امان از آتش‏

 منابع مقاله:

کتاب  : تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد دهم

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان

خداوند كريم در قرآن مجيد نزديك به يكصد و چهل و پنج مرتبه به واژه نار و آتش جهنّم اشاره فرموده است و آن را جايگاه زشت و تلخى براى دوزخيان معرفى مى‏فرمايد:

سَيَذَّكَّرُ مَن يَخْشَى‏* وَ يَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى* الَّذِى يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى‏» «1»

كسى كه از خدا مى‏ترسد، به زودى متذكّر مى‏شود.* و كسى كه از همه بدبخت‏تر است از آن كناره مى‏گيرد.* همان كسى كه در آتش بزرگ‏تر در مى‏آيد.

درباره ورود فرعون و همراهانش به دوزخ مى‏فرمايد:

يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيمَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ» «2»

[فرعون‏] روز قيامت پيشاپيش قومش مى‏رود، پس آنان را به آتش درمى‏آورد، و بد نصيب و سهمى است [آتشى‏] كه در آن وارد مى‏شود.

درباره عاقبت عيب جويان و ثروتمندان مى‏فرمايد:

وَ مَآ أَدْرَيكَ مَا الْحُطَمَةُ* نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ* الَّتِى تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفِدَةِ* إِنَّهَا عَلَيْهِم مُّؤْصَدَةٌ* فِى عَمَدٍ مُّمَدَّدَةِ» «3»

و تو چه مى‏دانى آن شكننده چيست؟* آتش برافروخته خداست* [آتشى‏] كه بر دل‏ها برآيد و چيره شود.* آن آتش بر آنان سربسته است [كه هيچ راه گريزى از آن ندارند؛]* [آتشى‏] در ستون‏هايى بلند و كشيده.

اوصاف آتش جهنّم‏

از اوصافى كه برخى از آيات و روايات براى آتش دوزخ برشمرده‏اند اين كه:

1- آتش جهنّم، سوزان و سياه و گداخته است و هيچ‏گونه نورى در آن وجود ندارد. پس روشن مى‏گردد كه صورت آتش جهنّم غير از آتش‏هايى است كه ما شناخته‏ايم؛ زيرا شعله‏هاى آتش‏هاى دنيا روشن و گرماى آن معتدل شده، تا بتوانيم وجود آن را درك كنيم ولى در آخرت، تاريك و ظلمانى است؛ زيرا ريشه و فروزانى آتش دوزخ، سياهى جهل و ظلمت هواى نفسانى و گناهان انسان است. بنابراين به تناسب ارتباط معلول با علّت؛ آتش بازتاب گناه است.

2- مقدار اندكى از آتش دنيا دردآور و گذرا است؛ اما آتش آخرت سخت آزار دهنده و دردناك و پيوسته است و كم آن هم بسيار كار مى‏كند.

3- آتش دنيا هر چه دور باشد اثرش كمتر است اما آتش دوزخ بر اثر سياهى اعمال شعله ور مى‏شود و امواج آتش در موج بزرگتر قرار مى‏گيرد و بر انسان تسلّط دارد در نتيجه دورى و نزديكى معنا ندارد و با حالت برخورد خشمناك، همه دوزخيان را در خود غرق مى‏كند.

4- آتش جهنّم گوشت و استخوان‏ها را پوسانده و از هم مى‏درد سپس براى چشيدن عذاب تازه‏تر به حالت اوّليه بازمى‏گردد و فرصت اظهار تشنگى، براى نوشيدن جرعه‏اى آب را از او مى‏گيرد.

5- آتش دوزخ داراى شعور و تصميم است و در برابر دوزخيان كه التماس و خشوع دارند تا درباره گناهان تخفيف و سبكى نشان دهد. قدرت نافرمانى حق را ندارد بلكه با تمام ظرفيّت خود عمل مى‏كند.

گوناگونى عذاب‏هاى جهنّم از اين روست كه كيفر و پاداش‏هاى قيامت قراردادى و مجازى نيست، بلكه هر چه به وجود مى‏آيد بازتاب اعمال انسان است كه از آن سو فرستاده است.

آتش خدايى كه بر دل‏ها شعله‏ور مى‏شود همان ضربه‏هاى روحى و جسمى است كه بر خود و مردم وارد كرده است و هر چه خود كرده را ديگر تدبير نيست و هر چه هست رفتار شخصى انسان است كه به صورت نور يا نار جلوه‏گر شده است.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى‏فرمايد:

نارُكُمْ هذِهِ جُزْءٌ مِنْ سَبْعينَ جُزءاً مِنْ نارِ جَهَنَّمَ لِكُلِّ جُزءٍ مِنها حَرُّها. «4»

اين آتش دنيا يكى از هفتاد جزء آتش دوزخ است كه هر يك از آن اجزا، گرماى خود را دارد.

و نيز مى‏فرمايد:

إِنَّ الرَّجُلَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ لِيُعَظَّمُ لِلنَّارِ حَتَّى يَكُونَ الضِّرْسُ مِنْ أَضْراسِهِ كَاحُدٍ. «5»

اهل دوزخ بر اثر آتش درشت مى‏شوند كه هر يك از دندانهايش به اندازه كوه احد مى‏شود.

حضرت على عليه السلام مى‏فرمايد:

إِحْذَرُوا نارَاً حَرُّها شَدِيدٌ وَ قَعْرُها بَعِيدٌ وَ حُلِيُّها حَدِيدٌ. «6»

بپرهيزيد از آتش كه گرمى آن سخت و ژرفايش دور و زيورهاى آن آهن است.

و نيز مى‏فرمايد:

وَ اعْلَمُوا انَّهُ لَيْسَ لِهذَا الْجِلْدِ الرَّقيقِ صَبْرٌ عَلَى النَارِ فَارْحَمُوا نُفُوسَكُمْ فَانَّكُمْ قَدْ جَرَّبْتُمُوها فى مَصائِبِ الدُّنْيا. أَفَرَأَيْتُمْ جَزَعَ أَحَدِكُمْ مِنَ الشَّوْكَةِ تُصِيبُهُ وَ الْعَثْرَةِ تُدْمِيهِ وَ الرَّمْضاءِ تُحْرِقُهُ؟ فَكَيْفَ اذا كانَ بَينَ طابَقَيْنِ مِنْ نارٍ، ضَجيعَ حَجَرٍ وَ قَرينَ شَيْطانٍ؟! أَعَلِمْتُم أَنَّ مالِكاً اذا غَضِبَ عَلَى النَّارِ حَطَمَ بَعْضُها بَعْضاً لِغَضَبِهِ وَ اذا زَجَرَها تَوَثَّبَتْ بَيْنَ ابْوابِها جَزَعاً مِنْ زَجْرَتِهِ. «7»

بدانيد كه اين پوست نازك را طاقت بر آتش نيست، پس به خود رحم كنيد، كه شما خود را در دنيا به مصائب و رنج‏ها امتحان كرده‏ايد. آيا مشاهده كرده‏ايد كه يكى از شما به خاطر خارى كه به بدنش فرو مى‏رود و از لغزيدنى كه دچار خونريزى مى‏گردد، و از ريگ داغى كه او را مى‏سوزاند چگونه ناله سر داده و اظهار درد مى‏كند؟ پس چه طاقت و حالى خواهد داشت وقتى بين دو طبقه از آتش قرار گيرد، در حالى كه همخوابه سنگ سوزان و همنشين شيطان گردد؟! آيا مى‏دانيد وقتى مالك دوزخ بر آتش خشم گيرد آتش‏ها به روى هم غلتيده و يكديگر را به سختى مى‏كوبند، و هر گاه به آتش بانگ زند آتش دوزخ بى‏تابانه از نهيب او در ميان درهاى جهنّم برجهد؟!

و نيز مى‏فرمايد:

أَشَدُّ النَّاسِ عُقُوبَةً رَجُلٌ كَافَأَ الْإِحْسانَ بِالْاساءَةِ. «8»

سخت‏ترين مردم به حسب عذابِ قيامت مردى است كه خوبى را به بدى پاداش مى‏دهد.

 [ «32» اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنِي مِنْهَا بِفَضْلِ رَحْمَتِكَ وَ أَقِلْنِي عَثَرَاتِي بِحُسْنِ إِقَالَتِكَ وَ لَا تَخْذُلْنِي يَا خَيْرَ الْمُجِيرِينَ «33» اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَقِي الْكَرِيهَةَ وَ تُعْطِي الْحَسَنَةَ وَ تَفْعَلُ مَا تُرِيدُ وَ أَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ «34» اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ إِذَا ذُكِرَ الْأَبْرَارُ وَ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ مَا اخْتَلَفَ اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ صَلَاةً لَا يَنْقَطِعُ مَدَدُهَا وَ لَا يُحْصَى عَدَدُهَا صَلَاةً تَشْحَنُ الْهَوَاءَ وَ تَمْلَأُ الْأَرْضَ وَ السَّمَآءَ «35» صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ حَتَّى يَرْضَى وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ بَعْدَ الرِّضَا صَلَاةً لَا حَدَّ لَهَا وَ لَا مُنْتَهَى يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ‏]

خدايا! بر محمّد و آلش درود فرست، و مرا به فضل رحمتت از آن آتش پناه ده و به خوبى چشم پوشيت، از لغزش‏هايم چشم بپوش، و مرا اى بهترين پناه دهندگان خوار مساز.

خدايا! تو بندگانت را از امور ناخوشايند حفظ مى‏كنى، و خوبى عطا مى‏فرمايى، و هر چه بخواهى انجام مى‏دهى، و بر هر كارى توانايى.

خدايا! بر محمّد و آلش درود فرست؛ هر گاه ياد نيكان شود، و بر محمّد و آلش درود فرست، تا زمانى كه شب و روز در رفت و آمد است؛ درودى كه دنباله‏اش قطع نشود، و عددش شماره نگردد؛ درودى كه فضا را فرا گيرد و زمين و آسمان را پر كند. بر او درود فرست تا جايى كه خشنود شود، پس بر او و آلش درود فرست؛ درودى كه برايش حدّ و نهايتى نباشد، اى مهربان‏ترين مهربانان!

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- اعلى (87): 10- 12.

(2)- هود (11): 98.

(3)- همزه (104): 5- 9.

(4)- كنز العمال: 14/ 521، حديث 33477؛ الدرّ المنثور: 1/ 36.

(5)- كنز العمال: 14/ 529، حديث 39516؛ مسند احمد بن حنبل: 4/ 367.

(6)- غرر الحكم: 169، حديث 3328.

(7)- نهج البلاغه: خطبه 182.

(8)- غرر الحكم: 390، حديث 8956.