مناجات عاشق و معشوق‏

نوشته : حضرت استاد حسین انصاریان

اى خدايى كه چيزى در زمين و آسمان بر تو پوشيده نيست و چگونه پوشيده شود بر تو اى خداى من، آنچه تو خود آفريده‏اى. «1»

وَ انْ كُلُّ لَّمَّا جَميعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ» «2»

و همه آنان [بدون استثنا گردآورى خواهند شد و] در قيامت نزد ما احضار مى‏شوند.

تو منزّهى، ترسنده‏ترين خلقِ تو در پيشگاهت داناترين آنهاست (و چرا چنين نباشد كه هر چه معرفت انسان از طريق قرآن و اهل بيت و معارف الهيّه به حضرتش بيشتر شود خشيتش از مقام ربوبى بيشتر خواهد شد.

انَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ» «3»

از بندگان خدا فقط دانشمندان از او مى‏ترسند.

 [ «2» سُبْحَانَكَ أَخْشَى خَلْقِكَ لَكَ أَعْلَمُهُمْ بِكَ؟ وَ أَخْضَعُهُمْ لَكَ أَعْمَلُهُمْ بِطَاعَتِكَ وَ أَهْوَنُهُمْ عَلَيْكَ مَنْ أَنْتَ تَرْزُقُهُ وَ هُوَ يَعْبُدُ غَيْرَكَ «3» سُبْحَانَكَ لَا يَنْقُصُ سُلْطَانَكَ مَنْ أَشْرَكَ بِكَ وَ كَذَّبَ رُسُلَكَ وَ لَيْسَ يَسْتَطِيعُ مَنْ كَرِهَ قَضَآءَكَ أَنْ يَرُدَّ أَمْرَكَ وَ لَا يَمْتَنِعُ مِنْكَ مَنْ كَذَّبَ بِقُدْرَتِكَ وَ لَا يَفُوتُكَ مَنْ عَبَدَ غَيْرَكَ وَ لَا يُعَمَّرُ فِي الدُّنْيَا مَنْ كَرِهَ لِقَآءَكَ‏]

منزّه و پاكى، ترسنده‏ترينشان، عامل‏ترين آنها به طاعت توست، و پست‏ترين آنها در پيشگاهت، كسى كه روزيش را مى‏دهى، و او غير تو را مى‏پرستد.

منزّه و پاكى، كسى كه برايت شريكى انگاشته و پيامبرانت را تكذيب كرده، از سلطنتت نمى‏كاهد، و كسى كه قضايت را ناپسند دارد، قدرت ردّ كردن فرمانت را ندارد، و كسى كه تواناييت را تكذيب كند، نمى‏تواند خود را از قهر و غلبه تو باز دارد، و كسى كه غير تو را بپرستد، از احاطه و تصرّف و عذاب تو در نرود، و هر كه لقاى تو را ناپسند دارد، در زندگى دنيا ابدى و جاودانه نخواهد ماند.

لقاى خداوند

مراد از «لقاء اللّه» ملاقات معنوى و شهود باطنى در قيامت است. چون در قيامت همه وابستگى‏هاى انسان به مال و مقام و مدرك و منزل بريده مى‏شود و با روبرو شدن با پاداش و كيفر الهى، حاكميّت مطلقه حق را درك مى‏كند.

قرب و لقاى حق فرع بر حبّ و عشق و انس با حق تعالى است. و آن شاخه‏اى از معرفت و وجدان حق مى‏باشد و معرفت حق بستگى به برداشتن موانع سلوك و لقاى الهى است و براى اين بايد حجاب‏ها را كنار زد. بدون بركنارى پرده‏هاى حايل ميان عاشق و معشوق، چهره معشوق و محبوب نمايان نمى‏شود. پس شناخت و رؤيت او نيز به دست نمى‏آيد و سپس معرفتِ به خويش هم حاصل نمى‏شود.

حالت غفلت و منيّت و استقلال نفس و هواهاى نفسانى، پرده‏هاى تاريك و وحشتناكند؛ كه انسان را از نور ربوبى حق دور مى‏سازد و در منجلاب ظلمت دنيوى فرو مى‏برد.

شناخت حق از مقوله نور و حبّ دنيا از سياه‏ترين پرده‏ها و تاريكى‏هاى دل است. چنانكه امير مؤمنان على عليه السلام مى‏فرمايد:

الْمَعْرِفَةُ نُورُ الْقَلْبِ. «4»

شناخت، روشنى دل است.

الشَكُّ يُطْفِئُ نُورَ الْقَلْبِ. «5»

شك نورانيّت قلب را فرو مى‏نشاند.

مَنْ أَحَبَّ لِقاءَ اللَّهِ سُبْحانَهُ سَلا عَنِ الدُّنْيا. «6»

هر كه دوستدار ديدار خداوند پاك و منزه باشد دنيا را از ياد ببرد.

هرگاه موانع شناخت خويشتن از ميان برداشته شود روشنى دل و دانش و معرفت حق در وجود آدمى جلوه‏گر مى‏شود، سپس حبّ و عشق و انس پيدا مى‏شود و آتش عشق رفته رفته هواى بنده را در هويّت حق فانى مى‏سازد و او را به قرب حق و به مقام لقاى دوست مى‏رساند واين همان عبادت آزادگان است كه حقيقت آزادى، آزادى از خود و تعلّقات آن است.

امام على عليه السلام در نهج البلاغه درباره بينش اولياى خدا چنين مى‏فرمايد:

إِنَّ أَوْلَياءَ اللَّهِ هُمُ الَّذِينَ نَظَرُوا إِلى‏ باطِنِ الدُّنْيا إِذا نَظَرَ النَّاسُ إِلى‏ ظاهِرِها. «7»

اولياى خدا آنانى هستند كه به باطن دنيا نظر كردند وقتى كه مردم به ظاهرش نگريستند.

چشم انسان با چشم همه حيوانات در ديدن ظاهر مادّيات يكسان است و انسان با اين چشم سطحى‏نگر، پشت پرده حقيقتى را نمى‏بيند. بلكه براى ديدن اسرار خلقت و حقايق امور بايد با چشم دل و نور باطن نگريست كه حضرت مى‏فرمايد:

«نَظَرُوا إِلى‏ باطِنِ الدُّنْيا»

نه‏

«باطِنِ الْآخِرَة»

؛ زيرا اگر آدمى به حقيقت و باطن دنيا برسد در صورتى كه نظر او به آثار رحمت خدا به ديده ژرف و انديشه‏اى باشد به باطن آخرت و باطن حق و باطن عبادت و كلام خدا مى‏رسد.

اكثر مردم دنيا تنها ظاهر دنيا را مى‏بينند و هر چيزى را هم به ملاك سطحى ارزيابى مى‏كنند. با معيار ظاهرى دنيا بيشتر ارزيابى‏ها غلط از آب در مى‏آيد و بشر نسبت به خداوند متوقّع و گله‏مند مى‏شود و گاهى از زندگى سير مى‏شود و گاهى نسبت به عدل پروردگار و اعتقادات دينى، ضعيف مى‏شود. امّا آنانى كه باطن نگرند و درون درياى حقيقت شنا مى‏كنند هيچگاه در برابر تأثير موج‏ها قرار نمى‏گيرند؛ زيرا ريشه امواج باد است. جنبش بادها امواج را به حركت درمى‏آورند. و باد هم جا به جايى هواست. بادهاى مادّى موج‏هايى مانند: موج ثروت، موج فقر، موج مرگ،

موج خوشى، موج شدت، موج بلا و ... توليد مى‏كند هر گاه اندكى تنگى در مال و منال او مى‏آيد، مى‏گويد: خداوند منّان مرا خوار و سبك كرده است. و آنگاه كه به مال و نعمتى مى‏رسد مى‏گويد: پروردگار مرا عزيز و گرامى داشته است. اين ديدگاه كسى است كه با بينش ظاهرى ارزيابى مى‏كند و هميشه خداوند منّان را محاكمه و محكوم مى‏كند و خويش را بينوا و مظلوم جلوه مى‏دهد.

اما خداوندى كه در قرآن مجيد باطن غيبت كردن را مساوى با خوردن گوشت مرده مى‏داند و در پى حفظ آبرو و شخصيّت انسان‏هاست؛ چگونه مى‏تواند آبروى كسى را بريزد. به يقين اگر كسى آبرويش را به باد داده، به دست خودش بر باد داده است. وگرنه اگر آدمى هزاران گناه بزرگ و كوچك در خلوت انجام بدهد؛ خداوند محال است آبروى او را ببرد.

هرگز پروردگار ستّار و بنده‏پرور چنين معامله‏اى نمى‏كند. اين برنامه پروردگار عالم است. اگر انسانى در دنيا از ظاهر مادّيات و لذّت‏هاى جسمى چشم بپوشد و به آثار خلقت و نعمت‏ها به ديده باطنى و رحمانى نظر كند به يقين به لقاى حق شوق پيدا مى‏كند و گاهى در اثر شدّت حبّ، سر به بيابان مى‏گذارد.

بر اساس روايت امام صادق عليه السلام كه مى‏فرمايد:

مشتاق بى‏قرار نه ميل به غذا دارد و نه از نوشيدنى گوارا لذّت مى‏برد نه خواب آسوده دارد نه با دوستى انس مى‏گيرد و نه در خانه‏اى آرامش پيدا مى‏كند، بلكه خداوند را شب و روز بندگى مى‏كند به اميد اين كه به ديدار محبوبش برسد. چنان كه خداوند از موسى بن عمران درباره ميعادگاه پروردگارش نقل مى‏كند: وَ عَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبّ لِتَرْضَى‏» «8» من به سوى تو شتافتم تا خشنود شوى. «9»

جذبه شهود محبوب و ديدار لطف يار، به اندازه‏اى لذّت بخش و شوق‏انگيز است كه يك لحظه آن با هيچ نعمتى در دنيا برابر نيست. عاشقان ديدار دوست چنانند كه اگر افاضه معنوى از آنها بريده شود؛ روح از كالبدشان برمى‏خيزد.

همانگونه كه اميرمؤمنان على عليه السلام فرمود:

لَوْ حَجَبْتُ عَنْهُ ساعَةً لَمُتُّ. «10»

اگر ساعتى از ديدار محبوب محروم شوم جان مى‏دهم.

سلامى كه پروردگار در بهشت نثار مؤمنان مى‏كند سلامى از رحمت خاصّه و اشتياق ديدار سرچشمه مى‏گيرد و همه الطاف و كرامات در آنجا گرد هم مى‏آيد.

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله حال بهشتيان را چنين توصيف مى‏فرمايد:

در آن حال كه بهشتيان غرق در نعمت‏هاى بهشتى هستند، نورى بر بالاى سر آنان افكنده مى‏شود، سر برمى‏آورند، آن نورِ لطف پروردگار از افق بر آنان پرتو انداخته است. ندايى برمى‏خيزد كه سلام بر شما اى اهل بهشت و اين همان است كه در قرآن آمده است: سَلمٌ قَوْلًا مّن رَّبّ رَّحِيمٍ» «11» با سلام [ى پرارزش و سلامت‏بخش‏] كه گفتارى از پروردگارى مهربان است.

سپس فرمود:

آنجا آنان به حق مى‏نگرند و نگاه لطف حق چنان آنان را مجذوب مى‏كند كه از همه چيزها غافل مى‏شوند و تمامى نعمت‏هاى بهشتى را فراموش مى‏كنند و در اين حال گروهى از فرشته‏ها از هر درى بر آنها وارد مى‏شوند و مى‏گويند

درود بر شما. «12» چه ديدار روح‏انگيز و باشكوهى كه همه بهشتيان به شور در مى‏آيند.

و نيز مى‏فرمايد:

هنگامى كه اهل بهشت وارد بهشت مى‏شوند خداوند مى‏فرمايد: چيز ديگرى مى‏خواهيد بر شما بيفزاييم؟ آنان مى‏گويند: آيا روى ما را سفيد نكردى؟ آيا ما را وارد بهشت ننمودى و از آتش رهايى نبخشيدى؟ در اين لحظه پرده‏ها كنار مى‏رود خداوند را به چشم دل مى‏بينند. در آن حال چيزى محبوب‏تر نزد آنان از نگاه به پروردگارشان نيست. «13» پروردگار به آنان كه خواستار لقاى حقّند وعده ديدار را در روز قيامت و بهشت قرار داده است و با ابتهاج و آرامش و آسايش همگى در آنجا گرد هم مى‏آيند و صحنه‏هاى شاد و نشاطانگيزى پديد مى‏آيد كه حق، پيام مى‏دهد:

مَن كَانَ يَرْجُواْ لِقَآءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَأَتٍ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ» «14»

هر كه اميد ديدار [پاداش و مقام قرب‏] خدا را دارد [بايد در عرصه طاعت و عبادت بكوشد]؛ زيرا زمان معين شده [از سوى‏] خدا [كه روز قيامت است‏] حتماً آمدنى است؛ و او شنوا و داناست.

قُلْ إِنَّمَآ أَنَا بَشَرٌ مّثْلُكُمْ يُوحَى‏ إِلَىَّ أَنَّمَآ إِلهُكُمْ إِلهٌ وَ حِدٌ فَمَن كَانَ يَرْجُواْ لِقَآءَ رَبّهِ‏فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صلِحًا وَ لَايُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبّهِ أَحَدَا» «15»

بگو: جز اين نيست كه من هم بشرى مانند شمايم كه به من وحى مى‏شود كه معبود شما فقط خداى يكتاست؛ پس كسى كه ديدار [پاداش و مقام قرب‏] پروردگارش را اميد دارد، پس بايد كارى شايسته انجام دهد و هيچ كس را در پرستش پروردگارش شريك نكند.

ثُمَّ ءَاتَيْنَا مُوسَى الْكِتبَ تَمَامًا عَلَى الَّذِى أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لّكُلّ شَىْ‏ءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَّعَلَّهُم بِلِقَآءِ رَبّهِمْ يُؤْمِنُونَ» «16»

سپس به موسى كتاب داديم براى اينكه [نعمت خود را] بر آنان كه نيكى كردند كامل كنيم، و براى اينكه همه احكام و معارفى كه مورد نياز بنى‏اسرائيل بود، تفصيل و توضيح دهيم و براى اينكه هدايت و رحمت [بر آنان‏] باشد تا به ديدار [پاداش و مقام قرب‏] پروردگارشان ايمان آورند.

شوق لقاى خداوند در روايات‏

معصومان عليهم السلام در روايات بسيارى انسان را به شوق لقاى دوست، تشويق و سفارش كرده‏اند:

از جمله رسول اللّه صلى الله عليه و آله در دعايش پس از هر نماز مى‏خواند:

وَ أَسْأَلُكَ الرِّضَا بِالْقَضاءِ وَ بَرْدَ الْعَيْشِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَ لَذَّةَ النَّظَرِ إِلى‏ وَجْهِكَ وَ شَوْقاً إِلى‏ رُؤيَتِكَ وَ لِقائِكَ. «17»

خدايا! خشنودى به قضاى تو و زندگى خويش بعد از مرگ و لذّت ديدن روى تو و شوق به نگاه و ديدار تو را از درگاهت خواستارم.

و نيز حضرت به ابن مسعود سفارش فرمود:

يَا ابْنَ مَسْعُودٍ! قَصِّرْ أَمَلَكَ فَإِذا أَصْبَحْتَ، فَقُلْ: إِنِّى لا أُمْسى وَ إذا أَمْسَيْتَ، فَقُلْ: إِنِّى لا أُصْبِحُ وَ اعْزِمْ عَلَى مُفارَقَةِ الدُّنْيا وَ أَحِبَّ لِقاءَ اللَّهِ وَ لاتَكْرَهْ‏ لِقاءَهُ فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ لِقاءَ مَنْ أَحَبَّ لِقاءَهُ وَ يَكْرَهُ لِقاءَ مَنْ يَكْرَهُ لِقاءَهُ. «18»

اى پسر مسعود! آرزويت را كوتاه گردان و چون صبح كردى، بگو: من روز را به شب نخواهم رساند و چون شب درآمد، بگو: من تا صبح زنده نخواهم ماند.

و بر جدايى از دنيا همّت گمار و ديدار خداوند را دوست بدار و ديدار او را ناخشنود مدان، همانا خداوند از ديدار كسى كه ديدار او را دوست دارد، خشنود است و از ديدار كسى كه او را دوست ندارد، خرسند نيست.

انس از پيامبر عزيز اسلام صلى الله عليه و آله نقل مى‏كند كه فرمود:

هر كه ديدار خدا را دوست داشته باشد خدا نيز ديدار او را دوست مى‏دارد. و هر كه ديدار خدا را خوش نداشته باشد خدا نيز ديدار او را خوش ندارد.

عرض كردند: اى رسول خدا! همه ما مرگ را ناخوش داريم! فرمود: اين ربطى به ناخوش داشتن مرگ ندارد، بلكه مؤمن چون زمان مرگش فرا رسد، بشارت دهنده‏اى از جانب خدا مى‏آيد و او را به آنچه به سويش مى‏رود بشارت مى‏دهد. در اين هنگام براى او چيزى محبوب‏تر از اين نيست كه به ديدار خدا برود بنابراين ديدار خدا را دوست دارد و خدا هم ديدار او را دوست مى‏دارد. اما گنهكار چون زمان مرگش فرا رسد، سرنوشت بدى كه در انتظار اوست پيش او مى‏آيد، از اين رو از ديدار خدا ناخشنود است و خدا هم از ملاقات او بيزار است. «19» همچنين در اخبار حضرت داود عليه السلام آمده است كه خداوند عز و جل به او وحى فرمود:

اى داود! اگر رويگردانان از من بدانند كه چه انتظارى براى آنان مى‏كشم و چه مهرى به آنان مى‏ورزم و چه اشتياقى به ترك معاصى از سوى آنها دارم، هر آينه از شوق من بميرند و از عشق به من بندهاى بدنشان از هم جدا گردد. «20» نيكوست بدانيم از حضرت على عليه السلام پرسيده شد به چه دليل شيفته ديدار خدا هستى؟ حضرت فرمود:

چون ديدم كه خداوند، دين فرشتگان و فرستادگان و پيامبران خود را براى من برگزيد، دانستم كسى كه مرا چنين گرامى داشته است فراموشم نمى‏كند. از اين رو دوستدار ديدار او شدم. «21» حضرت در نامه‏اى به معاويه، دليل حركت مبارزان و مجاهدان براى پيكار با دشمن را چنين نوشتند:

وَ أَنَا مُرْقِلٌ نَحْوَكَ فى‏ جَحْفَلٍ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَ الْأَنْصارِ وَ التَّابِعينَ لَهُمْ بِاحْسانٍ شَديدٍ زِحامُهُمْ ساطِعٍ قَتامُهُمْ مُتَسَرْبِلينَ سِرْبالَ الْمَوْتِ احَبُّ اللِّقاءِ الَيْهِمْ لِقاءُ رَبِّهِمْ. «22»

من با سپاهى از مهاجران و انصار و تابعين كه راه آنان را به نيكويى پيمودند به شتاب به سوى تو مى‏آيم لشگرى سخت انبوه كه گرد و غبارشان فضا را گرفته و جامه مرگ به تن دارند و بهترين ملاقات براى آنان، لقاى خداوند است.

در بخشى از نامه‏اى به مالك اشتر و اهل مصر، اشتياق خويش را به ديدار دوست يادآور شدند:

وَ إِنّى الى‏ لِقاءِ اللَّهِ لَمَشْتاقٌ وَ لِحُسْنِ ثَوابِهِ لَمُنْتَظِرٌ راجٍ. «23»

هر آينه من آرزومند لقاى خدايم و به پاداش نيك او منتظرى اميدوار.

و نيز در سفارشى ارزنده بشارت بزرگ را، ديدار پروردگار معرفى مى‏فرمايد:

به آنچه خداوند شما را بدان فرمان داده است چنگ زنيد؛ زيرا ميان هر يك از شما و رسيدنش به شادى و ديدن آنچه دوست دارد، جز اين نيست كه رسول خدا صلى الله عليه و آله نزد او حاضر شود و آنچه نزد خداست بهتر و ماندنى‏تر است.

و بشارتى از سوى خداوند عز و جل به او رسد كه در نتيجه، ديدگانش روشن شود و ديدار خدا را دوست بدارد. «24» امام صادق عليه السلام مى‏فرمايد:

مؤمن را آسايش حقيقى نباشد مگر آن‏گاه كه خدا را ديدار كند. در غير اينصورت آسايش در چهار چيز است: سكوتى كه به وسيله آن به احوال دل و نفس خود با آفريدگارت پى برى؛ و خلوتى كه به سبب آن از گزندهاى پيدا و ناپيداى زمانه نجات يابى؛ و گرسنگى‏اى كه به آن شهوت‏ها و وسوسه‏هاى شيطانى را بميرانى؛ و شب زنده دارى كه بدان سبب دلت را روشن و نهادت را تصفيه و روح و روانت را پاكيزه كنى. «25» اما كسانى كه از ديدار روى پروردگار مهربان كراهت دارند در دنيا به هوس‏هاى زودگذر بسنده مى‏كنند و در قيامت بسيار گرفتار حسرت‏ها و خسارت روحى و روانى مى‏شوند.

خداوند منّان درباره چنين افرادى خطاب مى‏فرمايد:

أَوَ لَمْ يَتَفَكَّرُواْ فِى أَنفُسِهِم مَّا خَلَقَ اللَّهُ السَّموَ تِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَيْنَهُمَآ إِلَّا بِالْحَقّ وَ أَجَلٍ مُّسَمًّى وَ إِنَّ كَثِيرًا مّنَ النَّاسِ بِلِقَآىِ رَبّهِمْ لَكفِرُونَ» «26»

آيا در [خلوت‏] درون خود نينديشيده‏اند؟ [كه‏] خدا آسمان‏ها و زمين و آنچه را ميان آنهاست، جز به حقّ و راستى و براى مدتى معين نيافريده است؛ و همانا بسيارى از مردم به ديدار [قيامت و محاسبه اعمال به وسيله‏] پروردگارشان كافرند.

قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِلِقَآءِ اللَّهِ حَتَّى‏ إِذَا جَآءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُواْ يحَسْرَتَنَا عَلَى‏ مَا فَرَّطْنَا فِيهَا وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى‏ ظُهُورِهِمْ أَلَا سَآءَ مَا يَزِرُونَ» «27»

كسانى كه ديدار [پاداش و مقام قرب‏] خدا را تكذيب كردند، يقيناً دچار زيان شدند. تا هنگامى كه قيامت به طور ناگهان و غافل‏گيرانه به آنان رسد، مى‏گويند: اى بر ما دريغ و افسوس كه نسبت به تكاليف و وظايف شرعى خود كوتاهى كرديم. و آنان بار سنگين گناهانشان را بر دوش مى‏كشند؛ آگاه باشيد! بد بارى است كه بر دوش خواهند كشيد.

أَلَآ إِنَّهُمْ فِى مِرْيَةٍ مّن لّقَآءِ رَبّهِمْ أَلَآ إِنَّهُ بِكُلّ شَىْ‏ءٍ مُّحِيطٌ» «28»

آگاه باش! كه آنان نسبت به ديدار [قيامت و محاسبه اعمال به وسيله‏] پروردگارشان در ترديدند. [و] آگاه باش! كه يقيناً او به همه چيز [با قدرت و دانش بى‏نهايتش‏] احاطه دارد.

سرانجام وابستگى شديد به مال و حبّ دنيا و اعتماد به نفس امّاره، خودخواهى، تجمّل پرستى و فرورفتن در لجنزار شهوات و حيوانيّتِ نفس آدمى همين است كه همه مراحل قيامت، از مرگ و برزخ تابهشت و دوزخ را انكار مى‏كند تا زمينه‏هاى فساد خود را فراهم سازد، انسان نمى‏داند دنيا و نعمت‏هاى آن بهانه‏اى براى لقاى منظر حق و زندگى جاويد در آخرت است كه با چهارده مرحله آغاز مى‏شود.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- در شرح دعاى پنجاهم به مسئله احاطه علمى حق بر موجودات و اينكه ذرّه‏اى در تمام عالم هستى از حضرتش پوشيده نيست، به اندازه لازم اشاره شد.

(2)- يس (36): 32.

(3)- فاطر (35): 28.

(4)- غرر الحكم: 41، حديث 1.

(5)- غرر الحكم: 72، حديث 1068.

(6)- غرر الحكم: 141، حديث 2491.

(7)- نهج البلاغه: حكمت 432.

(8)- طه (20): 84.

(9)- بحار الأنوار: 67/ 24، باب 43، حديث 24؛ مصباح الشريعة: 195، باب 94.

(10)- تفسير روح البيان: 7/ 416؛ الأمثل فى تفسير كتاب اللّه المنزل، مكارم شيرازى: 14/ 216.

(11)- يس (36): 58.

(12)- الدرّ المنثور: 5/ 266، سنن ابن ماجة: 1/ 65، حديث 184.

(13)- كنز العمال: 14/ 446، حديث 39204؛ صحيح مسلم: 1/ 112.

(14)- عنكبوت (29): 5.

(15)- كهف (18): 110.

(16)- انعام (6): 154.

(17)- مكارم الأخلاق: 282، بحار الأنوار: 83/ 2، باب 38، حديث 2.

(18)- بحار الأنوار: 74/ 103، باب 5، حديث 1؛ مكارم الأخلاق: 451.

(19)- كنز العمال: 15/ 566، حديث 42198؛ تفسير ابن كثير: 4/ 108، ذيل آيه 31- 32 سوره فصّلت.

(20)- المحجة البيضاء: 8/ 62؛ جامع السعادات: 3/ 103.

(21)- بحار الأنوار: 6/ 127، باب 4، حديث 11؛ الخصال، شيخ صدوق: 1/ 33، حديث 1.

(22)- نهج البلاغه: نامه 28.

(23)- نهج البلاغه: نامه 62.

(24)- بحار الأنوار: 6/ 153، باب 6، حديث 8؛ الخصال، شيخ صدوق: 2/ 614، حديث 10.

(25)- بحار الأنوار: 69/ 69، باب 96، حديث 1؛ مصباح الشريعة: 115.

(26)- روم (30): 8.

(27)- انعام (6): 31.

(28)- فصّلت (41): 54.

مطالب فوق برگرفته شده از 

کتاب:تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد دوازدهم