لیلةالرغائب چیست؟ فضیلت‌ها و اعمال شب آرزوها

لیلةالرغائب؛ شبی برای دعا، عبادت و طلب رحمت الهی

در فرهنگ قرآن و اسلام، برخی زمان‌ها و مکان‌ها از جایگاه و ویژگی‌های معنوی خاصی برخوردارند. مکان‌هایی مانند مکه و بیت‌المقدس از قداست ویژه‌ای برخوردارند و عبادت و اعمال نیک در چنین مکان‌هایی اهمیت خاصی دارد. همچنین برخی زمان‌ها، مانند سحرگاهان، فجر و شب قدر، از فضیلت ویژه‌ای بهره‌مند هستند و در آیات قرآن کریم نیز به اهمیت آنها اشاره شده است.

در میان ماه‌های سال نیز برخی ماه‌ها، مانند ماه مبارک رمضان و ماه رجب، دارای فضیلت و جایگاهی ویژه‌اند. یکی از مناسبت‌های مشهور ماه رجب، «لیلةالرغائب» است؛ شبی که برای آن اعمال و فضیلت‌هایی نقل شده است.

لیلةالرغائب یعنی چه؟

واژه «رغائب» جمع «رغیبه» و به معنای چیزهای مورد رغبت و میل و نیز عطاها و بخشش‌های فراوان است.

بر این اساس، برای «لیلةالرغائب» می‌توان دو معنا در نظر گرفت:

نخست، شبی که میل و رغبت به عبادت و بندگی خداوند در آن فراوان است و بندگان مؤمن با شوق بیشتری به درگاه الهی روی می‌آورند و با پروردگار خویش به راز و نیاز می‌پردازند.

معنای دیگر آن، شبی است که عطا و بخشش الهی در آن فراوان دانسته شده است و بندگان خدا با دعا، عبادت و فروتنی در برابر پروردگار، خود را در معرض رحمت و عنایت الهی قرار می‌دهند.

عظمت و فضیلت لیلةالرغائب

درباره اهمیت و جایگاه لیلةالرغائب می‌توان به دو نکته توجه کرد:

۱. فضیلت شب جمعه

شب جمعه در فرهنگ اسلامی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و برای آن دعاها، ذکرها و اعمال عبادی فراوانی نقل شده است. این شب فرصتی ارزشمند برای عبادت، مناجات، استغفار و درخواست حاجت از خداوند به شمار می‌آید.

۲. فضیلت ماه رجب

ماه رجب یکی از چهار ماه حرام است. چهار ماه حرام عبارت‌اند از: رجب، ذی‌القعده، ذی‌الحجه و محرم.

رجب همچنین از ماه‌های پرفضیلت اسلامی و زمان عبادت، دعا و استغفار است. در روایات از فراوانی رحمت الهی در این ماه سخن گفته شده و از همین رو، از آن با عنوان «رجب‌الأصب» نیز یاد شده است؛ زیرا «صبّ» به معنای ریختن و فرو ریختن است و این تعبیر به نزول و فراوانی رحمت الهی اشاره دارد.

ازاین‌رو، لیلةالرغائب از یک سو در شب جمعه قرار گرفته و از سوی دیگر در ماه رجب واقع شده و هر دو فضیلت را در خود جمع کرده است.

لیلةالرغائب در مفاتیح‌الجنان

شیخ عباس قمی در کتاب شریف «مفاتیح‌الجنان» درباره این شب می‌نویسد که شب جمعه اول ماه رجب را «لیلةالرغائب» می‌نامند و برای آن عملی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است. سید بن طاووس نیز آن را در کتاب «اقبال الأعمال» آورده و علامه مجلسی نیز آن را نقل کرده است.

در نقل مربوط به این عمل، فضیلت‌ها و پاداش‌های فراوانی بیان شده است؛ از جمله آمرزش گناهان برای کسی که این عمل را به جا آورد.

همچنین در این روایت آمده است که اگر انسان نماز مخصوص این شب را به جا آورد، پس از مرگ، خداوند ثواب این نماز را به صورتی زیبا به سوی او می‌فرستد تا در قبر مونس و همراه او باشد و وحشت و تنهایی را از وی دور کند.

در ادامه روایت آمده است که این صورت نورانی با چهره‌ای گشاده و زبانی شیوا به صاحب نماز می‌گوید:

«ای دوست من! تو را بشارت باد که از هر سختی و شدتی نجات یافتی.»

میت از او می‌پرسد: «تو کیستی؟ به خدا سوگند، چهره‌ای زیباتر از تو ندیده‌ام، سخنی شیرین‌تر از سخن تو نشنیده‌ام و بویی خوش‌تر از بوی تو استشمام نکرده‌ام.»

او پاسخ می‌دهد: «من ثواب همان نمازی هستم که در فلان شب، از فلان ماه و فلان سال به جا آوردی. امشب نزد تو آمده‌ام تا حق تو را ادا کنم، مونس تنهایی‌ات باشم و وحشت را از تو برطرف سازم. هنگامی که در صور قیامت دمیده شود نیز بر سر تو سایه خواهم افکند.»

اعمال لیلةالرغائب

شیخ عباس قمی در «مفاتیح‌الجنان»، کیفیت عمل مشهور لیلةالرغائب را چنین نقل کرده است:

روز پنجشنبه پیش از نخستین شب جمعه ماه رجب را روزه می‌گیرد و پس از فرا رسیدن شب جمعه، میان نماز مغرب و عشا دوازده رکعت نماز به صورت شش نماز دو رکعتی به جا می‌آورد.

در هر رکعت:

• یک مرتبه سوره «حمد»؛

• سه مرتبه سوره «إِنّا أَنْزَلْناهُ»؛

• و دوازده مرتبه سوره «قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَد» خوانده می‌شود.

پس از پایان دوازده رکعت، هفتاد مرتبه گفته می‌شود:

«اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ الأُمِّیِّ وَعَلى آلِهِ»

سپس نمازگزار به سجده می‌رود و هفتاد مرتبه می‌گوید:

«سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبُّ الْمَلائِکَةِ وَالرُّوحِ»

پس از آن، سر از سجده برمی‌دارد و هفتاد مرتبه می‌گوید:

«رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَتَجاوَزْ عَمّا تَعْلَمُ، إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیُّ الأَعْظَمُ»

سپس دوباره به سجده می‌رود و هفتاد مرتبه می‌گوید:

«سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبُّ الْمَلائِکَةِ وَالرُّوحِ»

پس از آن، حاجت خود را از خداوند درخواست می‌کند.

منبع: مفاتیح‌الجنان، شیخ عباس قمی، اعمال ماه رجب.

لیلةالرغائب در سخن میرزا جواد ملکی تبریزی

مرحوم آیت‌الله میرزا جواد ملکی تبریزی، عارف و عالم بزرگ شیعه، در کتاب «المراقبات» درباره لیلةالرغائب سخن گفته است.

وی نخستین شب جمعه ماه رجب را «لیلةالرغائب» معرفی می‌کند و در ضمن مطالب مربوط به این شب، روایتی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل می‌کند که بر اساس آن، از غفلت نسبت به نخستین شب جمعه ماه رجب نهی شده است.

در این روایت آمده است که فرشتگان این شب را «لیلةالرغائب» می‌نامند و هنگامی که بخشی از شب سپری می‌شود، فرشتگان در کنار کعبه گرد هم می‌آیند.

سپس خداوند متعال به آنان می‌فرماید:

«ای فرشتگان من! هرچه می‌خواهید از من درخواست کنید.»

فرشتگان عرضه می‌دارند:

«حاجت ما این است که روزه‌داران ماه رجب را بیامرزی.»

و خداوند می‌فرماید:

«این کار را انجام دادم.»

توصیه مرحوم ملکی تبریزی برای این شب

میرزا جواد ملکی تبریزی در ادامه، اهل عبادت را به توجه بیشتر به فرشتگان و ذکر و صلوات در این شب سفارش می‌کند و سپس نماز مخصوص لیلةالرغائب را، که پیش‌تر کیفیت آن بیان شد، به نقل از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله ذکر می‌کند.

او همچنین به مسئله‌ای درباره زمان انجام این عمل اشاره کرده است. ظاهر روایت، لیلةالرغائب را نخستین شب جمعه ماه رجب معرفی می‌کند؛ اما از سوی دیگر، در کیفیت عمل آمده است که روز پنجشنبه پیش از آن روزه گرفته شود.

ازاین‌رو، اگر نخستین روز ماه رجب خود با روز جمعه مصادف شود، پنجشنبه پیش از آن در ماه رجب قرار ندارد.

مرحوم ملکی تبریزی برای این مسئله چند احتمال مطرح می‌کند؛ از جمله اینکه در چنین حالتی، عمل در شب جمعه دوم انجام شود، یا نماز بدون روزه به جا آورده شود، یا روزه پنجشنبه پیش از آن نیز گرفته شود، هرچند آن روز هنوز جزء ماه رجب نباشد.

منبع: المراقبات، مرحوم آیت‌الله میرزا جواد ملکی تبریزی، اعمال ماه رجب.

سخن پایانی

لیلةالرغائب، بنا بر آنچه در منابع دعایی و اخلاقی نقل شده، نخستین شب جمعه ماه رجب است و برای آن اعمال و فضیلت‌هایی بیان شده است. روزه روز پنجشنبه، نماز مخصوص این شب، دعا، استغفار، ذکر و توجه به خداوند از مهم‌ترین اعمالی است که برای این مناسبت ذکر شده است.

فارغ از پاداش‌هایی که در روایات برای اعمال این شب بیان شده، لیلةالرغائب می‌تواند فرصتی ارزشمند برای تجدید ارتباط با خداوند، توبه، استغفار، دعا برای دیگران و توجه بیشتر به زندگی معنوی باشد؛ فرصتی که انسان با بهره‌گیری از فضای معنوی ماه رجب، گامی در مسیر تقرب به پروردگار بردارد.