ربیع‌الاول؛ مناسبت‌ها، فضیلت‌ها و اعمال

ماه ربیع‌الاول؛ بهار رحمت و برکت الهی

ماه «ربیع‌الاول»، همان‌گونه که از نام آن پیداست، بهار ماه‌هاست؛ ماهی که آثار رحمت الهی در آن آشکار می‌شود و ذخایر برکات خداوند و انوار زیبای لطف او بر زمین فرود می‌آید. یکی از بزرگ‌ترین ویژگی‌های این ماه، میلاد با سعادت رسول گرامی اسلام، حضرت محمد مصطفی(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، است؛ نعمتی که می‌توان گفت از آغاز آفرینش زمین، رحمتی همانند آن به عالم ارزانی نشده است.

ماه‌های محرم و صفر را با اندوه و اشک و ناله پشت سر گذاشتیم؛ اشک ریختیم، دل‌ها را جلا دادیم و در پرتو یاد عظمت حضرت اباعبدالله الحسین(علیه‌السلام)، روح خود را پرورش دادیم. از خزان غفلت، به برکت اشک‌های محرم و صفر، به بهار ربیع رسیدیم و اکنون هنگام آن است که به شکرانه این رویش دوباره، سر بر آستان پروردگار بساییم، این فرصت مبارک را قدر بدانیم و بیش از پیش در مسیر بندگی خداوند گام برداریم.

ربیع‌الاول؛ ماه نزول رحمت و برکت

ربیع‌الاول، ماهی است که جلوه‌های گوناگون رحمت پروردگار در آن نمایان شده است. میلاد رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله) در این ماه، بر عظمت و شرافت آن افزوده است؛ چراکه آن حضرت داناترین و برترین مخلوق خداوند، سرور آفریدگان، نزدیک‌ترین آنان به پروردگار، فرمان‌بردارترین بندگان در برابر ذات الهی و محبوب‌ترین آنان نزد خداوند است.

ازاین‌رو، روز ولادت آن حضرت نیز از برترین روزهای سال به شمار می‌آید؛ گویی در چنین روزی کامل‌ترین هدیه‌ها، بزرگ‌ترین بخشش‌ها، فراگیرترین رحمت‌ها، والاترین برکت‌ها، زیباترین نورها و نهفته‌ترین اسرار الهی در عالم هستی پایه‌گذاری شده است.

پس شایسته است انسان مسلمانی که به عظمت و برتری رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله) ایمان دارد و خود را در برابر مولای خویش مسئول می‌داند، در این ماه به شکرانه ارزانی شدن چنین نعمت عظیمی، با شور و اشتیاق بیشتری به عبادت و بندگی خداوند بپردازد. هرچند عبادت شبانه‌روزی همه جهانیان نیز هرگز در خور شکر چنین نعمتی نخواهد بود، اما:

«آنچه سعی است، ما در طلبش بنماییم.»

مهم‌ترین مناسبت‌ها و اعمال ماه ربیع‌الاول

شب اول ربیع‌الاول؛ لیلة‌المبیت

شب نخست ماه ربیع‌الاول به واقعه عظیم «لیلة‌المبیت» مزین است. در این شب، یکی از مهم‌ترین حوادث تاریخ اسلام رخ داد. در سال سیزدهم بعثت، رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله) برای هجرت از مکه به سوی مدینه از شهر خارج شد و در «غار ثور» پناه گرفت. در همان شب، امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) برای ناکام گذاشتن نقشه دشمنان و حفظ جان پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، با فداکاری در بستر آن حضرت آرمید.

در شأن این ایثار بزرگ، آیه شریفه زیر نازل شد:

«وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبادِ»؛

«و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.»[1]

این آیه، بنا بر نقل منابع، در شأن امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) و فداکاری آن حضرت در لیلة‌المبیت نازل شده است.[2]

هجرت رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله) نیز مبدأ تاریخ مسلمانان قرار گرفت و زمینه‌ساز تحولی عظیم در تاریخ اسلام شد.

اعمال روز اول ربیع‌الاول

از جمله اعمالی که برای این روز ذکر شده است:

1. روزه گرفتن به شکرانه سلامتی پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) از گزند کفار و مشرکان؛
2. زیارت رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام).

روز هشتم ربیع‌الاول؛ شهادت امام حسن عسکری(ع)

بر اساس روایتی، در روز هشتم ربیع‌الاول سال 260 هجری قمری، امام حسن عسکری(علیه‌السلام) به شهادت رسید و از همان روز، دوران امامت حضرت صاحب‌الزمان، حجت بن الحسن(عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف)، آغاز شد.[3]

در این روز، شایسته است شیعیان به یاد آن امام بزرگوار، **زیارت امام حسن عسکری(علیه‌السلام)** را قرائت کنند و با تجدید عهد با حضرت ولی‌عصر(عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف)، برای فرج آن حضرت دعا کنند.

روز دهم ربیع‌الاول؛ سالروز ازدواج پیامبر اکرم(ص) و حضرت خدیجه(س)

روز دهم ربیع‌الاول، بنا بر نقل مشهور، سالروز ازدواج رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله) با حضرت خدیجه کبری(علیهاالسلام) است.

در منابع آمده است که رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله) در هنگام این ازدواج 25 سال داشت. درباره سن حضرت خدیجه(علیهاالسلام) در زمان ازدواج گزارش‌های تاریخی متفاوتی نقل شده است.

به مناسبت این پیوند مبارک، روزه گرفتن در این روز به عنوان شکرگزاری از اعمال مستحب شمرده شده است.[4]

روز دوازدهم ربیع‌الاول

مطابق نظر مرحوم شیخ کلینی، مسعودی و نیز قول مشهور میان اهل‌سنت، دوازدهم ربیع‌الاول روز ولادت با سعادت پیامبر گرامی اسلام، حضرت محمد مصطفی(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، است.[5]

همچنین در این روز، رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، پس از پیمودن مسیر میان مکه و مدینه، وارد مدینه شد.[6]

در برخی منابع، انقراض دولت بنی‌مروان نیز با این روز مرتبط دانسته شده است.[7]

اعمال مستحب روز دوازدهم

برای این روز اعمالی ذکر شده است، از جمله:

1. روزه گرفتن؛
2. خواندن دو رکعت نماز مستحبی؛ بدین صورت که در رکعت نخست، پس از سوره حمد، سه مرتبه سوره «کافرون» و در رکعت دوم، پس از سوره حمد، سه مرتبه سوره «توحید» خوانده شود.

روز چهاردهم ربیع‌الاول؛ مرگ یزید بن معاویه

در سال 64 هجری قمری، در چنین روزی یزید بن معاویه از دنیا رفت.[8]

دوران حکومت او، هرچند کوتاه بود، با حوادث و جنایات بسیار بزرگی همراه شد که مهم‌ترین آن‌ها واقعه جان‌سوز کربلا و شهادت حضرت اباعبدالله الحسین(علیه‌السلام) و یاران باوفای آن حضرت بود.

یزید پس از حدود سه سال و نه ماه حکومت، در حدود سی‌وهفت‌سالگی در منطقه «حوران» از دنیا رفت. پیکر او را در دمشق دفن کردند و امروزه اثر شناخته‌شده‌ای از قبر او باقی نمانده است.[9]

شب هفدهم ربیع‌الاول؛ شبی سرشار از برکت

بر اساس روایات مشهور شیعه، شب هفدهم ربیع‌الاول، شب ولادت خاتم پیامبران، حضرت محمد مصطفی(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، است و از شب‌های بسیار مبارک سال به شمار می‌آید.[10]

همچنین در برخی منابع، وقوع معراج رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله) در یکی از شب‌های این ماه نقل شده است.[11]

اعمال شب و روز هفدهم ربیع‌الاول

 ۱. غسل

غسل به نیت روز هفدهم ربیع‌الاول از اعمال ذکرشده برای این روز است.[12]

۲. روزه

برای روزه روز هفدهم ربیع‌الاول فضیلت فراوانی نقل شده است. در روایاتی از ائمه معصومین(علیهم‌السلام) آمده است که کسی که این روز را روزه بدارد، خداوند ثواب فراوانی برای او مقرر می‌فرماید و در برخی نقل‌ها، ثواب یک سال روزه برای آن ذکر شده است.[13]

۳. صدقه و احسان

از دیگر اعمال این روز، صدقه دادن، احسان به دیگران، شاد کردن مؤمنان و زیارت مشاهد مشرفه است.[14]

۴. زیارت رسول خدا(ص)

زیارت رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، چه از نزدیک و چه از راه دور، از اعمال مهم این روز است.

در روایتی از پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل شده است که هرکس پس از وفات ایشان، قبر آن حضرت را زیارت کند، همانند کسی است که در زمان حیات پیامبر به سوی ایشان هجرت کرده باشد؛ و اگر امکان زیارت از نزدیک فراهم نبود، می‌توان از راه دور بر آن حضرت سلام فرستاد.[15]

۵. زیارت امیرالمؤمنین علی(ع)

زیارت امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) نیز در این روز مستحب است. برای این مناسبت زیارتی نقل شده که امام صادق(علیه‌السلام) در چنین روزی، در کنار مرقد مطهر امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، آن حضرت را با آن زیارت کرده است.[16]

۶. بزرگداشت این روز

تکریم و بزرگداشت روز هفدهم ربیع‌الاول از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. مرحوم سید بن طاووس در کتاب «اقبال الأعمال» بر تعظیم این روز، به سبب ولادت شخصیت نخست عالم امکان و سرور همه ممکنات، حضرت محمد مصطفی(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، تأکید فراوان کرده است.

ازاین‌رو، شایسته است مسلمانان با برگزاری جشن‌ها، محافل علمی و فرهنگی و مجالس دینی، افزون بر اظهار شادی و سرور، زمینه آشنایی بیشتر جامعه با شخصیت، سیره، اخلاق و تاریخ زندگی نبی مکرم اسلام(صلی‌الله‌علیه‌وآله) را فراهم آورند و از تعالیم آن حضرت برای ساختن جامعه‌ای اسلامی و محمدی بهره گیرند.

روز هفدهم ربیع‌الاول؛ میلاد پیامبر اکرم(ص) و امام صادق(ع)

مشهور میان علمای امامیه آن است که روز هفدهم ربیع‌الاول، سالروز ولادت باسعادت خاتم پیامبران، حضرت محمد بن عبدالله(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، است.

بر اساس نقل مشهور، آن حضرت در مکه معظمه، هنگام طلوع فجر روز جمعه و در «عام‌الفیل» دیده به جهان گشود.[17]

عام‌الفیل، سالی است که ابرهه با لشکری مجهز و همراه با فیل‌ها برای تخریب خانه کعبه به سوی مکه حرکت کرد، اما به اراده الهی سپاه او نابود شد؛ حادثه‌ای که قرآن کریم نیز در سوره «فیل» به آن اشاره کرده است.

همچنین بنا بر نقل مشهور، در روز هفدهم ربیع‌الاول سال 83 هجری قمری، امام جعفر صادق(علیه‌السلام) متولد شد و این تقارن مبارک، بر فضیلت و اهمیت این روز افزوده است.[18]

ربیع‌الاول؛ ماهی سرشار از خاطره و پیام

ماه ربیع‌الاول، اگرچه در آغاز خود با خاطره اندوه‌بار شهادت امام حسن عسکری(علیه‌السلام) همراه است، اما با میلاد مبارک حضرت ختمی‌مرتبت، رسول گرامی اسلام(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، و ولادت امام جعفر صادق(علیه‌السلام)، به ماهی سرشار از شادی، سرور و برکت تبدیل می‌شود.

از سوی دیگر، هجرت پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، که سرچشمه تحولی عمیق در جهان اسلام و زمینه‌ساز شکل‌گیری جامعه اسلامی و عزت و اقتدار مسلمانان شد، در این ماه واقع شده است. واقعه پرافتخار «لیلة‌المبیت» و فداکاری بی‌نظیر امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) نیز با آغاز این ماه پیوند خورده است.

آغاز امامت پربرکت حضرت بقیةالله الاعظم(ارواحنا فداه)، هم‌زمان با شهادت پدر بزرگوارشان امام حسن عسکری(علیه‌السلام)، نیز از دیگر مناسبت‌های مهم این ماه است.

ازاین‌رو، ربیع‌الاول را باید از ماه‌های بسیار پربرکت و پرخاطره سال دانست؛ ماهی که در آن اندوه و شادی، هجرت و ایثار، ولادت و آغاز امامت، در کنار یکدیگر مجموعه‌ای از مهم‌ترین حوادث تاریخ اسلام را رقم زده‌اند.

شایسته است همه دوستداران پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و مکتب اهل‌بیت(علیهم‌السلام)، این ماه را ارج نهند، فرصت‌های معنوی آن را مغتنم بشمارند و با شناخت عمیق‌تر سیره پیامبر و اهل‌بیت(علیهم‌السلام)، از ربیع‌الاول برای آغاز فصلی تازه در بندگی، اخلاق، معرفت و عمل صالح بهره گیرند.[19]

منابع: