قرآن، همدم انسان در تاريكى ‏هاى خطرناك‏

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان 

انسان، علاوه بر جسم داراى جوهرى مجرد كه زنده و توانا و دانا و مختار است كه از اين حقيقت به نفس ناطقه يا روان تعبير مى‏شود و به عبارت ديگر وجودى كه مجموعه‏اى از روح و جسم با متعلّقات آنهاست. درباره ريشه واژه انسان از سوى اهل لغت و معرفت سه نظريه بيان شده است:

1- إنس: برخى معتقدند كه: انسان برگرفته از ماده إنس است كه در مقابل وحش و حيوان و چارپايان و موجودات بدون عقل و دانش و ادب به كار گرفته مى‏شود.

و گاهى إنسىّ و إناس و أناسى هم در متون دينى در برابر جنّ و فرشته و شيطان و موجودات آسمانى به كار رفته است و در بيشتر آيات قرآنى و روايات اين معنا اراده شده است.

2- نسيان: برخى از اهل ادب و عرفان معتقدند: ماهيّت انسان به حسب خلقت او كه داراى نيروها و حواس گوناگون است و گاهى دچار غفلت و شبهه و فراموشى مى‏شود؛ از ماده نسيان است. زيرا موجودى از جنس آدم به خاطر آفرينش پيچيده و مرموزى كه دارد جريان گذشته خويش را، از ذهن و فكر و دانش كسبى خود از ياد مى‏برد پس منكر تعهّد و تكاليفتش مى‏شود در حالى كه خلاف واقعيّت هم نيست.

خداوند منّان پس از آفرينش آدم و حوا آنها را به امرى كوچك آزمايش نمود، ولى آنان در اوّلين مرحله از آن آزمون شكست خورده بيرون آمدند و پروردگار در حق آنان فرمود:

وَ لَقَدْ عَهِدْنَآ إِلَى‏ ءَادَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِىَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا» «1»

يقيناً پيش از اين به آدم سفارش كرديم [كه از ميوه آن درخت نخورد] پس فراموش كرد و عزمى استوار براى او نيافتيم.

3- انس: برخى از حكما و دانشمندان علم اخلاق بر اين باورند كه بنيان هويّت انسان از ماده انس و حبّ قلبى است و خو گرفتن و همدلى و عشق ورزى به دور از وحشت از ويژگى‏هاى برجسته انسان است. و در اصطلاح انديشمندان، انسانيّت آدمى به مكارم اخلاقى مانند تربيت و ادب و عاطفه و سجاياى نيكوى اوست.

از افلاطون نقل شده كه گفته است:

«آدميزاد را نشايد انسان خواند جز اين كه وى در علم و ادب انسان باشد.» «2»

انسانيت در كلام امام على عليه السلام‏

امام على عليه السلام در نامه خويش به مالك اشتر، اصالت حقيقى انسان را چنين ترسيم مى‏فرمايد:

وَ اشْعِرْ قَلْبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّهِ وَ الْمَحَبَّةَ لَهُمْ وَ اللُّطْفَ بِهِمْ وَ لاتَكُونَنَّ عَلَيْهِمْ سَبُعاً ضارِياً تَغْتَنِمُ اكْلَهُمْ، فَإِنَّهُمْ صِنْفانِ: إِمَّا أَخٌ لَكَ فِى الدِّينِ وَ امّا نَظيرٌ لَكَ فِى الْخَلْقِ. «3»

مهربانى و محبّت و لطف به رعيّت را شعار قلب خود قرار ده، بر رعيّت همچون حيوان درنده مباش كه خوردن آنان را غنيمت دانى، كه رعيّت بر دو گروهند: يا برادر دينى تواند، يا انسان‏هايى مانند تو.

حضرت در سفارش ديگرى به محمد حنفيه چهره انسانى را به گونه روشن‏ترى بيان مى‏فرمايد:

بدان كه انسانيّت مرد مسلمان به دو وجه است:

الف- انسانيّت در عرصه خانه و وطن خود كه عبارت است از تلاوت قرآن و همنشينى با دانشمندان و مطالعه احكام و علوم دينى و مواظبت بر نماز در جماعت.

ب- انسانيّت در سفر كه عبارت است از بذل كردن مال و توشه خود، به همسفران، كمتر مخالفت كردن با همراهان، و در همه حالات زياد به ياد خدا بودن. «4» انسان با هر چيزى كه همدم گردد؛ در آغاز شيفته او مى‏شود و سپس به خاطر علاقه زياد به او عشق مى‏ورزد. اگر معشوق او مجازى باشد؛ به او لذّت جسمى و روانى زودگذرى دست مى‏دهد و شيطان در پديد آوردن چنين هوسى هنرمند است.

اما اگر آن معشوق حقيقى باشد؛ به او آرامش معنوى و روحى دست مى‏دهد و از الطاف خداوند به مؤمن اين است كه خلوتى براى انس با خودش و تلاوت كتاب وحى آسمانى فراهم مى‏سازد، كه هيچ لذّت و شيرينى بالاتر از انس با آنان نيست.

امير المؤمنين عليه السلام مولاى عارفان در وصف عاشقان خدا مى‏فرمايد:

اللَّهُمَّ إِنَّكَ آنَسُ الْآنِسينَ لِاوْلِيائِكَ وَ احْضَرُهُمْ بِالْكِفايَةِ لِلْمُتَوَكِّلينَ عَلَيْكَ، تُشاهِدُهُمْ فى سَرائِرِهِمْ وَ تَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ فى ضَمائِرِهِمْ وَ تَعْلَمُ مَبْلَغَ بَصائِرِهِمْ. فَاسْرارُهُمْ لَكَ مَكْشُوفَةٌ وَ قُلُوبُهُمْ الَيْكَ مَلْهُوفَةٌ. إِنْ اوْحَشَتْهُمُ الْغُرْبَةُ آنَسَهُمْ ذِكْرُكَ وَ انْ صُبَّتْ عَلَيْهِمُ الْمَصائِبُ لَجَأُوا الَى الْإِسْتِجارَةِ بِكَ، عِلْماً بِانَّ ازِمَّةَ الْامُورِ بِيَدِكَ، وَ مَصادِرَها عَنْ قَضائِكَ. «5»

بار خدايا، تو براى عاشقانت بهترين مونسى، و براى كفايتِ مهمّ آنان كه بر تو اعتماد نمايند از همه حاضرترى، آنان را كه در باطنشان مشاهده مى‏كنى، و به نهانشان آگاهى، و اندازه بيناييشان را مى‏دانى. بنابراين رازهايشان نزد تو معلوم است، و دلهايشان به جانب تو در غم و اندوه. اگر تنهايى آنان را به وحشت اندازد ياد تو مونسشان شود، و اگر مصائب به آنان هجوم آرد به تو پناه جويند، زيرا مى‏دانند زمام همه امور به دست تو، و سرچشمه تمام كارها در كف با كفايت فرمان توست.

بنابراين مأنوس بودن با خداوند و قرآن او، بسيارى از وحشت‏ها و تنهايى‏ها را كه زمينه‏ساز توليد بيمارى‏هاى روانى و اجتماعى مى‏شود، از بين مى‏برد، و امنيّت را در درون خانه و جامعه برقرار مى‏سازد.

رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مى‏فرمايد:

إِدَّخِرُوا لِبُيُوتِكُمْ نَصيباً مِنَ الْقُرآنِ، فَإِنَّ الْبَيْتَ إِذا قُرِئَ فِيهِ أَنِسَ عَلى‏ أَهْلِهِ وَ كَثُرَ خَيْرُهُ وَ كانَ سُكَّانُهُ مُؤْمِنِى الجِنِّ وَ إِذا لَمْ‏يُقْرَأ فِيهِ أَوْحَشَ عَلَى أَهْلِهِ وَ قَلَّ خَيْرُهُ وَ كانَ سُكَّانُهُ كَفَرَةَ الجِنِّ. «6»

براى خانه‏هايتان بهره‏اى از قرآن بگيريد كه اگر در خانه قرآن قرائت شود قارى با خانواده‏اش انس مى‏گيرد و بركتش فراوان شود و موجودات پنهان مؤمن در آن سكونت مى‏كنند و اگر در آن قرآن خوانده نشود با اهلش أنس نمى‏يابد و خيرش اندك مى‏گردد و شياطين نامرئى كافر در آن خانه ساكن مى‏شوند.

انس با قرآن آثار نيك بسيارى دارد كه از مهمترين آن كنترل هواى نفس است.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در اين باره مى‏فرمايد:

المُؤْمِنُ قَيَّدَهُ القُرآنُ عَنْ كَثيرٍ مِنْ هَوَى‏ نَفْسِهِ. «7»

قرآن، دست و پاى مؤمن را در برآوردن بسيارى از خواهش‏هاى نفسانى‏ بسته است.

از فايده‏هاى بارز همدمى با قرآن كريم اين است كه: كسى كه با قرآن انس و محبّت مى‏ورزد و به معانى و دستورهاى آن توجّه دقيق مى‏كند و آرام و شمرده قرائت مى‏كند، به يقين خطورات شيطانى و وسوسه‏هاى او بر دل و جان نمى‏نشيند؛ زيرا به طور طبيعى هر چه را دل با آن مأنوس باشد و در عرصه ذهن بماند با او زندگى مى‏كند و كسى كه پيوسته با كتاب خدا همدم است و آيات رحمت و عزّت را به عمق جان مى‏فرستد، انسانِ تربيت يافته‏اى شود كه هوس‏هاى ناپسند و كردار حيوانى از او سر نزند و از سخن باطل فريب نخورد و از اندرزها و موعظه‏هاى آگاهانه بهره كافى گرفته براى سازندگى و كمال وجود خويش به كار گيرد.

و در پايان كوشش‏ها، براى كسب بسيارى از حقايقِ كتاب حق، قلب او آمادگى دريافت عجايب و انبوه اسرار نهفته در قرآن را پيدا مى‏كند و خود را عامل به فرامين كتاب و حامل امانت و وارث پيام سنگين حق به شمار خواهد آورد و اين چنين رسالتى تنها در دل‏هاى بزرگ و مردان عارفى چون معصومان عليهم السلام قرار مى‏گيرد.

از نمونه‏هاى بارز سيره اولياى خداوند در انس شبانه با كلام حق، شيفتگى اباعبداللّه الحسين عليه السلام به قرآن در شب عاشورا است.

در مقتل آمده است راوى گفت: روز نهم محرّم امام حسين عليه السلام ملاحظه كرد كه دشمنان براى جنگيدن شتاب مى‏ورزند و محاصره را تنگتر مى‏كنند و به پندها و اندرزها توجّه نمى‏كنند، به برادرش عباس عليه السلام فرمود: اگر مى‏توانى نزد دشمنان برو و آنان را از جنگ با ما منصرف كن؛ اين كار را انجام بده؛ تا امشب براى پروردگارمان نماز و دعا و استغفار به جاى آوريم چرا كه خدا مى‏داند من نماز براى او و تلاوت آيات كتابش را و دعا و طلب مغفرت را دوست مى‏دارم. به اين منظور حضرت‏ عباس عليه السلام به نزديك دشمن رفت و از آنان مهلت گرفت. «8»

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- طه (20): 115.

(2)- ربيع الأبرار: 3/ 217.

(3)- نهج البلاغه: نامه 53.

(4)- بحار الأنوار: 1/ 200، باب 4، حديث 5؛ الخصال: 1/ 54، حديث 71.

(5)- نهج البلاغه: خطبه 218.

(6)- كنز العمال: 15/ 393، حديث 41525؛ صحيفة الرضا عليه السلام: 289، حديث 40.

(7)- كنز العمال: 1/ 162، حديث 814؛ التحصين، ابن فهد حلى: 26، حديث 40.

(8)- بحار الأنوار: 44/ 392، باب 37، ذيل حديث 2؛ اللّهوف، سيد ابن طاووس: 89.

مطالب فوق برگرفته شده از 

کتاب:تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد یازدهم