معناى سعادت و شقاوت

در آیه «يوم يأت لا تكلم نفس إلا بإذنه فمنهم شقي وسعيد»، معناى كلمه «منهم» اين است كه گروهى از انسان‌ها سعيد و گروهى دیگر شقى اند. اين تقسيم بندى پروردگار است که در آن انسان‌ها به دودسته سعادت مند و بدبخت تقسیم می‌شوند؛ يعنى گروهى از انسان‌ها تمام درهاى رحمت خدا به رویشان باز و گروهى دیگر همه درهای رحمت به رویشان بسته است. پس، یک مورد از مساوى نبودن در این آیه سوره هود آمده است: «فمنهم شقي وسعيد».

انسانى كه همه درهاى رحمت خدا به رویش باز است با انسانى كه همه درها به رویش بسته است، چگونه مساوى باشند؟ عبارت «ومايستوي الأعمي والبصير» نفى مساوات مى كند.

قرآن كريم در ادامه آيه سوره هود مى فرمايد:

«وأما الذين سعدوا ففي الجنة خالدين فيها ما دامت السموات والأرض الا ما شاء ربك عطاء غير مجذوذ».

اما نيك بختان [كه به توفيق سعادت يافته اند] تا آسمان ها.و زمين پابرجاست، در بهشت جاودانه اند مگر آن‌چه را مشيّت پروردگارت اقتضا كرده، [بهشت] عطايى قطع ناشدنى و بى پايان است.

آنان كه اهل سعادتند تا زمين و آسمان برپاست در بهشت هستند. آسمان ها و زمين تا كى عمر مى كنند و برپا می‌مانند؟ پروردگار مى فرمايد:

«إذا الشمس كورت * وإذا النجوم انكدرت * وإذا الجبال سيرت * وإذا العشار عطلت * وإذا الوحوش حشرت * وإذا البحار سجرت».

هنگامى كه خورشيد را به هم درپيچند. و هنگامى كه ستارگان تيره و بى نور شوند. و هنگامى كه كوه ها را به حركت آرند و از جا بركنند. و هنگامى كه اموال نفيس و با ارزش رها و بى صاحب شود. و هنگامى كه همه حيوانات وحشى محشور شوند. و هنگامى كه درياها مشتعل و برافروخته گردند.

این آیات نشان می‌دهند که روزی نظام هستى به هم مى ريزد و آسمان‌ها به هم پيچيده مى شوند و ستارگان خاموش مى شوند و این‌ها همه متعلق به قبل از قیامت است. پس چگونه انسان‌های سعید تا آن زمان در بهشت می‌مانند در حالی که هنوز وارد آن نشده‌اند؟ و منظور از آسمان‌ها و زمين موجود در آیه چيست؟

ناچار، مسئله را بايد با استفاده از يكى از آيات سوره ابراهيم حل كرد تا معلوم شود مراد از آسمان ها و زمين چيست كه دائمى است و تغيير و تحوّل هم پيدا نمى كند؟

«يوم تبدل الأرض غير الأرض والسموات وبرزوا لله الواحد القهار».

[در] روزى كه زمين به غير اين زمين، و آسمان ها [به غير اين آسمان ها] تبديل شوند، و [ همه ] در پيشگاه خداى يگانه قهّار حاضر شوند.

در روز قيامت، زمین کنونی تغيير مى كند و غير از اين زمينى مى شود كه در آن زندگى مى كنيم و آسمان‌ها هم دچار تغيير مى گردند. يعنى خداوند همه آن‌ها را خراب مى كند و به تناسب قيامت بازسازى‌شان مى كند. از آن پس، زمين عمر ابدى پيدا مى كند. لذا مى فرمايد: آسمان‌ها و زمين جدید همه در محضر پروردگار عالم آشكار مى شوند و خودنمايى مى كنند.

«وأما الذين سعدوا ففي الجنة خالدين فيها ما دامت السموات والأرض».

آيا این آسمان و زمين جدید همواره برپاست؟ پاسخ این است که خداوند در آخر آيه مى فرمايد:

«الا ما شاء ربك عطاء غير مجذوذ».

یعنی لطف پروردگار به سعادت مندان ابدى است. پس آن آسمان ها و زمين هم، به اعتبار لطف ابدى پروردگار به انسان، ابدى هستند.

«فاما الذين شقوا ففي النار * خالدين فيها ما دامت السموات والأرض إلا ما شاء ربك إن ربك فعال لما يريد».

اما تيره بختان [كه خود سبب تيره بختى خود بوده اند] در آتش اند. براى آنان در آن‌جا ناله هاى حسرت بار و عربده و فرياد است. در آن، تا آسمان ها و زمين پابرجاست جاودانه اند، مگر آنچه را كه مشيّت پروردگارت اقتضا كرده است. بى ترديد، پروردگارت هر چه را اراده كند انجام مى دهد.

آن‌ها كه اهل بدبختى و شقاوت هستند و همه درهاى رحمت به روى‌شان بسته است در دوزخ ابدى اند. خداوند متعال در سوره هود مى فرمايد: سعادت سعادت مندان از خودشان نبوده، بلكه اراده خداوند بوده است، ولى شقاوت اشقیا از عمل خودشان بوده است.[10] سوال این است که چگونه انسان سعادت مند مى شود؟ و پاسخ آن است که این سعادت حاصل قرآن نازل شده، انبیاء فرستاده شده، امامان تعيين شده از جانب پروردگار، و به مدد توفيق الهى است. بدین ترتیب، خداوند همه اسباب سعادت را براى انسان فراهم كرده است. به عکس، كسانى كه شقى شدند به دست خود به شقاوت افتاده‌اند، زیرا از این فرصت‌ها درست استفاده نکرده‌اند:

«ذلك بما قدمت ايديكم وان الله ليس بظلام للعبيد».

اين [عذاب] به خاطر فسق و فجور و گناهانى است كه خود پيش فرستاديد، و گرنه خدا به بندگان ستمكار نيست.