ربا و خطرات آن‏

 منابع مقاله:

کتاب  : تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد دهم

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان

تاريخ نشان مى‏دهد كه سودجوئى از راه پول در عرف ملل پيشين، عمل زشت و ناپسندى محسوب مى‏شده و رباخواران را نكوهش كرده و آن را ظلم مى‏شمردند؛ در نظر مردم چين، رباخواران جز در وقت وام دادن مورد اعتناى مردم نبودند، و بنابر يك مثل چينى قديمى: «دزدان عمده، صرافى مى‏كنند».

روشن است كه رباخوارى تا چه حد نفرت‏انگيز بوده است. در هند قرون وسطى نيز از جنبه مذهبى، مردم از آن كراهت داشتند و دورى مى‏جستند.

مگاستنس مى‏گويد:

هنديان نه پول خود را به تنزيل مى‏دادند و نه مى‏دانستند چطور بايد قرض كرد. «1» در ميان ايرانيان رباخوارى رايج نبود، ولى باز پس دادن وام را امر واجب و مقدس مى‏شمردند. «2»

حرمت ربا در شرايع آسمانى ديگر

در شريعت تورات نيز به طور صريح و واضح از آن منع شده است. در سِفْر خروج مى‏گويد:

اگر نقدى را به يكى از قوم من كه در نزد تو فقير است قرض بدهى، مثل تقاضا كننده مباش و ربا بر وى مگذار. «3» و در سِفْرلاوى آمده:

و اگر برادر تو فقير شده، نزد تو تهيدست شود او را دستگيرى نماى گر چه غريب و يا ميهمان باشد، تا آن كه با تو زندگانى بنمايد، نقد خود را به او به ربا مده و خوراك خود را به مرابحه به او مده. «4» در سفر مثنى آورده:

با برادرت معامله سودى مكن نه معامله نقره، نه معامله آذوقه، نه معامله هر چيزى كه جهت سود داده مى‏شود. «5» در كتاب نحميا مى‏گويد:

در دلم مشورت كرده، اعيان و سروران را عتاب كرده، به ايشان گفتم كه: شما هر كس از برادران خود ربا مى‏گيريد و جماعت بسيارى به خلاف ايشان گذاشتم. «6» در كتاب حزقيال گويد:

آن كه به ربح نمى‏دهد و مرابحه نمى‏گيرد و دست خود را از بى انصافى كشيده در ميان اشخاص محكم به راستى مى‏نمايد. «7» گذشته از شرايع آسمانى، چنانكه ذكر شد، رباخوارى در فكر ساده و بى‏آلايش ملل و اقوام پيشين، يك نوع عمل ظالمانه و دور از انصاف به شمار مى‏رفته، ولى به تدريج عادات زشت در آنان تأثير نموده و به قياس كالا و يا خانه كه به اجاره واگذار مى‏شد، عنوان جديدى براى آن تراشيده و به نام اجرت و مال الاجاره متداول نمودند، لكن با تغيير دادن عنوان نمى‏شد آثار شوم آن را از افكار عمومى و محيط اقتصادى بزدايند؛ زيرا در نظام طبقاتى وسيله قاطعى در دست سرمايه داران و از پا درآوردن بدهكاران بود.

روى اين اصل در تمدّن‏هاى بعدى سود و بهره را حداكثر به 12 درصد محدود نموده و زايد بر آن را غير قانونى اعلام كرده و مجازات بر آن معيّن نمودند! گذشته از اين كه اين محدوديّت‏ها مفاسد ربا را به شرحى كه توضيح خواهيم داد از بين نمى‏برد، پايدار هم نخواهد ماند و سرمايه داران كه در دولت‏ها نفوذ دارند مترصّد فرصتند كه با تراشيدن عنوان تازه، مثلًا به نام اين كه تسهيل و توسعه وام جهت اعمال توليدى، بالابردن ميزان سود را ايجاب مى‏كند، دولت‏ها را وادار به تجديدنظر در قانون موجود بنمايند و تحديد ميزان سود را به توافق طرفين موكول كنند، و به بيان ديگر و صريح‏تر:

دست سرمايه داران رباخوار را باز بگذارند تا آنها آزادانه، حداكثر فشار و استثمار را به طرف مقابل مضطر و نيازمند، زير سرپوش توافق تحميل بنمايند.

روى اين حساب، مقنّن اسلام كه به طبع آزمند و افزون‏طلبى بشر واقف است و مى‏داند در اين قبيل موارد، كم آن منتهى به زياده روى و به تدريج مؤدّى به فساد مى‏گردد، راه پيشروى و دستبرد به حصار قانونى را كاملًا بسته است و مثلًا از خوردن يك جرعه نوشابه مسكر و يا كسب يك درهم ربا جلوگيرى كرده است و علاوه بر اين كه در مورد قرض، سودجوئى را به طور كلى تحريم نموده، در خريد و فروش نيز در همه اشيا كه به وزن و يا كيل سنجش مى‏شود در صورتى كه عوضين معامله از يك جنس بوده باشد، كم و بيش بودن عوض مقابل را ممنوع نموده است.

و گناه يك درهم رباخوارى را اگرچه فرضاً در مقابل ميليون‏ها وام و سال‏ها مهلت باشد، بيشتر از گناه آن سيه كار پليد كه در خانه كعبه با مادر خود مرتكب فحشا گردد، به حساب آورده است.

و در حديثى حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله مى‏فرمايد:

الرِّبا سَبْعُونَ جُزْءاً فَايْسَرُها مِثْلُ انْ يَنْكِحَ الرَّجُلُ امَّهُ فِى بَيْتِ اللَّهِ الْحَرامِ. «8»

گناه رباخوارى هفتاد بخش است كه آسان‏تر و سبك‏ترش مانند آن است كه مرد با مادر خود در خانه كعبه جمع شود.

و نيز فرمود:

وَ مَنْ اكَلَ الرِّبا مَلأَ اللَّهُ بَطْنَهُ مِنْ نارِ جَهَنَّمَ بِقَدْرِ ما اكَلَ، وَ انِ اكْتَسَبَ مِنْهُ مالًا لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُ شَيْئاً مِنْ عَمَلِهِ، وَ لَمْ يَزَلْ فِى لَعْنَةِ اللَّهِ وَ الْمَلائِكَةِ ما كانَ عِنْدَهُ مِنْهُ قِيراطٌ. «9»

و هر كس ربا بخورد، به همان اندازه كه خورده است خداوند شكمش را از آتش دوزخ پر خواهد كرد، و چنانچه مالى از راه ربا به دست آورد، خداوند هيچ يك از اعمال حسنه او را قبول نمى‏كند، و تا زمانى كه قيراطى از آن مال نزد اوست و به صاحبش مسترد نساخته گرفتار لعنت خدا و فرشتگان خواهد بود.

ربا در قرآن مجيد

و لحن قرآن مجيد در مورد ربا بسيار تند و هراس‏انگيز است، و در هيچ يك از معاصى كبيره، جز در خصوص شرك به خداوند جهان، نظير آن وارد نشده است.

اينك بعضى از آيات آن را مورد مطالعه قرار مى‏دهيم:

الَّذينَ يأْكُلُونَ الرِّبا لايَقُومُونَ الّا كَما يَقُومُ الَّذى يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِانَّهُمْ قالُوا انَّما الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَ احَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ وَ امْرُهُ الَى اللَّهِ وَ مَنْ عادَ فَاولئِكَ اصْحابُ النّارِهُمْ فِيها خالِدُونَ* يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ يُربِى الصَّدَقاتِ وَ اللَّهُ لايُحِبُّ كُلَّ كَفّارٍ اثيمٍ» «10»

كسانى كه ربا مى‏خورند [در ميان مردم و براى امر معيشت و زندگى‏] به پاى نمى‏خيزند، مگر مانند به پاى خاستن كسى كه شيطان او را با تماس خود آشفته حال كرده [و تعادل روانى و عقلى‏اش را مختل ساخته‏] است، اين بدان سبب است كه آنان گفتند: خريد و فروش هم مانند رباست. در حالى كه خدا خريد و فروش را حلال، و ربا را حرام كرده است. پس هر كه از سوى پروردگارش پندى به او رسد و [از كار زشت خود] بازايستد، سودهايى كه [پيش از تحريم آن‏] به دست آورده، مال خود اوست، و كارش [از جهت آثار گناه و كيفر آخرتى‏] با خداست. و كسانى كه [به عمل زشت خود] بازگردند [و نهى خدا را احترام نكنند] پس آنان اهل آتش‏اند، و در آن جاودانه‏اند.* خدا ربا را نابود مى‏كند، و صدقات را فزونى مى‏دهد؛ و خدا هيچ ناسپاس بزه‏كارى را دوست ندارد.

و نيز مى‏فرمايد:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِىَ مِنَ الرِّبا انْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ* فَانْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ انْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ امْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُونَ» «11»

اى اهل ايمان! از خدا پروا كنيد، و اگر مؤمن [واقعى‏] هستيد آنچه را از ربا [بر عهده مردم‏] باقى مانده رها كنيد.* واگر چنين نكرديد [و به رباخوارى‏ اصرار ورزيديد] به جنگى بزرگ از سوى خدا و رسولش [بر ضد خود] يقين كنيد؛ و اگر توبه كرديد، اصل سرمايه‏هاى شما براى خود شماست [و سودهاى گرفته شده را به مردم بازگردانيد] كه در اين صورت نه ستم مى‏كنيد و نه مورد ستم قرار مى‏گيريد.

و نيز مى‏فرمايد:

يا ايُّها الَّذينَ آمَنُوا لا تَأكُلُوا الرِّبا اضْعافاً مُضاعَفَةً وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ* وَاتَّقُوا النّارَ الَّتى اعِدَّتْ لِلْكافِرينَ» «13»

اى اهل ايمان! ربا را كه سودهاى چند برابر است نخوريد، و از خدا پروا كنيد تا رستگار شويد.* و از آتشى كه براى كافران آماده شده است بپرهيزيد.

بررسى آيات ربا

«بررسى در آيات شريفه، اين مطالب را به روشنى مى‏رساند:

1- رباخوارى با ايمان به خدا و رسول او و روز جزا منافات دارد و جمله‏ انْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ‏ در آيه دوّم و اعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ‏ در آيه سوم بدان تصريح مى‏نمايد.

2- با آلودگى به گناه ربا اميد به آسايش در دنيا و رستگارى در آخرت بى مورد است، و رباخواران در زمره منكران و كافران، گرفتار آتش قهر الهى خواهند بود.

3- حالت رباخواران شبيه به حالت شخص مصروع است كه در آن حال هرگز به مفاسد ناشى از عمل خود توجّه ندارد و در خرابكارى همچنان پيش مى‏رود و به حكم آن كه سجاياى نفس در جوهر آن ثابت مى‏ماند و به صورت متناسب با آن سجايا درمى‏آيد، طبعاً در جهان ديگر نيز با قيافه مصروعانه و رسوا به پاى برمى‏خيزد.

4- آزمندى و سودپرستى فكر صحيح را از مغز عليل آنها ربوده و به غلط مى‏پندارند ربا هم مانند خريد و فروش است كه علاوه بر سرمايه سودى هم عايد فروشنده مى‏گردد، در صورتى كه چنين نيست و خريد و فروش نوعاً دور محور عرضه و تقاضا مى‏چرخد و كالا و بهاى آن در مقابل همديگر قرار گرفته و به مصلحت و رضاى طرفين انجام مى‏پذيرد، برعكس ربا كه وسيله استثمار و استعباد بوده و مالى بدون عوض و به محض تحميل بر طرف مقابل به دست مى‏آيد. و به ملاحظه اين تفاوت جوهرى و مباينت واقعى، خداوند بيع را حلال و ربا را حرام كرده است.

5- رباخوارى ظلم فاحش بوده و آثار شوم آن در هر دو جهان دامنگير ستمكار خواهد شد، و درست در نقطه مقابل صدقات قرار گرفته است كه در آن مالى بلاعوض به مستمندان بذل مى‏شود و اين‏جا مالى بلاعوض از نيازمندان دريافت مى‏گردد، و روى همين اصل خداوند بر آن وعده افزايش داده و اين يكى را وعيد به نابودى!

6- رباخوار منفور خداوند و كافر به نعمت او و دور از رحمت حق تعالى است، چه اين كه در نعمت مال سوء تصرّف كرده و بر خلاف دستور و در غير مورد مشروع، آن را به مصرف رسانده است، و هم عاطفه و رأفت و رحم بر نيازمندان را از دل خود رانده است. و به سزاى آن، از درگاه حق رانده خواهد شد.

7- خدا و رسول او رسماً به رباخواران اعلان جنگ داده‏اند و عاقبت كار جنگ آوران با خدا و رسول جز شكست و خذلان ابدى و عذاب دائم نخواهد بود.

با يك سير اجمالى در مفاسد همه جانبه رباخوارى يقين حاصل مى‏شود كه اين همه تشديد و تضييق در قانون اسلام نسبت به اين عمل كاملًا بجا بوده و جلوگيرى از ربا، مطابق با ميزان عدل و رحمت است.» «14»

ربا در روايات‏

روايات زيادى در باب حرمت ربا در معتبرترين كتب روائى وارد شده كه به گوشه‏اى از آن روايات اشاره مى‏كنيم:

از رسول خدا صلى الله عليه و آله و ديگر معصومين عليهم السلام روايت شده:

اخْبَثُ الْمَكاسِبِ كَسْبُ الرِّبا. «15»

آلوده‏ترين كسب‏ها، كسب رباست.

شَرُّ الْكَسْبِ كَسْبُ الرِّبا. «16»

بدترين كسب، تحصيل رباست.

انَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَعَنَ آكِلَ الرِّبا وَ مُوَكِّلَهُ وَ كاتِبَهُ وَ شاهِدَيهِ. «17»

خداوند عزّ و جلّ خورنده ربا و موكّل و نويسنده و شاهدان آن را لعنت كرده است.

الآْخِذُ وَ الْمُعْطِى سَواءٌ فِى الرِّبا. «18»

گيرنده ربا و دهنده آن، در تحمّل گناه آن مساوى هستند.

از حضرت رضا عليه السلام روايت شده است:

اعْلَمْ يَرْحَمُكَ اللَّهُ انَّ الرِّبا حَرامٌ سُحْتٌ مِنَ الْكَبائِرِ وَ مِمّا قَدْ وَعَدَ اللَّهُ عَلَيْهِ النّارَ، فَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْها، وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلى لِسانِ كُلِّ نَبِىٍّ وَ فِى كُلِّ كِتابٍ. «19»

آگاه باش خداوند تو را رحمت كند، به حقيقت كه ربا حرام است. و از گناهان كبيره و از آن برنامه هائى كه خداوند به آن وعده آتش داده است، پس پناه مى‏بريم به خداوند از آن، ربا بر زبان هر پيامبرى و در آيات هر كتابى حرام شمرده شده است.

رسول حق صلى الله عليه و آله فرمود:

يَقُومُ آكِلُ الرِّبا مَكْتُوبٌ بَيْنَ عَيْنَيْهِ: لا حُجَّةَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ. «20»

خورنده ربا در قيامت برمى‏خيزد در حالى كه بر پيشانى او نوشته شده. او را بر خداوند دليل و برهان و عذر و حجّتى نيست.

حضرت صادق عليه السلام فرمود:

دِرْهَمُ رِباً اعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ ثَلاثينَ زِنْيَةً كُلُّها بِذاتِ مَحْرَمٍ مِثْلِ خالَتِهِ وَ عَمَّتِهِ. «21»

يك درهم ربا گناهش در پيشگاه خدا از سى زنا بزرگتر است كه تمام آن با محرمانى مثل خاله و عمّه صورت بگيرد.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- تاريخ عمومى ويل دورانت: 2/ 689.

(2)- تاريخ عمومى ويل دورانت: 1/ 544.

(3)- «عهد عتيق» سفر خروج، فصل 22، بند 25.

(4)- سفرلاوى، فصل 25.

(5)- سفر مثنى، فصل 23، بند 19.

(6)- كتاب نحميا، فصل 5، بند 7.

(7)- كتاب حزقيال، فصل 18، بند 18.

(8)- وسائل الشيعة: 18/ 121، باب 1، حديث 2381؛ الخصال: 2/ 583، حديث 8.

(9)- وسائل الشيعة: 18/ 122، باب 1، حديث 23284؛ أعلام الدين: 416.

(10)- بقره (2): 275- 276.

(11)- بقره (2): 278- 279.

(13)- آل عمران (3): 130- 131.

(14)- رباخوارى: 149.

(15)- الكافى: 5/ 147، حديث 12؛ وسائل الشيعة: 18/ 118، باب 1، حديث 23271.

(16)- بحار الأنوار: 100/ 116، باب 5، حديث 10؛ الأمالى، شيخ صدوق: 488.

(17)- بحار الأنوار: 100/ 116، باب 5، حديث 8؛ من لايحضره الفقيه: 4/ 8، حديث 4968.

(18)- كنز العمال: 4/ 105، حديث 9760؛ المستدرك على الصحيحين: 2/ 49.

(19)- بحار الأنوار: 100/ 121، باب 5، حديث 33؛ مستدرك الوسائل: 13/ 331، باب 1، حديث 15502.

(20)- ميزان الحكمة: 2/ 1031.

(21)- بحار الأنوار: 100/ 116، باب 5، حديث 5؛ الأمالى، شيخ صدوق: 181، حديث 7.