حسن خلق، قوى‏ترين جاذبه‏

نوشته : حضرت استاد حسین انصاریان

از آيات قرآن و روايات اهل بيت عليهم السلام چنين مى‏فهميم كه حسن خلق براى جذب فيوضات الهى و رحمت واسعه، قوى‏ترين جاذبه است.

آيا عبادت انسان پاك دامن و باتقوا و داراى خلوص و حضور قلب، با عبادت انسانى كه آلوده دامن و خالى از تقوا و اخلاص و حضور قلب است برابر است؟

يقيناً برابر نيست. آيا انسانى كه با سينه‏اى پر از صفا و مهر و محبت و نيت خير عبادت مى‏كند، با انسانى كه سينه‏اش جنگل زندگى درندگانى چون حسد و حرص و كبر و كينه است مساوى است؟ بى‏ترديد مساوى نيست.

عبادتى كه زلفش به حسن خلق گره خورده، جذب كننده‏ى رحمت و كرامت و فيض و قبولى است؛ و عبادتى كه آميخته با آلودگى‏هاى نفسانى است توان و قدرتى براى جذب فيوضات الهى ندارد.

آيه‏ى شريفه‏ى «واى بر نمازگزاران» «1» درباره‏ى همين آلودگان به رذايل‏ اخلاقى كه بويژه آلوده به ريا و بخلند نازل شده است، و نشان مى‏دهد كه نمازِ آلودگان به رذايل نمى‏تواند قبولى حق و رحمت پروردگار را جذب كند، بلكه چنين نمازى با نمازگزارش مورد خشم و نفرت خداست.

تواضع اصحاب كهف نسبت به حق سبب اضافه شدن هدايت خاص به آنان شد؛ هدايتى كه آنان را از دقيانوس و قومش جدا كرد و در غارى دوردست به پناه خدا برد و در رحمت واسعه‏ى حق درآورد و وجودشان را اسوه و سرمشق آيندگان قرار داد.

«إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدىً» «2».

اينان جوانمردانى بودند كه به پروردگارشان ايمان آوردند و ما بر هدايتشان افزوديم.

ارزش حسنات اخلاقى در حدّى است كه پيامبر و امامان معصوم عليهم السلام در هر فرصتى مردم را به آراسته شدن به آنها سفارش مى‏كردند و به آراستگان به حسنات اخلاقى احترام ويژه‏اى مى‏گذاشتند.

عبادات و اخلاق‏

قيمت و اهميت مكارم اخلاق و حسنات نفسانى به اندازه‏اى است كه رسول خدا و اهل بيت در كنار هر عبادتى به رعايت آنها وصيت كرده‏اند، و عبادت را بدون مكارم اخلاقى و حسنات نفسانى بى‏ارزش دانسته و فقط موجب سقوط تكليف قلمداد كرده‏اند.

حضرت رضا عليه السلام از پدران بزرگوارش از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت مى‏كند كه پيامبر اسلام درباره‏ى ماه رمضان براى ما سخنرانى كرد.

در ضمن آن سخنرانى سفارشات مهمى به مسائل اخلاقى شده، از جمله:

به تهيدستان و از كار افتادگان صدقه دهيد، بزرگانتان را احترام كنيد، به خردسالانتان رحم نماييد، به خويشاوندانتان رسيدگى كنيد، زبانتان را حفظ نماييد و چشم از آنچه بر شما حلال نيست بپوشيد و گوش از آنچه شنيدنش بر شما حلال نيست ببنديد و به ايتام عطا كنيد تا به يتيمانتان عطا كنند، از گناهانتان به درگاه خدا توبه كنيد.

اى مردم! هركس در اين ماه اخلاقش را نيكو كند براى او مجوز عبور از صراط خواهد بود، روزى كه قدم‏ها در آن بلغزد؛ و هركس در اين ماه بر خدم و حشم خود و بر كلفت و كارگر خويش آسان بگيرد، خدا حسابش را بر او آسان خواهد گرفت؛ و هركس در اين ماه شرّش را نگهدارد خدا خشمش را روز قيامت از او نگه خواهد داشت؛ و هركس در اين ماه يتيمى را اكرام كند خدا روز قيامت او را اكرام خواهد كرد و هركس در اين ماه صله‏ى رحم كند خدا در قيامت او را به رحمتش متصل خواهد كرد و هركس در اين ماه قطع رحم كند خدا در قيامت رحمتش را از او قطع خواهد كرد «3».

پيامبر اسلام هرگاه ماه رمضان مى‏رسيد هر اسيرى را آزاد مى‏كرد و به هر سائل و تهيدستى انفاق مى‏نمود «4».

رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مى‏فرمايد:

به مرد يا زنى كه نماز شب را روزى داده‏اند، و او با رعايت خلوص نيت براى خدا برخيزد و وضويى كامل بسازد و با نيتى صادقانه و قلبى پاك از هر آلودگى و بدنى فروتن و اشكى ريزان براى خدا نماز بخواند، خدا نه صف از فرشتگان را پشت سر او قرار مى‏دهد كه در هر صفى عدد آنان را جز خدا نمى‏داند، يك سر صف وصل به مشرق و ديگر صف وصل به مغرب است، هنگامى كه از نماز فارغ شود به عدد آن فرشتگان براى او درجه و مقام نوشته خواهد شد «5».

اميرالمؤمنين عليه السلام در ايام حكومتش هر روز به بازار كوفه مى‏رفت و فرياد مى‏زد:

اى گروه تاجران! تقواى الهى پيشه كنيد؛ درخواست خير را پيش اندازيد و به سهولت و آسان گرفتن، بركت جوييد. به خريداران نزديك شويد، و به بردبارى و حلم آراسته گرديد، و از سوگند خوردن بپرهيزيد، و از دروغ دورى كنيد، و از ستم ورزيدن كناره‏گيرى نماييد، و به ستمديدگان انصاف دهيد، و به ربا نزديك نشويد، و ترازو و كيل را كامل و تمام بدهيد، و از اجناس مردم مكاهيد، و تبهكارانه در زمين فساد مكنيد «6».

پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم فرمود:

مَن بَاعَ وَاشْتَرَى فَلْيَحْفَظْ خَمسَ خصالٍ وَإلَّا فَلا يَشْتَرِيَنَّ وَلَا يَبِيعَنَّ: الرِّبا وَالحَلْفَ وَكِتمانَ العَيبِ وَالحَمدَ إذا بَاعَ وَالذَّمَّ إذَا اشتَرى‏ «7»

. كسى كه مى‏فروشد و مى‏خرد بايد پنج خصلت را حفظ كند و اگر جز اين باشد نخرد و نفروشد: پرهيز از ربا، خوددارى از سوگند، دورى از پنهان كردن عيب جنس، اجتناب از تعريف و مدح جنس هنگامى كه مى‏فروشد و دورى گزيدن از مذمت جنس هنگامى كه مى‏خرد.

پيامبر اسلام به حكيم بن حزام اجازه‏ى تجارت نداد مگر اين كه با او عهد كرد سه برنامه را در تجارت رعايت كند: پس گرفتن جنس از خريدارى كه از خريدش پشيمان شده است؛ مهلت دادن به كسى كه در پرداخت پول دچار مشكل شده است؛ و گرفتن حق از ديگران چه اين كه كامل باشد يا نباشد «8».

ريشه‏ى خوبى‏ها و زشتى‏ها

اگر بگوييم اعمال شايسته و حركات ناپسند انسان ريشه در حالات مثبت و منفى باطنى و نفسانى دارد سخنى به گزاف نگفته‏ايم.

مثلًا كسانى كه باطنشان به نور تواضع و فروتنى و خشوع و انكسار منور است، به آسانى از فرمان‏هاى حق پيروى مى‏كنند و به سهولت حقوق مردم را رعايت مى‏نمايند؛ اما كسانى كه باطنشان آلوده به كبر و خود بزرگ‏بينى و غرور و خودبينى است از اجراى فرمان‏هاى حق سرپيچى مى‏كنند، و نه اين كه حقوق مردم را رعايت نمى‏كنند بلكه به پايمال كردن و غارت حقوق بندگان خدا دست مى‏يازند.

قرآن و روايات نسبت به دارندگان حالات مثبت و آلودگان به حالات منفى به طور مفصل نظر داده‏اند كه به بخشى از آن آيات و روايات اشاره مى‏شود.

انسان در طول زندگى به ناچار با مصايب و مشكلات و سختى‏ها و بلاهايى برخورد خواهد كرد. قرآن مجيد براى شكستن هيبت و عظمت مصايب و حل مشكلات، و برطرف كردن سختى‏ها و بلاها، مردم را به يارى گرفتن از صبر و نماز فرمان مى‏دهد و مى‏گويد: اين يارى خواستن و كمك گرفتن از صبر و نماز دشوار و سنگين است مگر بر كسانى كه باطنشان آراسته به خشوع و فروتنى است:

«وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ» «9».

از شكيبايى و نماز يارى جوييد و اين دو، كارى دشوارند، جز براى اهل خشوع.

آرى، كسى كه باطنش آلوده به كبر و خود بزرگ‏بينى است از اين گونه نسخه‏ها كه درمان دردهاى زندگى است سر برمى‏تابد و از انجامش امتناع ورزد و بلكه اين حقايق عالى را باور نمى‏كند و گاهى هم آنها را به مسخره مى‏گيرد.

ولى كسى كه باطنش آراسته به تواضع و فروتنى است اين حقايق را باور مى‏كند و به عنوان نسخه‏ى الهى براى درمان دردها مى‏پذيرد و با دل و جان به انجام آن برمى‏خيزد و نتيجه هم مى‏گيرد.

مفسران نقل كرده‏اند: هرگاه پيامبر اسلام با مشكلى روبرو مى‏شد كه او را ناراحت مى‏كرد از صبر و نماز مدد مى‏گرفت‏ «10».

از حضرت صادق عليه السلام روايت شده كه فرمود:

هرگاه با غمى از غم‏هاى دنيا روبرو مى‏شويد وضو بگيريد و به مسجد برويد و نماز بخوانيد و دعا كنيد؛ زيرا خدا فرمان داده: «وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ» «11».

در كتاب شريف كافى آمده است: هرگاه مشكل مهم و سختى براى اميرالمؤمنين عليه السلام پيش مى‏آمد به نماز برمى‏خواست، سپس اين آيه را تلاوت مى‏كرد: «وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ» «12».

ملاحظه كنيد سرور كائنات، رحمت خدا بر عالميان، خاتم پيامبران، و شخصيت بزرگوار و باكرامتى چون امير مؤمنان، و امام به حق ناطق حضرت صادق عليه السلام براى حل مشكلات و شكستن صولت سختى‏ها از صبر و نماز مدد مى‏جستند؛ زيرا باطن ملكوتى و عرشى آنان به صفت تواضع و فروتنى و به تعبير قرآن به حالت خشوع آراسته بود.

ولى مغروران و متكبران و آلوده باطنان حاضر نيستند براى درهم شكستن سختى‏ها و برطرف كردن مشكلات به صبر و نماز روى كنند؛ زيرا به خاطر كبر و غرورشان توسل به صبر و استقامت و نماز و عبادت براى آنان بسيار سنگين و دشوار است.

اولياى الهى و سالكان مسلك ملكوتى نه اين كه از عبادت و روى آوردن به پيشگاه خسته نمى‏شدند و به كسالت دچار نمى‏گشتند، بلكه به خاطر معرفتشان و صفاى باطنشان، و فروتنى و خشوع درونشان، با كمال شوق و نشاط به عبادت روى مى‏كردند، و در برخورد با مردم با اشتياق و رغبت حسنات اخلاقى را به كار مى‏گرفتند؛ چنان كه اين معنى را از روايت بسيار پرقيمت و باارزشى كه در سطور بعد مى‏آيد استفاده مى‏كنيم.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- «فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ» ماعون (107): 4.

(2)- كهف (18): 13.

(3)- عيون اخبار الرضا: 1/ 259، حديث 53؛ وسائل الشيعه: 10/ 313، باب 18، حديث 13494.

(4)- ثواب الاعمال: 72، باب فضل شهر رمضان؛ وسائل الشيعه: 10/ 315، باب 18، حديث 13497.

(5)- روضة الواعظين: 2/ 315، مجلس فى ذكر فضائل الصلاة؛ وسائل الشيعه: 8/ 155، باب 39، حديث 10290.

(6)- عن جابر، عن أبى جعفر عليه السلام قال: كان أميرالمؤمنين عليه السلام بالكوفة عندكم يغتدى كل يوم بكرة من القصر فيطوف فى أسواق الكوفة سوقا سوقا ومعه الدرة على عاتقه وكان لها طرفان وكانت تسمى السبيبة فيقف على أهل كل سوق فينادى: يا معشر التجار: اتقوا اللَّه عز وجل، فاذا سمعوا صوته عليه السلام القوا ما بأيديهم وأرعوا اليه بقلوبهم وسمعوا باذانهم، فيقول عليه السلام: قدموا الاستخارة، وتبركوا بالسهولة، واقتربوا من المبتاعين، وتزينوا بالحلم، وتناهوا عن اليمين، وجانبوا الكذب، وتجافوا عن الظلم، وأنصفوا المظلومين، ولا تقربوا الربا، وأوفوا الكيل والميزان، ولا تبخسوا الناس أشياءهم، ولا تعثوا فى الأرض مفسدين، فيطوف عليه السلام فى جميع أسواق الكوفة ثم يرجع فيقعد للناس.

كافى: 5/ 151، باب آداب التجارة، حديث 3؛ وسائل الشيعه: 17/ 382، باب 2، حديث 22798.

(7)- كافى: 5/ 150، باب آداب التجارة، حديث 2؛ خصال: 1/ 285، حديث 38.

(8)- اصول كافى: 5/ 151، باب آداب التجارة، حديث 4.

(9)- بقره (2): 45.

(10)- مجمع البيان: 1/ 99.

(11)- بقره (2): 45؛ مجمع البيان: 1/ 99.

(12)- كافى: 2/ 480، باب صلاة من خاف مكروها، حديث 1.

مطالب فوق برگرفته شده از

کتاب : زيبائى هاى اخلاق