عقل تعديل كننده غريزه‏

ترديدى در اين حقيقت وجود ندارد كه هر كدام از قواى نفسانى و غرائز انسانى براى خود هدف خاص و مشخصى دارد.

اگر انسان با اين غرائز مجهز نبود، زندگى برايش امكان نداشت، چنانچه انسان روزى فاقد غضب و شهوت و يا ميل به ثروت و مقام و علاقه به همسر و فرزند... شود، زندگى در نظرش پوچ گشته و گامى براى حيات برنمى‏دارد.

و نيز شكى در اين مطلب نيست كه قواى عقلى و فكرى، تعديل‏كننده اين غرائز و تاحدى راهنماى انسان در بهره‏دارى از اين نيروهاى درونى طبيعى است.

غرائز انسان مانند موتور ماشين به او قدرت و نيرو و حركت و جنبش مى‏دهد، در حالى كه قواى عقلى و فكرى انسان بسان ترمز ماشين از تحرك‏هاى بيجا جلوگيرى نموده و حافظ سلامت جان و ضامن بقاى اوست.

عقل و خرد همانند چراغ‏هاى ماشين مسير را براى انسان روشن مى‏كند و راه و چاه را مشخص مى‏سازد.

در نظام روحى، عقل مقامى بس ممتاز دارد و بايد از عواملى كه مايه‏ دگرگونى دستگاه عقلى و فساد نظام فكرى و ضعف شنوايى و بينايى خرد است، به شدت جلوگيرى نمود، زيرا حيات معنوى و مادى بدون رهبرى صحيح عقل ممكن نيست.

اسلام براى حفظ مقام و موقعيت خرد، از عواملى كه مايه فساد عقلى و انحراف دستگاه رهبرى انسان مى‏گردد به شدت جلوگيرى كرده، انواع مواد مخدر، شراب، سرگرمى‏هاى مخرّب، مشغوليت‏هاى بازدارنده از رشد و تكامل، قمار، همنشينى‏ها و شب‏نشينى‏هاى زيان‏بخش را ممنوع و حرام اعلام نموده است و بالعكس در تربيت و پرورش عقل فطرى كوشيده است تا انسان عقل فطرى را با عقل به وجود آمده از تجارب و عبرت‏ها و پندها و به تعبير علمى «عقل مكتب» همراه سازد.

علم و دانش، مطالعه و بررسى آثار دانشمندان، تحقيق در قوانين آفرينش، مايه شكفتگى عقل و خرد مى‏گردد، چنانكه ممارست گناه و همنشينى با بدكاران، ديدن مناظر معصيت، مايه ضعف شنوايى و بينايى خرد مى‏شود و زشتى بسيارى از كارها را از ميان برمى‏دارد.