و لباسى در مى‏آيد، برخلاف حق كه هميشه به يك شكل و يك رنگ باقى بوده و تغييرناپذير است.

بعد از شناخت حق، شخص مجرى بايد دل‏ها را آماده براى اجراى حق نمايد تا دل‏ها آماده نباشد حق برپا نخواهد شد.

مَثَل حق و آمادگى دل‏ها مَثَل كشاورزى مى‏ماند كه مى‏خواهد بذرافشانى كند.

كشاورز متخصص و دانا ابتدا زمين را مورد بررسى قرار داده، زمين مرغوب را آماده كرده و تمام جوانب آن را مى‏بيند، آن گاه بذر را مى‏كارد و در غير اين صورت اگر كشاورز، متخصص و آشنا نباشد و بذر را بدون آماده كردن زمين بكارد، كارى بيهوده كرده و چيزى درو نخواهد كرد، چون زمين‏ها مختلف است، گاهى تمام زمين سنگ سفت و سخت است، به طور يقين چيزى در آن نمى‏رويد، گاهى زمين خاك نرم دارد ولى كافى نيست، ممكن است ابتدا بذر رشد كند ولى بعد خشك خواهد شد و گاهى زمين خاك نرم دارد و سنگ هم ندارد، ولى علف‏هاى هرز اطراف بذر فراوان است، از اين رو ممكن است چند صباحى رشد و نمو داشته باشند ولى عاقبت خشك خواهد شد. ولى اگر كشاورز با دقت و مطالعه زمين را بررسى كند و زمين را آماده كند كه نه سنگ داشته باشد نه علف هرز و ديگر موانع، اگر در اين هنگام بذرافشانى كند محصولى خوب و مناسب برداشت خواهد كرد.

قلب‏هاى انسان‏ها هم در مقابل پذيرش حق اين گونه است، اگر دلى پر از تعصب و جهل باشد، حق در دل او اثر نمى‏كند و گاهى دل‏هايى كه نرمش و آمادگى ضعيفى دارد، به طور موقت مى‏پذيرد ولى بعد آن را بيرون مى‏افكند و گاهى دل‏ها آماده پذيرش است ولى خارهاى هوا و هوس و شهوت و صفات رذيله ديگر در آن روئيده كه تأثير آن را خنثى مى‏كند.

و فقط دل‏هايى سخنان خداوند و پيشوايان الهى و جانشين‏هاى آنان را مى‏پذيرد و بارور كرده و مى‏پروراند كه روح حق‏جويى و حق‏طلبى بدان حاكم باشد و از صفات رذيله و ناپسند خالى باشد كه به فرمايش خداوند در قرآن:

وَ ذَكّرْ فَإِنَّ الذّكْرَى‏ تَنفَعُ الْمُؤْمِنِينَ» «7»

و پند ده؛ زيرا پند به مؤمنان سود مى‏دهد.

به هر حال براى اجراى حق بايد تلاش حساب شده و فراوان انجام داد و احيا و اجراى حق مسئوليتى بسيار سنگين و لازم است كه اگر كسى حق را ترك كند دچار معصيت و بلا خواهد شد.

اجراى حق در روايات‏

حضرت على عليه السلام مى‏فرمايد:

مَنْ عانَدَ الْحَقَّ لَزِمَهُ الْوَهْنُ. «8»

هر كه با حق عناد و دشمنى ورزد، خوار گردد.

امام باقر عليه السلام مى‏فرمايد:

اصْبِرْ نَفْسَكَ عَلَى الْحَقِّ فَانَّهُ مَنْ مَنَعَ شَيْئاً فى‏ حَقٍّ اعْطى‏ فى‏ باطِلٍ مِثْلَيْهِ. «9»

نفس خود را به شكيبايى و پايدارى بر حق وادار كن؛ زيرا اگر كسى چيزى را در انجام حق دريغ كند چند برابر آن را در باطل بپردازد.

امام عسگرى عليه السلام مى‏فرمايد:

ما تَرَكَ الْحَقُّ عَزيزٌ الَّا ذَلَّ وَ لاأَخَذَ بِهِ ذَليلٌ الَّا عَزَّ. «10»

هر عزيزى كه حق را ترك كرد خوار گرديد و هر ذليلى كه به حق عمل كرد، عزيز شد.

آرى، انسان‏ها و گروه‏ها و مكتب‏ها و برنامه‏ها به همان اندازه كه مفيد و سودمند و همراه حق هستند، باقى و پايدارند و حق هميشه حيات دارد ولى باطل متغير و فناپذير است و اگر طرفداران حق و مجريان حق در مقابل باطل پر جنب و جوش و فعال باشند، ديگر اثرى از باطل باقى نخواهد ماند.

 [ «14» اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ ارْزُقْنِي التَّحَفُّظَ مِنَ الْخَطَايَا وَ الاحْتِرَاسَ مِنَ الزَّلَلِ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ فِي حَالِ الرِّضَا وَ الْغَضَبِ حَتَّى أَكُونَ بِمَا يَرِدُ عَلَيَّ مِنْهُمَا بِمَنْزِلَةٍ سَوَاءٍ عَامِلًا بِطَاعَتِكَ مُؤْثِراً لِرِضَاكَ عَلَى مَا سِوَاهُمَا فِي الْأَوْلِيَاءِ وَ الْأَعْدَاءِ حَتَّى يَأْمَنَ عَدُوِّي مِنْ ظُلْمِي وَ جَوْرِي وَ يَأْيَسَ وَلِيِّي مِنْ مَيْلِي وَ انْحِطَاطِ هَوَايَ «15» وَ اجْعَلْنِي مِمَّنْ يَدْعُوكَ مُخْلِصاً فِي الرَّخَاءِ دُعَاءَ الْمُخْلِصِينَ الْمُضْطَرِّينَ لَكَ فِي الدُّعَاءِ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ.]

خدايا! بر محمّد و آل محمّد درود فرست و خوددارى از خطاها، و پرهيز از لغزش‏ها را در دنيا و آخرت، در حال خشنودى و خشم روزيم فرما؛ به طورى كه حالت درونم نسبت به آنچه كه از خشنودى و خشم بر من وارد مى‏شود، يكسان و مساوى باشد، در حالى كه عمل كننده به طاعتت باشم و خشنودى تو را در حق دوستان و دشمنان بر آنچه غير طاعت و خشنودى توست ترجيح دهم، تا دشمنم از ستم و جورم ايمن باشد، و دوستم از رغبتم و پايين آمدن هواى نفسم به سويش نااميد گردد، و مرا از آنان قرار ده كه تو را مخلصانه در حال آسايش مى‏خوانند، مانند خواندن مخلصين درمانده؛ همانا تو ستوده بزرگوارى.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- تفسير نمونه: 7/ 101، ذيل آيه 8 سوره انفال.

(2)- ترجمه تفسير الميزان: 7/ 188، ذيل آيه 62 سوره انعام.

(3)- غرر الحكم: 69، حديث 982؛ عيون الحكم و المواعظ: 133.

(4)- بحار الأنوار: 40/ 125، باب 92، حديث 18؛ الطرائف: 1/ 136، حديث 215.

(5)- رعد (13): 17.

(6)- تفسير نمونه: 10/ 167، ذيل آيه 17 سوره رعد.

(7)- ذاريات (51): 55.

(8)- غرر الحكم: 70، حديث 1005؛ مجموعة ورّام: 2/ 40.

(9)- بحار الأنوار: 75/ 176، باب 22؛ تحف العقول: 296.

(10)- بحار الأنوار: 69/ 232، باب 113، حديث 3؛ تحف العقول: 489.