صیحه آسمانی ؛ علامت حتمی ظهور

مقدّمه

یکی از علامات محتوم پیش از ظهور منجی عالم بشریت، «صیحۀ آسمانی» است. این نشانه از جمله نشانه‌های حتمی محسوب می‌شود و در نامۀ حضرت ولی عصر(عج) به آخرین نایب خود، سَمُری، تصریح شده است که: «هر کس پیش از وقوع صیحه و خروج سفیانی ادّعای مشاهده [امام] کند، دروغگو است»[1]. این سخن خود دلیل محکمی است بر اینکه پیش از ظهور، خروج سفیانی و ندای آسمانی اتفاق خواهد افتاد.

ندای آسمانی و ارتباط آن با قرآن

ندای آسمانی، مقارن ظهور واقع می‌شود و تفسیر آیۀ شریفۀ «وَاسْتَمِعْ یَوْمَ یُنَادِ الْمُنَادِ مِن مَّکَانٍ قَرِیبٍ»[2] است که معنای آن چنین است: «و گوش فرا دار و منتظر روزی باش که ندا دهنده‌ای از مکانی نزدیک ندا می‌دهد». علی بن ابراهیم در تفسیر این آیه از حضرت صادق(ع) روایت کرده که فرمود: «منادی ندا می‌کند به اسم قائم(ع) و اسم پدرش. روزی که فریاد را می‌شنوند، به راستی آن، روز خروج است»[3]. این صیحه، از علائم ظهور قائم(ع) شمرده شده است.

روایات دربارۀ کیفیت ندا

در کتاب «کمال الدین» از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: «ندا می‌کند منادی از آسمان که فلان بن فلان امام است و نام او را می‌برد»[4]. همچنین در آنجا از زراره از امام صادق(ع) نقل است که فرمود: «ندا می‌کند منادی به اسم قائم(ع)». راوی پرسید: «آیا این ندا خاص است یا عام؟» امام فرمود: «عام است؛ هر قومی آن را به زبان خود می‌شنود»[5].

زمان وقوع صیحه

در روایات شیعه از ائمۀ معصومین(ع) نقل شده که نشانه‌هایی پیش از وقوع صیحه رخ می‌دهد و زمان آن مشخّص گردیده است. امام باقر(ع) می‌فرماید: «مردم شرق و غرب به اختلاف می‌گرایند. اهل قبله (مسلمانان) نیز دچار اختلاف می‌شوند. مردم از ناامنی به شدّت رنج می‌برند و این چنین روزگار سپری می‌شود تا منادی آسمانی ندا سر دهد. چون بانگ آسمانی را شنیدید، بشتابید»[6]

دو ندا: آسمانی و زمینی

در روایات آمده است که دو ندا، مردم را به خود جلب می‌کند که نشانه‌ای از قیام مظهر عدل خداوند بر روی زمین است: یکی ندایی از آسمان که جبرئیل آن را سر می‌دهد و دیگری ندایی از زمین که شیطان صاحب آن ندا است. به نظر می‌رسد این ندای دوم، همان خروج سفیانیِ شیطان‌صفت باشد. امام باقر(ع) در فرازی از یک روایت بلند در بیان علائم و کیفیت ظهور می‌فرماید: «به ناچار این دو صیحه پیش از قیام قائم(ع) شنیده خواهد شد؛ یکی از آسمان که صدای جبرئیل امین است و دیگری از زمین که صدای شیطان لعین است»[7].

علائم پیش از وقوع صیحه

در اخبار رسیده از ائمۀ معصومین(ع) اشاره شده که پیش از ظهور یوسف کنعانی، قائم منتظر(ع)، نشانه‌هایی محقّق می‌شود که دلالت بر قریب‌الوقوع بودن صیحه دارد. در این باب، رسول خدا(ص) به اجمال فرموده‌اند که در شب دوم ماه رمضان، نشانه‌ای در آسمان پدید می‌آید: «یَظهَرُ فِی السَّماءِ آیَةٌ لِلَیلَتَینِ تَخلُوانِ مِن شَهرِ رَمَضانَ» (دو شب گذشتۀ ماه رمضان، نشانه‌ای در آسمان ظاهر می‌شود).[8]

امام صادق(ع) نیز می‌فرماید: «سالی که صیحۀ آسمانی شنیده می‌شود، پیش از آن در ماه رجب نشانه‌ای دیده خواهد شد». پرسیده شد: «آن نشانه چیست؟» فرمود: «سیمایی در قرص ماه دیده می‌شود و کف‌دستی روشن در فضا ظاهر می‌شود»[9]. همچنین آن حضرت فرمود: «صورت و سینه‌ای در قرص خورشید برای همگان ظاهر می‌شود».

واکنش مردم

وقوع صیحه در زمانی است که اختلاف و تشتّت دامن‌گیر جوامع شده و تفرقه و جدایی سایه گستر باشد. در آغاز، سروشی آسمانی گوش‌نواز می‌شود، سپس کف‌دستی پدید می‌آید و پس از این وقایع، صیحۀ آسمانی طنین‌افکن می‌گردد.

امیرالمؤمنین علی(ع) در فرازی از یک روایت دربارۀ احوال آخرالزمان می‌فرماید: «آنگاه امور مردم هرگز اصلاح نمی‌شود و نمی‌توانند پیرامون یک محور گرد آیند، تا زمانی که منادی از آسمان بانگ برمی‌آورد: به سوی فلانی بشتابید و از او دور نشوید. سپس کف‌دستی در آسمان ظاهر می‌شود و به سوی او اشاره می‌کند»[10]

حالت و واکنش مردم در برابر صیحه را از زبان امام صادق(ع) می‌شنویم: «هنگامی که بانگ آسمانی را بشنوند، مانند کسی که مرغی بر سرش نشسته باشد، خشکشان می‌زند. تمام دشمنان خدا در برابر صیحۀ آسمانی خاضع و منقاد می‌شوند. اگر در خبری هم دچار شک و تردید باشند، دربارۀ صیحۀ آسمانی هیچ تردیدی نخواهند داشت؛ زیرا با نام پدر و نام اجداد طاهرین او(ع) ندا خواهند شد»[11]

مفاد صیحۀ آسمانی

پس از اثبات وجود صیحه به مدد روایات، باید دید مفاد این ندا چیست؟ آیا فریادی بی‌مناسبت است یا ندایی است که پیام و فرمانی در بر دارد؟

رسول اکرم(ص) می‌فرماید: «به هنگام خروج قائم(ع)، منادی آسمان بانگ می‌زند: هان ای مردمان! خداوند مهلت ستمگران را پایان بخشید و بهترین امت محمد(ص) را به پیشوایی و سرپرستی شما برگزید؛ خود را در مکّه به او برسانید»[12]

امام باقر(ع) در این باره می‌فرماید: «منادی آسمانی در اوّل صبح بانگ برمی‌آورد: ای مردمان! آگاه باشید که حق با علی و شیعیان اوست. شیطان – که لعنت خدا بر او باد – در آخر همان روز بانگ برمی‌آورد: حق با سفیانی و پیروان اوست»[13]

[1] الغيبة (طوسى) : ص ۳۹۵ ، ح ۳۶۵

[2] سورۀ ق: ۴۱

[3] بحار الأنوار , ج۵۳ , ص۶۵ 

[4] كمال الدين , ج۲ , ص۶۵۰

[5] همان

[6] کتاب الغیبۀ نعمانی، ص۱۳۹؛ الارشاد شیخ مفید، ص۲۳۷؛ الملاحم و الفتن سید بن طاوس، ص۱۱۴؛ بحار الانوار، ج۵۲، ص۲۳۵

[7] بحار الأنوار, ج۵۲ , ص۲۳۰ ؛ الغيبة (نعمانی)  , ج۱  , ص۲۵۳

[8] الملاحم و الفتن، ص۳۵

[9] الغیبۀ (نعمانی) ، ص۱۳۴؛ بحار الانوار، ج۵۲، ص۲۳۳؛ منتخب الأثر صافی، ص۴۴۱

[10] الملاحم و الفتن، ص۴۸؛ بشارة الإسلام کاظمی، ص۷۹؛ روزگار رهایی کامل سلیمان، ج۲، ص۸۶۷

[11] الغیبۀ (نعمانی) ، ص۱۳۶ و ۱۵۰؛ الزام الناصب حائری، ص۲۲۶ و ۱۷۶؛ روزگار رهایی، ج۲، ص۸۸۷

[12] الاختصاص ؛ بحار الانوار، ج۵۲، ص۳۰۴

[13] کمال الدین، ج۲، ص۶۵۲؛ الارشاد، ص۳۸؛ کتاب الغیبۀ شیخ طوسی، ص۲۶۶–۲۶۷؛ اثبات الهداۀ حر عاملی، ص۷۲۹؛ بحار الانوار، ج۵۲، ص۲۰۶؛ منتخب الأثر، ص۴۵۷