پاداش انفاق و قرض‏

نوشته : حضرت استاد حسین انصاریان

فَقُلْتَ:- تَبَارَكَ اسْمُكَ وَ تَعَالَيْتَ- مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَ مَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا «13» وَ قُلْتَ: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ» «1» وَ قُلْتَ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ‏ قَرْضاً حَسَناً فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافاً كَثِيرَةً» «2» وَ مَا أَنْزَلْتَ مِنْ نَظَائِرِهِنَّ فِي الْقُرْآنِ مِنْ تَضَاعِيفِ الْحَسَنَاتِ‏

پس گفتى- اى كه نامت مبارك و والاست!- «هر كس يك خوبى بياورد، ده برابرش براى اوست، و هر كس يك بدى بياورد، جز به مانند آن عقوبت نشود.»

و فرمودى: «داستان آنان كه اموالشان را در راه خدا انفاق مى‏كنند، مانند دانه‏اى است كه هفت خوشه رويانده، در هر خوشه صد دانه است، و خداى براى هر كه بخواهد، چند برابر مى‏كند.»

و گفتى: «كيست كه به خدا قرض نيكو دهد، تا خدا آن را برايش به چندين برابر بيفزايد.» و آنچه از نظاير اين آيات درباره چندين برابر كردن خوبى‏ها در قرآن نازل فرمودى.

انفاق كردن و قرض دادن به افراد محتاج از سفارش‏هاى بسيار مهم و مورد تأكيد دين اسلام است و وام دادن به افراد محتاج از آثار سخاوت مى‏باشد.

از آن جايى كه مردم محروم مشكلات متعدّدى دارند، گاهى به اندك چيزى گرفتاريشان آسان مى‏شود، رعايت و توجّه به آنان لازم است.

قرض دادن در اسلام از صدقه دادن بالاتر است و بنابراين اهميّت آن بدان جهت است كه جامعه دچار ربا و سود و ديگر معاملات ربوى نشود.

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مى‏فرمايد:

مَنْ ايْقَنَ بِالْخَلْفِ سَخَتْ نَفْسُهُ بِالنَّفَقَةِ.

كسى كه يقين به عوض و جانشين داشته باشد، در انفاق كردن سخاوتمند خواهد بود.

و به خاطر همين اعتقاد و ارزش انفاق است كه خداوند در قرآن كريم مى‏فرمايد:

إِن تُقْرِضُواْ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضعِفْهُ لَكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ» «3»

اگر به خدا وام نيكو دهيد، آن را براى شما دو چندان مى‏كند و شما را مى‏آمرزد و خدا عطا كننده پاداش فراوان در برابر عملِ اندك و بردبار است.

قرض در اصل به معنى قطع كردن و بريدن است و چون با واژه حسن همراه شود اشاره به جدا كردن مال از خويشتن و دادن در راه خير است.

امام صادق عليه السلام در تفسير آيه شريفه:

لَّا خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مّن نَّجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ» «4»

در بسيارى از رازگويى‏هاى آنان خيرى نيست، جز كسى كه [از اين طريق‏] به صدقه، يا كار نيك، يا اصلاح در ميان مردم فرمان دهد.

مى‏فرمايد:

منظور از معروف در آيه شريفه قرض دادن است. «5» آرى، خداوند روزى قرض دهنده را زياد و بر مكارم اخلاق او مى‏افزايد واگر شخص متمكّن و ثروتمند در قرض دادن كوتاهى و تقصير كند، به فقر مبتلا مى‏شود.

كلامى از فخررازى در انفاق‏

فخر رازى در سوره سبأ آيه 39 مى‏گويد:

«عجب اين است كه تاجر، هنگامى كه بداند يكى از اموالش در معرض تلف مى‏باشد، حاضر است آن را به صورت نسيه بفروشد، هر چند فقير باشد، مى‏گويد:

اين بهتر از اين است كه بگذارم و نابود شود.

و اگر تاجرى در چنين شرايطى اقدام به فروش اموالش نكند تا نابود شود، او را خطاكار مى‏شمرند. و اگر در چنين شرايطى خريدار سرمايه دارى پيدا شود و به او نفروشد، او را بى عقل معرفى مى‏كنند و اگر علاوه بر همه اينها خريدار با داشتن تمكّن مالى همه گونه وثيقه بسپارد و سند قابل اطمينانى نيز بنويسد در عين حال به او نفروشد، ديوانه‏اش خوانند.

ولى تعجب در اين است كه همه ما اين كارها را انجام مى‏دهيم و هيچ كس آن را جنون نمى‏شمرد؛ زيرا تمام اموال ما به يقين در معرض زوال است و خواه ناخواه از دست ما بيرون خواهد رفت، و انفاق كردن در راه خدا يك نوع وام دادن به اوست، و ضامنى معتبر يعنى خداوند بزرگ فرموده:

وَ مَآ أَنفَقْتُم مّن شَىْ‏ءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ» «6»

و هرچه را انفاق مى‏كنيد [چه كم و چه زياد] خدا عوضى را جايگزين آن مى‏كند.

و در عين حال املاك خود را نزد ما گروگان گذاشته، چرا كه هر چه در دست انسان است عاريتى از ناحيه اوست و محكم‏ترين مسندها را از كتب آسمانى در اين زمينه در اختيار ماه نهاده، اما با همه اين‏ها بسيارى از ما، اموال خود را انفاق نمى‏كنيم و مى‏گذاريم از دستمان برود، نه اجرى داريم و نه شكرى.» «7»

البته بايد توجّه داشت قرض الحسنه‏اى ارزشمند و نيكو خواهد بود و خداوند ثوابش را چند برابر كرده تا جايى كه مى‏فرمايد: ثوابش را به جز من احدى نمى‏داند كه داراى شرايط خاصّ انفاق و قرض باشد.

شرايط انفاق و قرض‏

مرحوم شيخ طبرسى رحمة ا ... عليه در تفسير شريف مجمع البيان شرايط انفاق و قرض را چنين بيان كرده‏اند:

«1- اين كه از مال حلال باشد. زيرا كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

إِنَّ اللَّهَ طَيِّبُ وَ لايَقْبَلُ إِلَّا الطَيِّبَ. «8»

به راستى كه خداوند پاك و منزه است و نمى‏پذيرد مگر پاك را.

2- اين كه از بهترين چيزى باشد كه مالك آن است، نه اين كه چيز پستى را انفاق كند.

3- اين كه تصدّق كند در حالى كه او آن را دوست دارد و اميدوار به زندگى است.

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در اين باره فرمود:

برترين صدقه آن است كه آن را بدهى در حالى كه تو تندرست و سالم هستى و اميد به زندگى و ترس از فقر دارى. «9» 4- اين كه آن را واپس نگذارى تا وقتى كه جان به گلويت برسد و بگويى براى فلانى چقدر و براى فلانى چقدر.

5- اين كه آن را براى دوست‏ترين افراد و نيازمندترين و شايسته‏ترين آن‏ها قرار دهى كه آن را بگيرند.

6- اين كه تا مى‏تواند و امكان دارد آن را پنهان و مخفى بدارد.

7- اين كه در پى و تعقيب آن منّت نگذارده و آزار نكند.

8- اين كه فقط قصد كند به اين كار وجه الله و رضاى خدا را و ريا نكند براى آن كه ريا و خود نمايى مذموم و ناپسند است.

9- اين كه آن چه داده به نظرش كوچك و كم آيد، هر چند كه زياد باشد، براى آن كه متاع دنيا قليل و اندك است.

10- اين كه از محبوب‏ترين مال او باشد و از بهترين مالى باشد كه خود او آن را دوست دارد.» «10» پس اگر اين ده صفت در صدقه و قرض الحسنه جمع شود مصداق آيه شريفه:

وَ لَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ» «11»

و او را پاداشى نيكو و باارزش باشد.

خواهد بود. يعنى خالصى كه مشوب و آلوده به صفت نقص نمى‏شود، و از شأن خداوند كريم است كه خير فراوان عطا كند و چون اين نفع و سود و بزرگى به انسان مى‏دهد، خداوند در آيه شريفه توصيف به كريم نمود، و اجر كريم همان بهشت برين است.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- بقره (2): 261.

(2)- بقره (2): 245.

(3)- تغابن (64): 17.

(4)- نساء (4): 114.

(5)- بحار الأنوار: 100/ 140، باب 1، حديث 12؛ الكافى: 4/ 34، حديث 3.

(6)- سبأ (34): 39.

(7)- التفسير الكبير، فخر رازى: 25/ 263، ذيل آيه 39 سوره سبأ.

(8)- عوالى اللآلى: 2/ 70، حديث 181؛ إرشاد القلوب، ديلمى: 1/ 69.

(9)- بحار الأنوار: 75/ 266، باب 23؛ تحف العقول: 380.

(10)- مجمع البيان فى تفسير القرآن: 9/ 390، ذيل آيه 11 سوره حديد.

(11)- حديد (57): 11.

مطالب فوق برگرفته شده از 

کتاب:تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد یازدهم