ارزش عمر و راه هزینه آن - جلسه سوم – (متن کامل + عناوین)

هزينه عمر

چهار سؤال در قيامت

كـرج، مسجد جامع رجايى شهر دهه سوم محرم 1384

الحمدلله رب العالمين و صلّى الله على جميع الانبياء والمرسلين و صلّ على محمد و آله الطاهرين.

وجود مبارك رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏فرمايد :

در قيامت ، كسى در پيشگاه مقدس حق اجازه حركت و قدم برداشتن ندارد ، مگر اين كه به چهار سؤال پاسخ داده و چهار برنامه در رابطه با او حسابرسى شود . اگر اين چهار برنامه ، مثبت است ، پاداش اين چهار برنامه را به او بدهند و اگر منفى است ، بايد جريمه شود .

سؤال از عمر

اولين برنامه‏اى كه حسابرسى مى‏شود ، عمر است كه در كجا و در چه راهى هزينه و مصرف شده است . چون عمر عظيم‏ترين و مفيدترين سرمايه‏اى است كه خداوند به انسان عنايت كرده است . هيچ لحظه‏اى توقف نمى‏كند . از زمانى كه اين سرمايه به انسان عنايت مى‏شود ، در حال گذر ، عبور ، تمام شدن و به پايان رسيدن است .

اين سرمايه گذرا و اين فرصت متحرك و از دست رفتنى ، فقط يك بار به انسان عنايت مى‏شود . چه در دنيا ، چه در هنگام مرگ و چه در عالم آخرت ، درخواست كسى را براى دوباره عنايت كردن عمر نمى‏پذيرند . چون اراده حضرت حق به اين  تعلّق گرفته است كه اين فرصتِ عبورى و گذرا را يك بار عنايت كند ، البته براى دوباره گرفتن اين نعمت الهى ، به پروردگار خيلى اصرار مى‏شود ، ولى نمى‏پذيرند .

ما خبر نداريم ، شايد خوبانى كه از دنيا عبور كردند و وارد عالم آخرت شدند ، اين درخواست را داشتند ، ولى حتى از آنان نيز نپذيرفتند . اين درخواست از خوبان را خبر نداريم ، ولى از طريق آيات قرآن ، ضايع كنندگان اين سرمايه را خبر داريم كه شش بار در قرآن مجيد آمده است كه از خدا درخواست دريافت دوباره‏اش را مى‏كنند .

احتضار و درخواست عمر دوباره

يك بار آن ، در حالت احتضار است ؛ يعنى آن وقتى كه نه كاملاً چشم انسان را از دنيا بستند و نه كاملاً چشم او را به دنياى بعد باز كردند . چراغ عمر در حال خاموشى است و جهان بعد نيز رخ نشان مى‏دهد .

اين حالت را اسلام حالت احتضار مى‏گويد ؛ يعنى حالتى كه به انسان ندا مى‏دهند كه براى ورود به عالم بعد حاضر شود . اينجاست كه ضايع كنندگان عمر از خدا درخواست دريافت دوباره عمر را مى‏كنند .

كلام خدا در قرآن ، در رابطه با خوبان ساكت است ، ولى درباره اين طايفه در سوره مؤمنون مى‏فرمايد : ناله و التماس مى‏كنند كه

«رَبِّ ارْجِعُونِ»[1]

خدايا ! ما را برگردان . به كجا برگرداند ؟ به اول جاده تكليف ؛ يعنى تمام عمر تكليفى خود را دوباره درخواست برگرداندن مى‏كنند .

براى چه درخواست مى‏كنند ؟ از اين دنيا ، با اين شلوغى ، ناامنى ، فساد ، تنگنا ، بن بست ، گرانى و نامردمى‏ها خيلى خوششان مى‏آيد ؟ نه . خود پروردگار  مى‏گويد كه براى چه درخواست برگشت مى‏كنند .

علت درخواست آنها اين است كه : در آنجا مى‏بينند كه تمام سرمايه عمر، از دست رفته و به جاى آن هيچ سودى برنگشته است ؛ يعنى فرصت عمر او حرام و تباه شده است . چون عمر اگر در همان خط سير حيوانى تمام شود ، سودى در آن نمى‏ماند . بلكه سرمايه‏اى بوده كه بر باد رفته است .

در قرآن مجيد همين مسأله را مى‏بينيد كه پروردگار عالم در آيات متعدد سى جزء قرآن ، نسبت به عمرهاى تباه شده ، تعبيرهاى لطيفى دارد .

علت درخواست ، روشن است . لحظاتى است كه آگاهى انسان بسيار قوى مى‏شود و تمام گذشته خودش را ملاحظه مى‏كند كه بر باد رفته است . عظيم‏ترين سرمايه را خرج كرده ، ولى سودى بر نگردانده و فقط خرج شده است .

شخص عاقل و بيدار ، با تكيه بر پروردگار ، چه اين كه خود را هزينه كار ظاهرى مثبت كند ، چه هزينه كار معنوى ، اميد دارد كه اين سرمايه عظيم براى او سودآور است. اين اميد درست و مثبت است ، چون اين سرمايه ، با تمام آنچه كه به اين سرمايه گره خورده است ؛ بدن ، چشم ، گوش ، قلب ، پول ، نعمت‏ها ، مجموعه اين‏ها ، زير مجموعه عمر است .

پاداش چند برابر

وقتى شما عمر خود را برابر با طرح خدا ، چه در امور ظاهر و چه در امور باطن هزينه مى‏كنيد ، پروردگار عالم نيز در مقابل هزينه كردن شما ، ولو يك لحظه باشد ، پاداشى بالاتر از مايه هزينه شده را به شما مرحمت مى‏كند . ما اصلاً پاداش برابر نداريم .

پنجاه سال هزينه مى‏كنيم و بعد مايه عمر و سرمايه تمام مى‏شود و مى‏ميريم ، ولى پروردگار عالم وقتى مى‏خواهد بهره اين سرمايه مصرف شده را به شما بدهد ،  مى‏فرمايد :

«جَنَّـتٌ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَـرُ خَــلِدِينَ فِيهَا»[2]

و به اين پاداش نيز قناعت نمى‏كند و مى‏فرمايد :

«وَرِضْوَ نٌ مِّنَ اللَّهِ أَكْبَرُ»[3]

و در بعضى از آيات نيز مى‏فرمايد : آن

«وَيَزِيدُهُم مِّن فَضْلِهِ»[4]

آن اضافه چيست ؟ يعنى آن بهشت ، به تناسب هر كدام از ما براى ما كافى نيست ؟ خدا در قرآن مى‏فرمايد : نه ، كافى نيست ، بلكه كم است . همچنين در سوره توبه مى‏فرمايد :

«وَرِضْوَ نٌ مِّنَ اللَّهِ أَكْبَرُ»

باز مى‏فرمايد : كافى نيست . در سوره نور مى‏فرمايد:

«وَ يَزِيدَهُم مِّن فَضْلِهِ»[5]

براى اين كه شما اين سرمايه‏اى كه مطابق طرح من در امر ظاهر و باطن هزينه كرديد ، قيمتش بيش از بهشت است.

اگر انسان قرآن را بفهمد ، لذت مى‏برد ، كه با خدا و انبيا زندگى كند ، چون سند تجارتى كه در اين طرف براى افراد مقرّر شده است ، فقط هزينه شدن است . برگشتى ندارد ؛ يعنى به تدريج نابود كردن ، فنا كردن ، از بين بردن ، به باد دادن ، دود كردن و آتش زدن است ، ديگر در آن هيچ چيزى نمى‏ماند .

افراد در حال احتضار كه دنياى بعد را مى‏بيند ، مى‏بيند كه هفت طبقه جهنم رو به روى او است ، هيچ چيزى ديگر نيست ؛ شفاعتى رو به روى او نيست:

  «فَمَا تَنفَعُهُمْ شَفَـعَةُ الشَّـفِعِينَ»[6]

هر چه صدا مى‏زند ، جوابى از خدا نمى‏آيد:

«لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ»[7]

خدا نگاه محبت‏آميزى نمى‏كند:

«وَلاَ يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَـمَةِ»[8]

تسويه حساب نيز به آنها نمى‏دهند . مى‏گويد : پرونده‏ات بر روى گردنت بماند ، هيچ چيزش را كم و پاك نمى‏كنم «وَلاَ يُزَكِّيهِمْ»[9]

كسانى كه خوب زندگى مى‏كنند ، يا قرآن را فهميدند ، يا از طريق اين مساجد و مجالس قرآن را مى‏فهمند و قبول مى‏كنند و با قرآن زندگى مى‏كنند، هم دنياى آباد و هم آخرت آبادى دارند.

اين ضايع كنندگان عمر، از خدا درخواست عمر دوباره مى‏كنند و مى‏گويند:

«رَبِّ ارْجِعُونِ»[10] براى چه ؟ فلسفه‏اش را مى‏گويد ؛ اين‏ها در آن حال كه همه سرمايه‏اى كه خودم به آنها دادم و راه كاسبى اين سرمايه را نيز با صد و بيست و چهار هزار پيامبر و صد و چهارده كتاب و دوازده امام به آنها ياد دادم ، يا آمدند گوش دادند و قبول نكردند و يا از اصل نيامدند كه گوش بدهند .

اين ديگر به خدا ربطى ندارد . پروردگار عالم ، حق خودش مى‏دانست كه بندگانش را راهنمايى كند ، تا چند روزى كه در دنيا هستيد ، عمر و متعلّقاتش را چگونه هزينه كنيد . چيز ديگرى بر عهده او نيست .

عذاب ، بعد از اتمام حجت

خدا در قرآن مجيد فرموده است :

راحت باشيد ! كسى را به جهنم نمى‏برم ، مگر اين كه پيام خودم را به او برسانم .  چون و چرا نكنيد كه آيا تمام ملت‏ها پيغمبر داشته‏اند؟ خدا در قرآن مى‏فرمايد :

«إِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلاَّ خَلاَ فِيهَا نَذِيرٌ»[11]

اين سند الهى است كه در كره زمين ، جمعيتى بى‏پيغمبر نداشتيم . فرض كنيد كسى متولد شد كه اصلاً صداى هيچ پيغمبرى را نشنيد ، حجت به او تمام نيست ؟ چرا حجت تمام است. با عقل ، نداى فطرت و فرياد وجدان ، كسى از زير اين خيمه نمى‏تواند در برود كه بگويد نشد و نمى‏شد و نشنيدم و نفهميدم .

الهامات درونى، حجت الهى

حداقل صداى عقل خود را كه شنيدى . خدا در قرآن مى‏فرمايد :

حداقل ، الهامى از طريق نفس ، ولو ضعيف ، به تو شده است . خيلى از ماها تا كنون در معرض نسيم ملكوتى الهام نفسى بوديم ، شايد در ياد ما نباشد .

يكى از علماى بزرگ نجف مى‏فرمود : پشت درب خانه ما در نجف ، كلونى بود . كلون چيست ؟ نجارها از خود چوب ، پشت درب چوبى ، چيزى دندانه دار مى‏ساختند كه كليد آهنى بزرگى داشت ، وقتى كه از سوراخ بيرون درب ، كليد را به داخل مى‏دادند ، دندانه كليد بر دندانه‏هاى كلون مى‏افتاد ، وقتى كليد را مى‏چرخاندند ، كلون به عقب مى‏رفت و درب باز مى‏شد ، اگر از اين طرف مى‏چرخاندند ، در قفل مى‏شد .

ايشان مى‏گويد : من از جوانى اين خانه را تهيه كردم ، تا چهل سال نيز در اين خانه بودم ، نمى‏شد كه خانه‏ام را عوض كنم ، زير چارچوب درب گودالى بود ، غير از من و خانواده‏ام كسى از آن خبر نداشت .

با هم قرار داشتيم كه هر كدام از خانه بيرون رفتيم و ديگرى نبود ، اين كليد را در آن چاله بياندازد ، بعد كه آمديم ، بدانيم كه كليد كجاست . وقتى من مى‏آمدم  و خانواده‏ام نبودند ، فورا دست مى‏انداختم و كليد را از آن سوراخ درمى‏آوردم و درب را باز مى‏كردم . آنها نيز وقتى مى‏آمدند كه من نبودم ، دست مى‏كردند و كليد را درمى‏آوردند . چهل سال كار ما همين بود .

ايشان فرمودند:

شبى خانواده‏ام نبودند ، و هوا تاريك بود ، مانند سال‏هاى گذشته كه مى‏نشستم و كليد را در مى‏آوردم ، اين كار را نكردم ، نشستم ، به دلم گذشت كه كبريت بزنم و داخل سوراخ را نگاه كنم ، بعد كليد را در آورم . كبريت زدم ، ديدم عقرب سياهى به اندازه كف دست روى كليد خوابيده است . اين الهام است . همين حجت خدا براى نجات است .

تا خدا به هر شكلى راه بهشت را به روى مردم باز نكند و تا مردم را نسبت به عاقبت به شرّى هشدار ندهد ، در قيامت آنها را عذاب نمى‏كند .

عاقبت صرف عمر در حيوانيت

اول مرگ مى‏بيند كه عمرش كاملاً تباه شده است ، يعنى اين همه سال در جاده انسانيّت نبوده ، بلكه در جاده حيوانات رفته است :

«الَّذِينَ كَفَرُواْ يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَـمُ»[12]

عمرى را هزينه شكم و خوشگذرانى‏ها كرده است و مانند حيوانات و چهارپايان بوده . حالا مى‏فهمد كه عجب بلايى بر سر خودش آورده است ؛ سرمايه‏اش نابود شده است . درخواستش چيست ؟ اين كه دوباره اين سرمايه عمر را به او بدهند ، تا با آن تجارت جديد را شروع كند ، تجارتش چيست ؟

«لَعَلِّى أَعْمَلُ صَــلِحًا فِيَما تَرَكْتُ»[13]

خدايا ! مرا در اول جاده تكليف بگذار تا در همه چيز خوب عمل كنم و كم كم به  سمت تو بيايم ، بعد ملك الموت را بفرست كه ما را ببرد .

خدا جواب مى‏دهد . اين جواب خيلى عجيب و وحشتناك است ؛

«كَلاَّ إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَـاءِلُهَا»[14]

اين سرمايه را دوباره به تو دادن كه اصلاً امكان ندارد . ما اراده كرديم كه اين سرمايه را يكبار به هر كسى بدهيم . اين قولى كه به من مى‏دهيد كه يك بار ديگر به من سرمايه بده ، من همه را صحيح هزينه كنم ، اين قول تو دروغ است . چرا ؟ چون در اين همه سال عمر ، بافت تو بافت حيوان‏ها شده و با حيوانيت اتّحاد پيدا كرده‏اى . اگر تو را برگردانم ، باز هم آدم نمى‏شوى.

عمر تباه شده برابر با آتش برزخ

پس تكليف چيست ؟

«وَ مِن وَرَاءِهِم بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ»[15]

تو را به جهانى بين دنيا و آخرت مى‏برم كه اسمش جهان برزخ است . در آنجا زندگى‏اى دارى كه نه دنياى كامل است و نه آخرت كامل ، چون زندگى تو برپايه ضايع كردن عمر است . من سرمايه را به تو دادم ، طرح دادم كه با آن چگونه تجارت كنى ، اما به من پشت كردى و در مقابل انبيا و ائمه عليهم‏السلام كبر ورزيدى ، شاخ و شانه كشيدى ، اكنون كه هيچ چيزى ندارى ، در عالم برزخ ، تمام عمر ضايع شده‏ات را به صورت آتش به تو برمى‏گردانم ؛ يعنى تو عمر خود را هيزم آتش كردى .

خدا اين را در كجاى قرآن مى‏فرمايد كه در برزخ ، عمر ضايع و تباه شده به صورت آتش برمى‏گردد ؟

«النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَ عَشِيًّا»[16]

برزخ آثارى از دنيا دارد . يكى از آثارش روز و شب است كه هم روز دارد و هم  شب . به همين خاطر خدا روز و شبِ برزخ را نام مى‏برد .

اين برزخ آنان است .

«وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ»[17]

بعد از اين كه قيامت برپا شد ، آن وقت بايد با راهنمايان خود كه اين‏ها را به تباه كردن عمر راهنمايى كردند ، دست به دست هم بدهند و به جهنم بروند . نمى‏روند ؟ خدا در قرآن مى‏فرمايد :

«أَدْخِلُواْ»[18]

وارد شويد ! مگر بايد دلشان بخواهد كه به جهنم بروند ؟

عمر ضايع شده ، هيزم جهنم است كه در قرآن نيز همين تعبير آمده است :

«فَكَانُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَبًا»[19]

اين‏ها هيزم جهنم هستند . اين عمر ، ضايع شده است .

حسابرسى از عمر

پيغمبر اسلام صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏فرمايند :

حساب اول شما ، حساب از عمر است .

در حسابرسى عمر شما ، به دو مسأله برمى‏خورند . شما كه اهل خدا و مسجد و پيغمبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و ائمه عليهم‏السلام هستيد ، شما كه خوب هستيد ، اين كلمه خوب در قرآن «نِعْمَ الْعَبْدُ»[20]بنده خوب است.

وقتى به عمر شما رسيدگى مى‏كنند ، مى‏بينند عمر شما در حدّى است شما را نجات مى‏دهد . عمر ما نيز تا حدّى در دو جا هزينه شده است ؛

اول : همين منبرها و نمازهايى كه با جماعت خوانديد كه پيغمبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏فرمايد : تعداد آن از ده نفر بگذرد ، هيچ كسى غير خدا نمى‏تواند ثوابش را بنويسد . اين  برگشت هزينه شدن عمرتان است .[21]

دوم : اين كه در كنار مجلس علم نشستيد ، كه پيغمبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏فرمايد :

اگر كسى از خانه براى شركت در مجلس علم راه مى‏افتد ، يا كسى كه به نيّت ياد گرفتن دارد مى‏رود ، مانند ما كه آمديم ، اگر به جلسه يادگيرى نرسد و در راه بميرد ، « مات شهيداً ».[22]

بخش ديگر از عمر شما را حساب مى‏رسند و مى‏بينند كه هزينه عبادت پروردگار شده است . نماز و روزه‏ها و حج و ذكر و گريه‏هاى شما يك طرف ، من عمل مستحبى را بگويم كه بيشتر شما اهل آن هستيد ، خدا در قرآن اعلام كرده است :

«وَ مِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ»[23]

اگر مى‏خواهى انجام بده ، نمى‏خواهى انجام نده . اگر خوابيدى و بلند نشدى كه انجام بدهى ، ما در قيامت نمى‏گوييم كه چرا انجام ندادى ، چون خدا رفيق ماست و بهترين رفيق نيز اوست . در دعاها آمده است : « يا خير رفيق »[24] اى بهترين رفيق .

كار اين رفيق اين است كه جيب ما را پر از ثواب كند . هيچ چيزى براى خودش از ما نمى‏خواهد . سند مى‏دهد ؛ اين يازده ركعت نمازى كه هنوز اذان صبح نشده است ، نشسته ، ايستاده يا حتى در رختخواب خوانديد و مهر را به دست گرفتيد و روى پيشانى گذاشتيد ،[25] خدا در قرآن مى‏فرمايد :

«فَلاَ تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّآ أُخْفِىَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعْيُنٍ»[26]

يك نفر در اين عالم خبر ندارد كه آن مايه دلشادى و سرورى كه براى اين افراد گذاشتم ، چيست ؟ فقط خودم مى‏دانم . اين براى انجام اعمال مستحب است ، تا چه رسد به واجبات ؛ نماز و روزه و . . .

كَرم خدا در حسابرسى

اين روايت را مرحوم فيض ، در جلد دوم كتاب « علم اليقين » نقل كرده است . به پروردگار مى‏فرمايند : اين پرونده بايد مختومه شود و صاحب آن را در جهنم بياندازيم . هيچ دستگيره نجاتى ندارد . خطاب مى‏رسد : با او صحبت كنيد ، ببينيد با عالمى رفيق بوده است ؟ عالم ، يعنى عالم واجد شرايط ، آن اهل حال‏ها و نماز شب خوان‏ها ، آنهايى كه واقعاً خيرخواه مردم هستند و شمع وار مى‏سوزند تا زندگى دنيا و آخرت مردم را روشن كنند .[27]

اى ملائكه ! ببينيد او با عالِم رفيق بوده است ؟ به خاطر همين رفاقت با عالم او را به جهنم نبريد . مى‏گويند : تو اهل كجايى ؟ آيا با عالمى رفيق بودى ؟ مى‏گويد : نه ، به اين‏ها فحش نيز مى‏داديم .

پروردگار مى‏فرمايد : بپرسيد ، در محلى كه خانه داشت ، خانه عالمى نبوده كه به خاطر همسايگى ، او را به جهنم نبريم ؟ مى‏گويد : نه ، اتفاقا من به دنبال ملك و خانه‏اى بودم كه نزديك مسجد و حسينيه و اين‏ها نباشد .

خطاب مى‏رسد ، بپرسيد : اسم او همنام عالمى هست ؟ ابراهيم ، اسماعيل ، تقى ، حسن ، حسين ؟ مى‏گويد : نه ، اسم من نيز اسم بيگانه از اسلام است .

خدا مى‏خواهد به بهانه‏اى او را به بهشت ببرد ، ولى راه بسته است . مى‏گويد : فرشتگان من ! ببينيد نسبت به بنده من ، كار مثبتى كرده است ؟ هزينه مالى ، وقتى ، فكرى ؟ مى‏گويد : آرى ، روزى كسى مى‏خواست وضو بگيرد تا نماز بخواند ، آب نداشت ، من آب خوردنم را به او دادم ، وضو گرفت و نماز خواند . خطاب مى‏رسد : او را ببخشيد .

حال ببينيد ، شما كه عمر خود را در عبادت و كمك به خلق خدا هزينه كرده‏ايد ، با شما چه خواهند كرد ؟ خرج خدمت به خلق ، عيادت مريض ، آزاد كردن  زندانى ، ساختن پل ، مدرسه ، رسيدگى به يتيم ، ادا كردن قرض مستحق ، تهيه جهيزيه، عبادت رب و خدمت به خلق ، آن وقت چقدر طول مى‏كشد كه در قيامت شما را نگهدارند ، تا به حساب شما را برسند و به بهشت ببرند ؟ اين ديگر بستگى به كيفيت هزينه دارد . نهايت طول كشيدن آن ، مانند رعد و برق ابر بهارى است .

در روايت ديگرى پيغمبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمودند :

زمان رسيدگى به پرونده شما ، خيلى كه نگه دارند ، از اندازه خواندن دو ركعت نماز واجب كمتر است . اين نيز براى شماست .

پنج آيه ديگر نيز درباره درخواست عمر دوباره هست كه مجال بحث نمى‏باشد.[28]

قدردانى نعمت دين

خدا چه نعمت‏هايى به شما داده است كه خود و پيغمبرش را به شما شناسانده است ! دل شما را به خودش ، پيغمبر و اهل‏بيت عليهم‏السلام ، قرآن ، نماز ، عبادت و خدمت به خلق خود گره داده است ، همان چيزى را مى‏گويم كه خودش در قرآن فرموده است : «طُوبَى لَهُمْ»[29] خوش به حال شما ، خدا اين را مى‏گويد .

ز دام طبيعت پريدن خوش است

 گل از باغ لاهوت چيدن خوش است

مى عشق نوشيدن از دست دوست

 از آن باده جان پروريدن خوش است

نسيمى وزد گر ز باغ وصال

 چو گل جامه بر تن دريدن خوش است

همه شب به اميد صبح وصال

 چو نى ناله از دل كشيدن خوش است

  از اين شهر و اين خانه تا كوى دوست

 چو آهوى وحشى دويدن خوش است

والسلام عليكم و رحمة الله و بركاته

پى نوشت‏ها

[1] - مؤمنون 23 : 99؛ «پروردگارا ! مرا [ براى جبران گناهان و تقصيرهايى كه از من سر زده به دنيا ] بازگردان.»

[2] ـ آل عمران 3 : 15؛ «بهشت‏هايى است كه از زيرِ [ درختانِ ] آن نهرها جارى است ، در آنجا جاودانه‏اند.»

[3] ـ توبه 9 : 72؛ «و هم‏چنين خشنودى و رضايتى از سوى خدا [ كه از همه آن نعمت ها  ]بزرگ‏تر است.»

[4] ـ نساء 4 : 173؛ «و از فضل و احسانش بر آنان مى‏افزايد.»

[5] ـ نور 24 : 38؛ «و از فضلش براى آنان بيفزايد.»

[6] - مدثر 74 : 48؛ «پس آنان را شفاعت شفيعان سودى نمى‏دهد.»

[7] ـ آل عمران 3 : 77؛ «و خدا با آنان سخن نمى‏گويد.»

[8] ـ آل عمران 3 : 77؛ «و خدا با آنان سخن نمى‏گويد ، و در قيامت به آنان نظر [ لطف و رحمت ] نمى‏نمايد ، و [ از گناه و آلودگى  ]پاكشان نمى‏كند.»

[9] ـ آل عمران 3 : 77؛ «و [ از گناه و آلودگى  ]پاكشان نمى‏كند.»

[10] - مؤمنون 23 : 99؛ «پروردگارا ! مرا [ براى جبران گناهان و تقصيرهايى كه از من سر زده به دنيا ] بازگردان.»

[11] - فاطر 35 : 24؛ «و هيچ امتى نبوده مگر آنكه در ميان آنان بيم دهنده‏اى گذاشته است .»

[12] ـ محمد 47 : 12؛ «در حالى كه كافران همواره سرگرم بهره‏گيرى از [ كالا و لذت هاى زودگذر  ]دنيايند و مى‏خورند ، همان گونه كه چهارپايان مى‏خورند.»

[13] - مؤمنون 23 : 100؛ «اميد است در [ برابر ] آنچه [ از عمر ، مال و ثروت در دنيا  ]واگذاشته‏ام كار شايسته‏اى انجام دهم .»

[14] ـ مؤمنون 23 : 100؛ «[ به او مى‏گويند :  ]اين چنين نيست [ كه مى‏گويى  ]بدون ترديد اين سخنى بى‏فايده است كه او گوينده آن است.»

[15] ـ مؤمنون 23 : 100؛ «و پيش رويشان برزخى است تا روزى كه برانگيخته مى‏شوند .»

[16] ـ غافر 40 : 46؛ «[ عذابشان ] آتش است كه صبح و شام بر آن عرضه مى‏شوند.»

[17] ـ غافر 40 : 46؛ «و روزى كه قيامت برپا شود.»

[18] ـ غافر 40 : 46؛ «در آوريد .»

[19] ـ جن 72 : 15؛ «ولى منحرفان هيزم دوزخ‏اند.»

[20] ـ ص 38 : 30؛ «چه نيكو بنده‏اى بود.»

[21] ـ مستدرك‏الوسائل: 6/443 ـ 444، باب 1، حديث 7184؛ «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله: أَتَانِي جَبْرَئِيلُ مَعَ سَبْعِينَ أَلْفَ مَلَكٍ بَعْدَ صَلاَةِ الظُّهْرِ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَبِّكَ يُقْرِؤكَ السَّلاَمَ وَ أَهْدَى إِلَيْكَ هَدِيَّتَيْنِ لَمْ يُهْدِهِمَا إِلَى نَبِيٍّ قَبْلَكَ قُلْتُ مَا الْهَدِيَّتَانِ قَالَ الْوَتْرُ ثَلاَثُ رَكَعَاتٍ وَ الصَّلاَةُ الْخَمْسُ فِي جَمَاعَةٍ قُلْتُ يَا جَبْرَئِيلُ وَ مَا لِأُمَّتِي فِي الْجَمَاعَةِ قَالَ يَا مُحَمَّدُ إِذَا كَانَا اثْنَيْنِ كَتَبَ اللَّهُ لِكُلِّ وَاحِدٍ بِكُلِّ رَكْعَةٍ مِائَةً وَ خَمْسِينَ صَلاَةً وَ إِذَا كَانُوا ثَلاَثَةً كَتَبَ اللَّهُ لِكُلٍّ مِنْهُمْ بِكُلِّ رَكْعَةٍ سِتَّمِائَةِ صَلاَةٍ وَ إِذَا كَانُوا أَرْبَعَةً كَتَبَ اللَّهُ لِكُلِّ وَاحِدٍ بِكُلِّ رَكْعَةٍ أَلْفاً وَ مِائَتَيْ صَلاَةٍ وَ إِذَا كَانُوا خَمْسَةً كَتَبَ اللَّهُ لِكُلِّ وَاحِدٍ بِكُلِّ رَكْعَةٍ أَلْفَيْنِ وَ أَرْبَعَمِائَةِ صَلاَةٍ وَ إِذَا كَانُوا سِتَّةً كَتَبَ اللَّهُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِكُلِّ رَكْعَةٍ أَرْبَعَةَ آلاَفٍ وَ ثَمَانَمِائَةِ صَلاَةٍ وَ إِذَا كَانُوا سَبْعَةً كَتَبَ اللَّهُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِكُلِّ رَكْعَةٍ تِسْعَةَ آلاَفٍ وَ سِتَّمِائَةِ صَلاَةٍ وَ إِذَا كَانُوا ثَمَانِيَةً كَتَبَ اللَّهُ تَعَالَى لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ تًِ كَتَبَ اللَّهُ تَعَالَى أَقْلاَماً وَ الثَّقَلاَنِ مَعَ الْمَلاَئِكَةِ كُتَّاباً لَمْ يَقْدِرُوا أَنْ يَكْتُبُوا ثَوَابَ رَكْعَةٍ وَاحِدَةٍ.»

[22] ـ بحار الأنوار: 1/186، باب 1، حديث 111؛ «أَبِي ذَرٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ، باب مِنَ الْعِلْمِ تَتَعَلَّمُهُ أَحَبُّ إِلَيْنَا مِنْ أَلْفِ رَكْعَةٍ تَطَوُّعاً وَ قَالَ سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله يَقُولُ إِذَا جَاءَ الْمَوْتُ طَالِبَ الْعِلْمِ وَ هُوَ عَلَى هَذِهِ الْحَالِ مَاتَ شَهِيداً.»

مستدرك‏الوسائل: 17/300، باب 8، حديث 21406؛ «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مَنْ زَارَ عَالِماً فَكَأَنَّمَا زَارَنِي وَ مَنْ صَافَحَ عَالِماً فَكَأَنَّمَا صَافَحَنِي وَ مَنْ جَالَسَ عَالِماً فَكَأَنَّمَا جَالَسَنِي وَ مَنْ جَالَسَنِى‏فِي الدُّنْيَا أُجْلِسُهُ مَعِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَإِذَا جَاءَ الْمَوْتُ يَطْلُبُ صَاحِبَ الْعِلْمِ وَ هُوَ يَطْلُبُ الْعِلْمَ مَاتَ شَهِيداً وَ مَنْ أَرَادَ رِضَائِي فَلْيُكْرِمْ صَدِيقِي قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ صَدِيقُكَ قَالَ صَدِيقِي طَالِبُ الْعِلْمِ وَ هُوَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ وَ مَنْ أَكْرَمَهُ فَقَدْ أَكْرَمَنِي وَ مَنْ أَكْرَمَنِي فَقَدْ أَكْرَمَ اللَّهَ وَ مَنْ أَكْرَمَ اللَّهَ فَلَهُ الْجَنَّةُ فَإِنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ  عز و جلمِنْ هَذَا الْعِلْمِ وَ مَذَاكِرَةُ الْعِلْمِ سَاعَةً أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ  عز و جل مِنْ عِبَادَةِ عَشَرَةِ أَلْفِ سَنَةٍ وَ طُوبَى لِطَالِبِ الْعِلْمِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.»

[23] ـ اسراء 17 : 79؛ «و پاسى از شب را براى عبادت و بندگى بيدار باش.»

[24] ـ بحار الأنوار: 72/54، باب 42، حديث 17؛ «أَبِي جَعْفَرٍ عليه‏السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله إِنَّ اللَّهَ رَفِيقٌ يُعْطِي الثَّوَابَ وَ يُحِبُّ كُلَّ رَفِيقٍ وَ يُعْطِي عَلَى الرِّفْقِ مَا لاَ يُعْطِي عَلَى الْعُنْفِ.»

[25] ـ وسائل الشيعة: 6/139 ـ 140، باب 62، حديث 7556؛ «جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليه‏السلام أَنَّ رَجُلاً سَأَلَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ  عليهم‏السلام عَنْ قِيَامِ اللَّيْلِ بِالْقُرْآنِ فَقَالَ لَهُ أَبْشِرْ مَنْ صَلَّى مِنَ اللَّيْلِ عُشْرَ لَيْلِهِ لِلَّهِ مُخْلِصاً ابْتِغَاءَ ثَوَابِ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لِمَلاَئِكَتِهِ اكْتُبُوا لِعَبْدِي هَذَا مِنَ الْحَسَنَاتِ عَدَدَ مَا أَنْبَتَ فِي اللَّيْلِ مِنْ حَبَّةٍ وَ وَرَقَةٍ وَ شَجَرَةٍ وَ عَدَدَ كُلِّ قَصَبَةٍ وَ خُوصٍ وَ مَرْعًى وَ مَنْ صَلَّى تُسُعَ لَيْلِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ عَشْرَ دَعَوَاتٍ مُسْتَجَابَاتٍ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ وَ مَنْ صَلَّى ثُمُنَ لَيْلِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ شَهِيدٍ صَابِرٍ صَادِقِ النِّيَّةِ وَ شُفِّعَ فِي أَهْلِ بَيْتِهِ وَ مَنْ صَلَّى سُبُعَ لَيْلِهِ خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ يَوْمَ يُبْعَثُ وَ وَجْهُهُ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ حَتَّى يَمُرَّ عَلَى الصِّرَاطِ مَعَ الآْمِنِينَ وَ مَنْ صَلَّى سُدُسَ لَيْلِهِ كُتِبَ فِي الْأَوَّابِينَ وَ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَنْ صَلَّى خُمُسَ لَيْلِهِ زَاحَمَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلَ الرَّحْمَنِ فِي قُبَّتِهِ وَ مَنْ صَلَّى رُبُعَ لَيْلِهِ كَانَ فِي أَوَّلِ الْفَائِزِينَ حَتَّى يَمُرَّ عَلَى الصِّرَاطِ كَالرِّيحِ الْعَاصِفِ وَ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ وَ مَنْ صَلَّى ثُلُثَ لَيْلِهِ لَمْ يَبْقَ مَلَكٌ إِلاَّ غَبَطَهُ بِمَنْزِلَتِهِ مِنَ اللَّهِ وَ قِيلَ لَهُ ادْخُلْ مِنْ أَيِّ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ الثَّمَانِيَةِ شِئْتَ وَ مَنْ صَلَّى نِصْفَ لَيْلِهِ فَلَوْ أُعْطِيَ مِلْ‏ءَ الْأَرْضِ ذَهَباً سَبْعِينَ أَلْفَ مَرَّةٍ لَمْ يَعْدِلْ جَزَاءَهُ وَ كَانَ لَهُ بِذَلِكَ عِنْدَ اللَّهِ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِينَ رَقَبَةً يُعْتِقُهَا مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ وَ مَنْ صَلَّى ثُلُثَيْ لَيْلِهِ كَانَ لَهُ مِنَ الْحَسَنَاتِ قَدْرُ رَمْلِ عَالِجٍ أَدْنَاهَا حَسَنَةٌ أَثْقَلُ مِنْ جَبَلِ أُحُدٍ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَ مَنْ صَلَّى لَيْلَةً تَامَّةً تَالِياً لِكِتَابِ اللَّهِ  عز و جل رَاكِعاً وَ سَاجِداً وَ ذَاكِراً أُعْطِيَ مِنَ الثَّوَابِ مَا أَدْنَاهُ يَخْرُجُ مِنَ الذُّنُوبِ كَيَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ وَ يُكْتَبُ لَهُ عَدَدُ مَا خَلَقَ اللَّهُ  عز و جل مِنَ الْحَسَنَاتِ وَ مِثْلَهَا دَرَجَاتٌ وَ يُثَبَّتُ النُّورُ فِي قَبْرِهِ وَ يُنْزَعُ الاْءِثْمُ وَ الْحَسَدُ مِنْ قَلْبِهِ وَ يُجَارُ مِنَ عَذَابِ الْقَبْرِ وَ يُعْطَى بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ وَ يُبْعَثُ مَعَ الآْمِنِينَ وَ يَقُولُ الرَّبُّ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لِمَلاَئِكَتِهِ يَا مَلاَئِكَتِي انْظُرُوا إِلَى عَبْدِي أَحْيَا لَيْلَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِي أَسْكِنُوهُ الْفِرْدَوْسَ وَ لَهُ فِيهَا مِائَةُ أَلْفِ مَدِينَةٍ فِي كُلِّ مَدِينَةٍ جَمِيعُ مَا تَشْتَهِي الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَ لَمْ يَخْطُرْ عَلَى بَالٍ سِوَى مَا أَعْدَدْتُ لَهُ مِنَ الْكَرَامَةِ وَ الْمَزِيدِ وَ الْقُرْبَةِ.»

بحار الأنوار: 84/140، باب 6، ذيل حديث 8؛ «أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه‏السلام قَالَ مَا مِنْ عَمَلٍ حَسَنٍ يَعْمَلُهُ الْعَبْدُ إِلاَّ وَ لَهُ ثَوَابٌ فِي الْقُرْآنِ إِلاَّ صَلاَةُ اللَّيْلِ فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يُبَيِّنْ ثَوَابَهَا لِعَظِيمِ خَطَرِهَا عِنْدَهُ فَقَالَ تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ.»

[26] - سجده 32 : 17؛ «پس هيچ كس نمى‏داند چه چيزهايى كه مايه شادمانى و خوشحالى آنان است به پاداش اعمالى كه همواره انجام مى‏داده‏اند ، براى آنان پنهان داشته‏اند .»

[27] ـ كافى: 1/34، باب ثَوَابِ الْعَالِمِ وَ الْمُتَعَلِّمِ، حديث 1؛ «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مَنْ سَلَكَ طَرِيقاً يَطْلُبُ فِيهِ عِلْماً سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقاً إِلَى الْجَنَّةِ وَ إِنَّ الْمَلاَئِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ رِضًا بِهِ وَ إِنَّهُ يَسْتَغْفِرُ لِطَالِبِ الْعِلْمِ مَنْ فِي السَّمَاءِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ حَتَّى الْحُوتِ فِي الْبَحْرِ وَ فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى سَائِرِ النُّجُومِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَ إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَاراً وَ لاَ دِرْهَماً وَ لَكِنْ وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ مِنْهُ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ.»

[28] ـ آياتى كه به درخواست بازگشت به دنيا اشاره دارد:

مؤمنون 23 : 106 ـ 107؛ «مى‏گويند : پروردگارا ! تيره‏بختى و شقاوت ما بر ما چيره شد ، و ما گروهى گمراه بوديم . * پروردگارا ! ما را از دوزخ بيرون آر ، پس اگر [ به بدى‏ها و گمراهى‏ها ] بازگشتيم ، بى‏ترديد ستمكار خواهيم بود .»

فاطر (35) : 37؛ «و آنان در آنجا شيون و فرياد مى‏زنند : پروردگارا ! ما را بيرون بياور تا كار شايسته انجام دهيم غير آنچه انجام مى‏داديم . [ مى‏گويم : ] آيا شما را چندان عمر نداديم كه هر كس مى‏خواست در آن مقدار عمر متذكّر شود ، متذكّر مى‏شد ؛ و [ آيا  ]بيم دهنده‏اى به سوى شما نيامد ؟ پس بچشيد كه براى ستمكاران هيچ ياورى نيست .»

انعام (6) : 27؛ «اگر هنگامى كه آنان را بر آتش [ دوزخ ] نگه داشته‏اند ببينى [ حالتى ذلت بار و وضعى هول‏انگيز مى‏بينى ] مى‏گويند : اى كاش به دنيا بازگردانده مى‏شديم ، و در آنجا آيات پروردگارمان را تكذيب نمى‏كرديم ، و از مؤمنان مى‏شديم .»

سجده (32) : 12؛ «و اگر ببينى زمانى كه [ اين ] مجرمان [ منكر قيامت ] نزد پروردگارشان سرهايشان را به زير افكنده‏اند [ مى‏بينى كه مى‏گويند :  ]پروردگارا ! [ به آنچه ما را وعده داده بودى  ]بينا شديم و [ به دعوت حق ] شنوا گشتيم ، پس ما را به دنيا برگردان تا كار شايسته انجام دهيم ، بى‏ترديد ما باور كننده [ همه حقايق  ]هستيم .»

اعراف (7) : 53؛ «آيا [ منكران قرآن براى باور كردن آن ] جز تحقّق وعده‏هايش را انتظار مى‏برند ؟ ! روزى كه حقايق بيان شده در آن [ به صورتى ظاهر و آشكار ] بيايد ، كسانى كه از پيش ، آن را فراموش كرده بودند ، مى‏گويند : يقيناً فرستادگان پروردگارمان حق را آوردند [ ولى ما آن را نپذيرفتيم ،  ]پس آيا [ در چنين روزى  ]شفاعت كنندگانى براى ما هست كه ما را شفاعت كنند يا [ به دنيا ] بازگردانده مى‏شويم تا كارى غير آنچه انجام مى‏داديم ، انجام دهيم ؟ ! به راستى آنان [ سرمايه  ]وجودشان را تباه كردند و آنچه را به دروغ [ به عنوان شريك خدا به خدا ]نسبت مى‏دادند [ از دستشان رفت و ] گم شد .»

[29] ـ رعد 13 : 29؛ «براى آنان زندگى خوش و با سعادت... است .»