ترس از عذاب و شوق ثواب‏

نوشته : حضرت استاد حسین انصاریان

خداوند متعال پس از توجّه بشارت‏هاى الهى به مؤمنان و نيكوكاران، خطاب به آنان فرمود:

وَ بَشّرِ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصلِحتِ أَنَّ لَهُمْ جَنتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الْأَنْهرُ كُلَّمَا رُزِقُواْ مِنْهَا مِن ثَمَرَةٍ رّزْقًا قَالُواْ هذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِن قَبْلُ وَ أُتُواْ بِهِ‏مُتَشبِهًا وَ لَهُمْ فِيهَآ أَزْوَ جٌ مُّطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فِيهَا خلِدُونَ» «1»

و كسانى را كه ايمان آورده‏اند و كارهاى شايسته [چون عبادت حق و خدمت‏ به خلق‏] انجام داده‏اند، مژده ده كه بهشت‏هايى ويژه آنان است كه از زيرِ [درختانِ‏] آن نهرها جارى است؛ هرگاه از آن بهشت‏ها ميوه‏اى آماده به آنان دهند، گويند: اين همان است كه از پيشْ روزىِ ما نمودند، و از ميوه‏هاى گوناگون كه [در طعم و گوارايى و زيبايى‏] شبيهِ هم است، نزد آنان آورند؛ در آنجا براى ايشان همسرانى پاكيزه [از هر آلودگى‏] است؛ و در آن بهشت‏ها جاودانه‏اند.

وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنتِ جَنتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأْنْهرُ خلِدِينَ فِيهَا وَمَسكِنَ طَيّبَةً فِى جَنتِ عَدْنٍ وَرِضْوَ نٌ مّنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَ لِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ» «2»

خدا به مردان و زنان با ايمان بهشت‏هايى را وعده داده كه از زيرِ [درختانِ‏] آن نهرها جارى است؟ در آن جاودانه‏اند، و نيز سراهاى پاكيزه‏اى را در بهشت‏هاى ابدى [وعده فرموده‏] و هم‏چنين خشنودى و رضايتى از سوى خدا [كه از همه آن نعمت ها] بزرگ‏تر است؛ اين همان كاميابى بزرگ است.

إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصلِحتِ أُوْلئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ* جَزَآؤُهُمْ عِندَ رَبّهِمْ جَنتُ عَدْنٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الْأَنْهرُ خلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًا رَّضِىَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُواْ عَنْهُ ذَ لِكَ لِمَنْ خَشِىَ رَبَّهُ» «3»

مسلماً كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام داده‏اند، اينانند كه بهترين مخلوقاتند.* پاداششان نزد پروردگارشان بهشت‏هاى پاينده‏اى است كه از زيرِ [درختانِ‏] آن نهرها جارى است، در آنها جاودانه‏اند، خدا از آنان خشنود است و آنان هم از خدا خشنودند؛ اين [پاداش‏] براى كسى است كه از پروردگارش بترسد.

و از سوى ديگر در وعيدها و هشدارهايى، به كافران و ستمكاران مى‏فرمايد:

وَ الَّذِينَ كَسَبُواْ السَّيَاتِ جَزَآءُ سَيّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لَهُم مّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَآ أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مّنَ الَّيْلِ مُظْلِمًا أُوْلئِكَ أَصْحبُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خلِدُونَ» «4»

و كسانى كه مرتكب بدى‏ها شدند، كيفر هر بدى مانند همان بدى است و خوارى آنان را فرامى‏گيرد، براى آنان از [خشم و عذاب‏] خدا هيچ حافظ و نگه دارنده‏اى نخواهد بود؛ گويى چهره‏هايشان با پاره‏هايى از شب تاريك پوشيده شده؛ آنان اهل آتش‏اند و در آن جاودانه‏اند.

إِنَّ الْمُنفِقِينَ فِى الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَن تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا» «5»

بى‏ترديد منافقان در پايين‏ترين طبقه از آتش‏اند، و هرگز براى آنان ياورى نخواهى يافت.

از اين رو انسان مؤمن و كافر تكليفشان از جهت مسائل اعتقادى و قيامت و آخرت روشن است و جايگاه كسى كه در باور خود حق و باطل را مى‏شناسد و تا پايان عمر بر آن استوار مى‏ماند؛ در صحنه محشر بر همگان آشكار مى‏گردد.

امّا گروهى در ميان راه زندگى، رنگ عوض مى‏كنند، گاهى مانند افراد با ايمان خداجو مى‏شوند و گاهى مانند منافقان براى تباهى و گمراهى ديگران تلاش مى‏كنند، از اين دسته؛ بسيارى از آدم‏هايى كه گرفتار ترس و اميد مى‏شوند؛ اشتياق به بهشت و زيبايى‏ها و ترس از جهنّم و وحشت آن در دلشان موج مى‏زند. آرزوى پرواز به سوى دوست و جايگاه ابدى و آسايش هميشگى بر زبان جارى مى‏سازند.

روزانه براى كار و خدمت شرافتمندانه در تكاپو هستند و در شب مانند بيماران در بستر خويش به خود مى‏پيچند.

جان در كالبد تن آنان در فشار و اذيّت است و با كوچ از ديار فانى و نوشيدن شربت مرگ در فضايى آزاد و پرنعمت به پرواز در مى‏آيد و بر رفتار و اعمال ديگران نظاره مى‏كنند.

امام صادق عليه السلام در توصيف حال چنين بندگانى به عبداللّه بن جندب مى‏فرمايد:

يَا ابْنَ جُنْدَبٍ يَهْلِكُ الْمُتَّكِلُ عَلَى عَمَلِهِ وَ لايَنْجُو الْمُجْتَرِئُ عَلَى الذُّنُوبِ الواثِقُ بِرَحْمَةِ اللَّهِ. قُلْتُ: فَمَنْ يَنْجُو؟ قالَ: الَّذينَ هُمْ بَيْنَ الرَّجاءِ وَ الْخَوْفِ كَأَنَّ قُلُوبَهُم فى‏ مَخْلَبِ طائِرٍ شَوْقاً إِلى‏ الثَّوابِ وَ خَوْفاً مِنَ الْعَذابِ. «6»

اى پسر جندب! هر كه بر عمل خود تكيه داشته باشد هلاك مى‏شود و آن كس كه بى‏باكانه گناه مى‏كند و دل به رحمت خدا بسته است، نجات نخواهد يافت.

عرض كردم: پس چه كسى نجات مى‏يابد؟ فرمود: كسانى كه بين اميد و ترس مثل اين كه دل‏هايشان در چنگال پرنده‏اى است به واسطه اشتياقى كه به پاداش و ترسى كه از كيفر دارند.

اميرمؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام در وصف مؤمنان و متّقيان حقيقى چنين مى‏فرمايد:

فَالْمُتَّقُونَ فيها هُمْ أَهْلُ الْفَضائِلِ. مَنْطِقُهُم الصَّوابُ وَ مَلْبَسُهُم الْاقْتِصادُ وَ مَشْيُهُمُ التَّواضُعُ. غَضُّوا أَبْصارَهُمْ عَمّا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَ وَقَفُوا أَسْماعَهُمْ عَلَى الْعِلْمِ النَّافِعِ لَهُمْ. نُزِّلَتْ أَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فِى الْبَلاءِ كَالَّتى نُزِّلَتْ فِى الرَّخاءِ وَ لَوْلَا الْاجَلُ الَّذى كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ لَمْ‏تَسْتَقِرَّ أَرْواحُهُمْ فى أَجْسادِهِمْ طَرْفَةَ عَيْنٍ شَوْقاً الَى الثَّوابِ وَ خَوْفاً مِنَ الْعِقابِ. عَظُمَ الْخالِقُ فى أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ ما دُونَهُ فى أَعْيُنِهِمْ فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ كَمَنْ قَدْ رَآها فَهُمْ فيها مُنَعَّمُونَ وَ هُمْ وَ النَّارُ كَمَنْ قَدْ رَآها فَهُمْ فيها مُعَذَّبُونَ. «7»

پرهيزكاران در اين دنيا اهل فضائلند، گفتارشان صواب، پوشاكشان اقتصادى، و رفتارشان افتادگى است. از آنچه خدا بر آنان حرام كرده چشم پوشيده، و گوش‏هاى خود را وقف دانش با منفعت نموده‏اند. آنان را در بلا و سختى و آسايش و راحت، حالتى يكسان است، و اگر خداوند براى اقامتشان در دنيا زمانى معيّن را مقرّر نكرده بود، از شوق به ثواب و بيم از عذاب به اندازه چشم به هم زدنى روحشان در بدنشان قرار نمى‏گرفت. خداوند در باطنشان بزرگ، و غير او در ديدگانشان كوچك است. آنان با بهشت چنانند كه گويى آن را ديده و در فضايش غرق نعمتند، و با عذاب جهنّم چنانند كه گويى آن را مشاهده نموده و در آن معذّبند.

از اوصاف بارز مشتاقان و خائفان، انتظار و بى‏قرارى است. درد اشتياق و پيوستن به دوست، آرامش روانى و قلبى آنان را مى‏گيرد وبراى لقاى حق بى‏تابى مى‏كنند.

امام صادق عليه السلام در باب معرفت عارف مى‏فرمايد:

العارِفُ شَخْصُهُ مَعَ الْخَلْقِ وَ قَلْبُهُ مَعَ اللَّهِ وَ لَوْ سَها قَلْبُهُ عَنِ اللَّهِ طَرْفَةَ عَيْنٍ لَماتَ شَوْقاً الَيْهِ. «8»

انسان عارف، جسمش در ميان مردم است و دلش با خداوند است؛ اگر دل او چشم به هم زدنى از خداوند غافل شود، از شوق او جان سپرد.

حضرت ام كلثوم عليها السلام مى‏فرمايد:

شب نوزدهم پدرم اميرمؤمنان عليه السلام در خانه من قرار و آرام نداشت، روى پايش‏ بند نبود. وقتى من از ايشان پرسيدم، چه شده كه امشب شما همين طور به ستاره‏ها نگاه مى‏كنيد؟ فرمود: دخترم امشب آن شبى مى‏باشد كه حبيب من پيغمبر صلى الله عليه و آله درباره آن به من خبر داده است. «9» از شدّت عشق به وصال دوست روى پا نبود و هر چه موانعى براى حركت حضرت پيش آمد، كنار مى‏زد.

اين نگاه اولياى خداست؛ چنين كارى، ساده نيست؛ اين معناى سخن اميرمؤمنان است كه فرمود:

إِنَّ اوْلِياءَ اللَّهِ هُمُ الَّذينَ نَظَرُوا الى‏ باطِنِ الدُّنْيا اذا نَظَرَ النّاسُ الى‏ ظاهِرِها. وَ اشْتَغَلُوا بِآجِلِها اذَا اشْتَغَلَ النَّاسُ بِعاجِلِها. «10»

اولياى خدا آنانى هستند كه به باطن دنيا نظر كردند وقتى كه مردم به ظاهرش نگريستند، و به فرداى آن مشغول شدند وقتى مردم به امروز پرداختند.

اولياى الهى در برابر آن همه مرارت و رنج‏ها كه به آنان مى‏رسد، مى‏گويند: ما زيبايى فقط مى‏بينيم. آنان كه چنين مى‏گويند: باطن هر چيز را مى‏نگرند چون تلخى ظاهرى كه مردم از آن رنج مى‏برند براى اولياى خداوند از ديد زيبانگرى، شيرينى و شيدايى است.

حضرت امام حسين عليه السلام وقتى از مكه به طرف كربلا مى‏رود، جلوى اسبش را مى‏گيرند و به او مى‏گويند كه: نرو، مى‏پرسد چرا؟ مى‏گويند: سفرت بوى خون مى‏دهد. يعنى جانت در خطر است، البته پيش خودشان فكر كردند امام را بترسانيم كه شايد نرود. به محض اين كه مرگ را مطرح كردند، حضرت ارزيابى باطنى و الهى كرد و فرمود:

اشتياقم به مرگ از اشتياق يعقوب به ديدن يوسف شديدتر است. «11» اين برنامه؛ سيره پروردگار عالم است امّا كسى كه بر اساس ديد سطحى ارزيابى مى‏كند، مى‏گويد: خداوند مرا پست و كوچك كرد. گاهى كه كمى از اموالش يا تعداد فرزندانش آسيب مى‏بيند ناله و فريادش بلند مى‏شود كه: گويا خدا ما را فراموش كرده يا چرا تنها مرا امتحان مى‏كند و ...

اگر در سيره انبيا و معصومان عليهم السلام چنين طرز فكرى باشد، پس دنياى آنان با دنياى مردم چه فرق مى‏كند؟! روح بلند در كالبد بزرگ جاى مى‏گيرد و هر چه مقام معنوى برتر باشد، افق ديدگاه نسبت به لقاى دوست گسترده‏تر مى‏شود.

آنگاه كه امام حسين عليه السلام فرمود: شوقم به مرگ از اشتياق يعقوب به يوسف افزونتر است؛ بنابراين كلام او اوج نشاط روحى و افق بلند نگاه عرشى را مى‏فهماند، آن جايى كه يك مرتبه همه باطن را مى‏بيند و با حال مخلصانه بر لبان مباركش زمزمه مى‏كند:

صَبْراً عَلى‏ قَضائِكَ يا رَبِّ لا الهَ سِواكَ يا غِياثَ الْمُسْتَغيثينَ مالى‏ رَبٌّ سِواكُ وَ لامَعْبُودَ غَيْرُكَ، صَبْرًا عَلى‏ حُكْمِكَ يا غِياثَ مَنْ لا غِياثَ لَهُ ... «12»

صبر بر تقديراتت پروردگار، اى كه هيچ معبود حقى جز تو نيست، اى فريادرس فريادخواهان، هيچ صاحب اختيار و معبودى جز تو ندارم. صبر بر داورى‏ات اى دادرس بى‏پناهان.

سپس در نهايت اشتياق به سوى پروردگارش مى‏شتابد.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- بقره (2): 25.

(2)- توبه (72): 72.

(3)- بيّنه (98): 7- 8.

(4)- يونس (10): 27.

(5)- نساء (4): 145.

(6)- بحار الأنوار: 75/ 280، باب 24، حديث 1؛ تحف العقول: 302.

(7)- نهج البلاغه: خطبه 184.

(8)- بحار الأنوار: 3/ 14، باب 1، حديث 35؛ مصباح الشريعة: 191.

(9)- بحار الأنوار: 42/ 225، باب 127، حديث 35؛ روضة الواعظين: 1/ 135.

(10)- نهج البلاغه: حكمت 432.

(11)- بحار الأنوار: 44/ 366، باب 37؛ كشف الغمة: 2/ 29.

(12)- موسوعه كلمات الامام الحسين عليه السلام: 510؛ مقتل الحسين عليه السلام، مقرم: 357.

مطالب فوق برگرفته شده از 

کتاب:تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد یازدهم