نگرش قرآنی امام هادی(ع) به مهدویت در پرتو زیارت جامعه کبیره

نگرش قرآنی امام هادی(علیه‌السلام) به مهدویت در پرتو زیارت جامعه کبیره

چکیده

امام هادی(علیه‌السلام) در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ امامت می‌زیست؛ دورانی که حکومت عباسی، فعالیت‌های امامان شیعه و به‌ویژه موضوع مهدویت و مسئله جانشینی را با حساسیت فراوان پیگیری می‌کرد. با وجود فشارهای سیاسی و محدودیت‌های گسترده، آن حضرت با بهره‌گیری از شیوه‌های گوناگون، از جمله تبیین معارف امامت، تقویت و سازمان‌دهی شبکه وکالت، بیان روایات مرتبط با امام مهدی(علیه‌السلام) و استفاده از ظرفیت دعا و زیارت، نقش مهمی در صیانت از معارف اسلامی و آماده‌سازی جامعه شیعه برای دوران غیبت ایفا کرد.

یکی از مهم‌ترین میراث‌های معرفتی امام هادی(علیه‌السلام)، «زیارت جامعه کبیره» است که در آن، جایگاه امامان معصوم(علیهم‌السلام)، پیوند قرآن و عترت، وظایف پیروان اهل‌بیت(علیهم‌السلام) و برخی آموزه‌های مرتبط با مهدویت، غیبت، انتظار، رجعت و حکومت عدل مهدوی تبیین شده است. پژوهش حاضر می‌کوشد نگرش قرآنی امام هادی(علیه‌السلام) به مسئله امامت و مهدویت را با تأکید بر مضامین زیارت جامعه کبیره بررسی کند.

۱. بیان مسئله

مسئله مهدویت از موضوعات مهم و بنیادین در معارف اسلامی است که از زمان پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) به‌صورت روشن مطرح شده و بر زنده نگه‌داشتن آن تأکید فراوانی صورت گرفته است. امامان معصوم(علیهم‌السلام) نیز متناسب با شرایط و فرصت‌های موجود، ابعاد گوناگون این مسئله را برای پیروان خود تبیین کرده‌اند.

دوران امام هادی(علیه‌السلام) و امام حسن عسکری(علیه‌السلام) از دوره‌های بسیار حساس تاریخ امامت به شمار می‌رود. حکومت عباسی به‌شدت مسئله مهدویت و حتی موضوع تولد حضرت مهدی(علیه‌السلام) را زیر نظر داشت و فشار و اختناق سیاسی علیه خاندان پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و پیروان آنان به اوج خود رسیده بود.

با وجود چنین شرایطی، امام هادی(علیه‌السلام) از فرصت‌های موجود بهره گرفت و گاه به‌صورت صریح و گاه در قالب دعا و زیارت، آموزه مهدویت را زنده نگه داشت. از مهم‌ترین نمونه‌های این رویکرد، زیارت جامعه کبیره است که در آن، مقام و جایگاه امامان معصوم(علیهم‌السلام) و به‌تبع آن، جایگاه امام مهدی(علیه‌السلام) تبیین می‌شود.

۲. جایگاه زیارت جامعه کبیره

از امام هادی(علیه‌السلام) مجموعه‌ای از زیارت‌نامه‌های ارزشمند به یادگار مانده است. این زیارت‌ها افزون بر جنبه عبادی و معنوی، سرشار از معارف اعتقادی، کلامی و معرفتی درباره جایگاه اهل‌بیت(علیهم‌السلام) است.

یکی از مشهورترین و ارزشمندترین این زیارت‌ها، «زیارت جامعه کبیره» است که امام هادی(علیه‌السلام) آن را در پاسخ به درخواست یکی از شیعیان، به نام موسی بن عبدالله نخعی، تعلیم داد. این زیارت را می‌توان برای هر یک از پیشوایان معصوم(علیهم‌السلام) قرائت کرد.

شیخ صدوق و شیخ طوسی زیارت جامعه کبیره را در آثار خود نقل کرده‌اند و دانشمندان متعددی به زبان‌های فارسی و عربی بر آن شرح نوشته‌اند. علامه مجلسی در توصیف آن می‌نویسد که زیارت جامعه از حیث سند، محتوا، فصاحت و بلاغت، از برترین زیارت‌نامه‌هاست [1].

۳. تبیین مقام امامت در زیارت جامعه کبیره

از فرازهای برجسته زیارت جامعه کبیره چنین است:

«أَشْهَدُ أَنَّکُمُ الأَئِمَّةُ الرّاشِدُونَ، المَهْدِیُّونَ، المَعْصُومُونَ، المُکَرَّمُونَ، المُقَرَّبُونَ، المُتَّقُونَ، الصّادِقُونَ... وَ رَضِیَکُمْ خُلَفاءَ فِی أَرْضِهِ وَ حُجَجاً عَلى بَرِیَّتِهِ وَ أَنْصاراً لِدینِهِ وَ حَفَظَةً لِسِرِّهِ وَ خَزَنَةً لِعِلْمِهِ وَ مُسْتَوْدَعاً لِحِکْمَتِهِ وَ تَراجِمَةً لِوَحْیِهِ وَ أَرْکاناً لِتَوْحیدِهِ وَ شُهَداءَ عَلى خَلْقِهِ وَ أَعْلاماً لِعِبادِهِ وَ مَناراً فِی بِلادِهِ وَ أَدِلّاءَ عَلى صِراطِهِ.»

در این فراز، امامان معصوم(علیهم‌السلام) به‌عنوان پیشوایان هدایت‌یافته، معصوم، مقرّب، پرهیزگار، راستگو، مطیع فرمان الهی، جانشینان خداوند در زمین، حجت‌های او بر بندگان، یاوران دین، خزانه‌داران علم، امانت‌داران حکمت و مفسران وحی معرفی شده‌اند.

این مجموعه اوصاف، جایگاه ویژه امامان(علیهم‌السلام) در هدایت امت اسلامی را نشان می‌دهد و بیانگر آن است که امامت، در نگاه امام هادی(علیه‌السلام)، صرفاً یک منصب اجتماعی یا سیاسی نیست، بلکه جایگاهی الهی و هدایتگرانه است.

در ادامه زیارت آمده است:

«فَالرّاغِبُ عَنْکُمْ مارِقٌ، وَ اللّازِمُ لَکُمْ لاحِقٌ، وَ المُقَصِّرُ فِی حَقِّکُمْ زاهِقٌ، وَ الحَقُّ مَعَکُمْ وَ فیکُمْ وَ مِنْکُمْ وَ إِلَیْکُمْ، وَ أَنْتُمْ أَهْلُهُ وَ مَعْدِنُهُ...»

بر اساس این فراز، حق با اهل‌بیت(علیهم‌السلام)، در میان آنان و از آنان است و آنان معدن و جایگاه حقیقت معرفی شده‌اند. همچنین درباره رابطه مؤمنان با اهل‌بیت(علیهم‌السلام) آمده است:

«مَنْ والاکُمْ فَقَدْ والَى اللهَ، وَ مَنْ عاداکُمْ فَقَدْ عادَى اللهَ، وَ مَنْ أَحَبَّکُمْ فَقَدْ أَحَبَّ اللهَ، وَ مَنْ أَبْغَضَکُمْ فَقَدْ أَبْغَضَ اللهَ، وَ مَنِ اعْتَصَمَ بِکُمْ فَقَدِ اعْتَصَمَ بِاللهِ.»

بدین‌ترتیب، محبت، ولایت و پیروی از اهل‌بیت(علیهم‌السلام) در این زیارت با اطاعت و محبت الهی پیوند خورده است[2].

۴. مسئله امامت و تبیین پایه‌های آن در سخنان امام هادی(ع)

تبیین اصل امامت یکی از محورهای مهم سخنان امام هادی(علیه‌السلام) است. آن حضرت در موقعیت‌های مختلف، سلسله امامت را برای شیعیان بیان و بر جایگاه الهی امامان تأکید می‌کرد.

در روایتی، امام هادی(علیه‌السلام) از پدران خود و آنان از امیرمؤمنان علی(علیه‌السلام) نقل می‌کند که رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله) خطاب به امیرمؤمنان(علیه‌السلام)، نام امامان پس از خود را بیان کرده و در پایان از حضرت مهدی(علیه‌السلام) به‌عنوان آخرین آنان یاد کرده است. در این روایت، محبت و ولایت اهل‌بیت(علیهم‌السلام) از عوامل امنیت و رستگاری در روز قیامت معرفی شده است[3].

در روایتی دیگر، صقر بن ابی‌دلف درباره سخن پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) که فرموده بود: «لا تُعادُوا الأَیّامَ فَتُعادِیَکُمْ» از امام هادی(علیه‌السلام) سؤال کرد. امام در پاسخ، «ایام» را بر پیامبر و امامان(علیهم‌السلام) تطبیق داد و درباره روز جمعه فرمود که این روز اشاره به نوه ایشان، حضرت مهدی(علیه‌السلام)، دارد؛ همان کسی که اهل حق گرد او جمع می‌شوند و زمین را پس از آنکه از ظلم و جور پر شده باشد، از قسط و عدل سرشار می‌کند[4].

۵. نقش سازمان وکالت در حفظ پیوند امت و امامت

روش ارتباطی امام هادی(علیه‌السلام) با شیعیان، به‌ویژه در دوران فشار و محدودیت‌های سیاسی، فراتر از یک ارتباط عادی بود. شرایط سیاسی آن روزگار اقتضا می‌کرد که ارتباط امام با پیروانش از طریق شبکه‌ای منظم و سازمان‌یافته انجام گیرد.

این نظام که با عنوان «سازمان وکالت» شناخته می‌شود، نقش مهمی در ارتباط میان امت و امامت بر عهده داشت. افرادی زبده و مورد اعتماد، مانند محمد بن داوود قمی و ابوعلی بن راشد، مسئولیت‌هایی در این شبکه بر عهده داشتند.

از مهم‌ترین وظایف این سازمان می‌توان به پاسخ‌گویی به پرسش‌های فقهی و اعتقادی، رسیدگی به مشکلات شیعیان، جمع‌آوری وجوه شرعی مانند خمس و زکات و انتقال آن به امام، ایجاد ارتباط میان مراکز شیعی و نیز معرفی و تثبیت امامت امام بعدی اشاره کرد.

با انتقال اجباری امام هادی(علیه‌السلام) به سامرا و اقامت ایشان در منطقه «عسکر»، ارتباط مستقیم شیعیان با آن حضرت دشوارتر شد و در نتیجه، وکلا و نمایندگان امام در مناطق مختلف مسئولیت بیشتری یافتند.

بر اساس گزارش‌های تاریخی، قلمرو فعالیت وکلای امام هادی(علیه‌السلام) به چهار منطقه عمده تقسیم شده بود: بغداد، مدائن و کوفه؛ بصره و اهواز؛ قم و همدان؛ و حجاز، یمن و مصر[5].

نامه‌های امام هادی(علیه‌السلام) به وکلای خود نشان می‌دهد که این شبکه از نظم و سازمان‌دهی قابل توجهی برخوردار بوده است. برای نمونه، امام در نامه‌ای، ابوعلی بن راشد را به‌عنوان نماینده خود معرفی کرده و اطاعت از او را همچون اطاعت از خویش دانسته است[6].

همچنین در نامه‌ای دیگر به ایوب بن نوح و ابوعلی بن راشد، حدود مسئولیت‌ها، قلمرو فعالیت و شیوه ارتباط میان نمایندگان مشخص شده است. این دستورالعمل‌ها نشان‌دهنده توجه امام به مسائل امنیتی، تقسیم مسئولیت‌ها و حفظ انسجام تشکیلاتی شیعیان است[7].

۶. زمینه‌سازی برای غیبت حضرت مهدی(ع)

امام هادی(علیه‌السلام) از شرایط دشوار عصر خود و نیز فشارهایی که در دوران فرزندش امام حسن عسکری(علیه‌السلام) شدت می‌یافت، آگاه بود. افزون بر این، جامعه شیعه در آستانه تحولی بی‌سابقه در تاریخ امامت، یعنی آغاز دوران غیبت امام معصوم(علیه‌السلام)، قرار داشت.

ازاین‌رو، یکی از محورهای مهم فعالیت امام هادی(علیه‌السلام)، آماده ساختن ذهن و جامعه شیعه برای پذیرش غیبت حضرت مهدی(علیه‌السلام) بود. این فعالیت‌ها با نهایت دقت و احتیاط انجام می‌گرفت و تلاش می‌شد اطلاعاتی که می‌توانست امنیت امام آینده را تهدید کند، آشکار نشود.

عبدالعظیم حسنی، از یاران برجسته امام هادی(علیه‌السلام)، در محضر آن حضرت عقاید خود را عرضه کرد. هنگامی که در ذکر امامان به امام هادی(علیه‌السلام) رسید، حضرت ادامه سلسله امامت را بیان کرد و فرمود پس از او حسن(علیه‌السلام) امام خواهد بود. سپس درباره جانشین امام حسن عسکری(علیه‌السلام) فرمود که او از دیده‌ها پنهان خواهد بود و تا هنگام قیام، نامش آشکارا برده نمی‌شود؛ آنگاه زمین را از عدل و داد پر خواهد کرد، همان‌گونه که از ظلم و جور پر شده است[8].

در روایتی دیگر، امام هادی(علیه‌السلام) در پاسخ به پرسشی درباره جانشینی خود، به مسئله «خلف بعد از خلف» اشاره کرده است[9].

علی بن مهزیار نیز نقل می‌کند که از امام هادی(علیه‌السلام) درباره فرج پرسید و حضرت در پاسخ نوشت: هنگامی که صاحب شما از سرزمین ستمگران غایب شد، در انتظار فرج باشید[10].

همچنین ایوب بن نوح از امام هادی(علیه‌السلام) نقل کرده است: هنگامی که پیشوای شما از میان شما برداشته شد، از زیر پای خود منتظر فرج باشید[11].

این روایات نشان می‌دهد که امام هادی(علیه‌السلام) به‌صورت تدریجی و متناسب با شرایط، ذهن شیعیان را برای مواجهه با دوران غیبت آماده می‌کرد. محدودیت ارتباط مستقیم با امام هادی و پس از او با امام حسن عسکری(علیهماالسلام) نیز به‌گونه‌ای عملی، جامعه شیعه را با الگوی ارتباط غیرمستقیم با امام آشنا ساخت.

۷. سازمان وکالت؛ مقدمه‌ای برای عصر غیبت

دوران غیبت صغری امام عصر(عجّل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف)، که ارتباط شیعیان با آن حضرت از طریق نواب خاص انجام می‌گرفت، از جهاتی با شرایط دوران امام هادی و امام حسن عسکری(علیهماالسلام) شباهت داشت.

در دوران حصر این دو امام، امکان ارتباط آزادانه و مستقیم برای عموم شیعیان وجود نداشت و ارتباط‌ها غالباً از طریق افراد مورد اعتماد و نمایندگان امام صورت می‌گرفت. این وضعیت، جامعه شیعه را به‌تدریج برای پذیرش ساختار ارتباطی عصر غیبت صغری آماده ساخت.

این زمینه‌سازی، همراه با آموزش‌های اعتقادی و سازمان‌دهی دقیق جامعه شیعه، نقش مهمی در حفظ انسجام شیعیان در آغاز دوران غیبت ایفا کرد.

۸. مهدویت در زیارت جامعه کبیره

امام هادی(علیه‌السلام) در زیارت جامعه کبیره، ضمن معرفی جایگاه و ابعاد وجودی امامان معصوم(علیهم‌السلام)، نقش هدایتگر آنان در نظام آفرینش و جامعه انسانی را تبیین کرده است.

در این زیارت، راه دستیابی به سعادت و کمال در پیروی از اهل‌بیت(علیهم‌السلام)، تمسک به ولایت آنان و دوری از دشمنان ایشان معرفی می‌شود. افزون بر اصل امامت، مضامینی مرتبط با مهدویت، غیبت، انتظار، رجعت و آثار حکومت حضرت مهدی(علیه‌السلام) نیز در آن دیده می‌شود.

۱. بقیة‌الله

در زیارت جامعه آمده است:

«السَّلامُ عَلَى الأَئِمَّةِ الدُّعاةِ... وَ بَقِیَّةِ اللهِ.»

تعبیر «بقیة‌الله» در فرهنگ مهدوی از القاب حضرت قائم(علیه‌السلام) نیز به شمار می‌آید. شیخ صدوق نقل کرده است که نخستین آیه‌ای که حضرت قائم(علیه‌السلام) هنگام قیام تلاوت می‌کند، این آیه است:

«بَقِیَّتُ اللهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ.»

سپس می‌فرماید:

«أَنَا بَقِیَّةُ اللهِ فِی أَرْضِهِ وَ خَلِیفَتُهُ وَ حُجَّتُهُ عَلَیْکُمْ...»

یعنی: من بقیة‌الله در زمین خدا، خلیفه او و حجت او بر شما هستم.

۲. اشاره به غیبت امام زمان(ع)

در دورانی که امامان معصوم(علیهم‌السلام) تحت نظارت شدید حکومت بودند، دعا و زیارت یکی از ظرفیت‌های مهم برای بیان معارف اعتقادی به شمار می‌رفت.

در زیارت جامعه کبیره آمده است:

«مُؤْمِنٌ بِسِرِّکُمْ وَ عَلانِیَتِکُمْ وَ شاهِدِکُمْ وَ غائِبِکُمْ وَ أَوَّلِکُمْ وَ آخِرِکُمْ.»

یعنی: «به نهان و آشکار شما و حاضر و غایب شما و نخستین و آخرین شما ایمان دارم.»

در تفسیر مهدوی این فراز، «شاهد» به امام حاضر و آشکار و «غایب» به حضرت قائم(علیه‌السلام) تطبیق داده شده است؛ امامی که در جامعه و هستی حضور دارد، اما از دید عموم مردم پنهان است یا شناخته نمی‌شود.

۳. انتظار ظهور دولت حق

یکی از آموزه‌های مهم فرهنگ مهدوی، انتظار برپایی حکومت عدل الهی است. این انتظار، در نگاه دینی، با امید، پایداری و حرکت در مسیر حق همراه است.

در زیارت جامعه کبیره آمده است:

«مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِکُمْ، مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِکُمْ.»

یعنی: «منتظر امر شما و چشم‌به‌راه دولت شما هستم.»

این تعبیر نشان‌دهنده جایگاه انتظار در منظومه اعتقادی زیارت جامعه است. در روایات دیگر نیز انتظار فرج از عناصر مهم دینداری معرفی شده است. امام صادق(علیه‌السلام) می‌فرماید:

«مِنْ دینِ الأَئِمَّةِ الوَرَعُ وَ العِفَّةُ... وَ انْتِظارُ الفَرَجِ بِالصَّبْرِ.»

در بخش دیگری از زیارت، زائر از خداوند می‌خواهد که او را در شمار کسانی قرار دهد که در دولت اهل‌بیت(علیهم‌السلام) دارای جایگاه و عزت هستند:

«وَ جَعَلَنِی مِمَّنْ... وَ یُمَلِّکُ فِی دَوْلَتِکُمْ وَ یُشَرِّفُ فِی عافِیَتِکُمْ وَ یُمَکِّنُ فِی أَیّامِکُمْ.»

همچنین آرزوی دیدار آنان چنین بیان می‌شود:

«وَ تَقَرُّ غَداً بِرُؤْیَتِکُمْ.»

۴. رجعت

رجعت یکی از آموزه‌های مطرح در اعتقادات شیعه است. بر اساس روایات اهل‌بیت(علیهم‌السلام)، گروهی از مؤمنان و گروهی از مخالفان در دوره‌ای خاص به دنیا بازمی‌گردند.

در زیارت جامعه کبیره آمده است:

«مُؤْمِنٌ بِإِیابِکُمْ، مُصَدِّقٌ بِرَجْعَتِکُمْ.»

یعنی: «به بازگشت شما ایمان دارم و رجعت شما را تصدیق می‌کنم.»

همچنین آمده است:

«وَ یَکُرُّ فِی رَجْعَتِکُمْ.»

و در دعای وداع زیارت جامعه نیز می‌خوانیم:

«وَ أَحْیانِی فِی رَجْعَتِکُمْ.»

این عبارات نشان می‌دهد که مسئله رجعت نیز بخشی از منظومه اعتقادی بیان‌شده در زیارت جامعه کبیره است.

۹. رهاوردهای ظهور در زیارت جامعه کبیره

حکومت مهدوی در روایات اسلامی با تحقق آرمان‌های انبیا و اولیای الهی پیوند خورده است. در زیارت جامعه کبیره نیز می‌توان به برخی از مهم‌ترین آثار و رهاوردهای این دوران اشاره کرد.

۱. احیای دین

گذشت زمان، دوری جامعه از آموزه‌های اصیل، گسترش بدعت‌ها و تحریف‌ها و تعطیل شدن بخشی از احکام، می‌تواند چهره دین را در جامعه دگرگون سازد. از منظر فرهنگ مهدوی، با ظهور حضرت قائم(علیه‌السلام)، آموزه‌های اصیل دین احیا و اجرا خواهد شد.

در زیارت جامعه می‌خوانیم:

«حَتّى یُحْیِیَ اللهُ تَعالى دینَهُ بِکُمْ.»

یعنی: «تا آنکه خداوند دین خود را به‌وسیله شما زنده گرداند.»

امیرمؤمنان علی(علیه‌السلام) نیز درباره حکومت حق می‌فرماید:

«وَ یُحْیِی مَیِّتَ الکِتابِ وَ السُّنَّةِ.»

یعنی بخش‌های فراموش‌شده کتاب خدا و سنت پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) را احیا خواهد کرد.

در زیارت جامعه همچنین آمده است:

«یُمَکِّنَکُمْ فِی أَرْضِهِ.»

این مضمون با آیه استخلاف و تمکین ارتباط معنایی دارد:

«وَعَدَ اللهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضى لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً...»؛

«خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین گرداند؛ همان‌گونه که پیشینیان را جانشین ساخت، و دینی را که برای آنان پسندیده است استوار سازد و ترس آنان را به امنیت تبدیل کند.»

همچنین قرآن کریم می‌فرماید:

«اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ یُحْیِی الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَیَّنّا لَکُمُ الآیاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ.»

«بدانید که خداوند زمین را پس از مرگ آن زنده می‌کند. ما آیات را برای شما بیان کردیم؛ باشد که بیندیشید.»

۲. روشن شدن زمین

در زیارت جامعه کبیره آمده است:

«وَ أَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِکُمْ.»

یعنی: «زمین به نور شما روشن می‌شود.»

این تعبیر با آیه شریفه:

«وَ أَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها»

ارتباط معنایی دارد.

در روایات تفسیری مرتبط با ظهور نیز از روشن شدن زمین به نور حجت الهی سخن گفته شده است. بر این اساس، نور امام نمادی از گسترش هدایت، معرفت و رفع تاریکی‌های جهل و ستم است.

۳. فراگیر شدن عدالت

یکی از شاخص‌ترین ویژگی‌های حکومت حضرت مهدی(علیه‌السلام)، گسترش عدالت در سراسر جامعه انسانی است.

امیرمؤمنان علی(علیه‌السلام) می‌فرماید:

«فَیُرِیکُمْ کَیْفَ عَدْلُ السِّیرَةِ.»

یعنی شیوه حکومت عادلانه را به مردم نشان خواهد داد.

در زیارت جامعه کبیره نیز آمده است:

«وَ یُظْهِرَکُمْ لِعَدْلِهِ.»

این تعبیر را می‌توان اشاره‌ای به ظهور کامل عدالت الهی به‌وسیله حجت‌های خدا دانست؛ عدالتی که در فرهنگ مهدوی، همه ابعاد زندگی انسانی و اجتماعی را دربرمی‌گیرد.

۱۰. نگرش قرآنی امام هادی(ع) در زیارت جامعه کبیره

زیارت جامعه کبیره که از امام علی‌النقی، امام هادی(علیه‌السلام)، نقل شده است، اگرچه در قالب زیارت و خطاب به امامان معصوم(علیهم‌السلام) بیان شده، در حقیقت مجموعه‌ای منسجم از معارف بنیادین امامت در اندیشه شیعه را ارائه می‌کند.

شیخ طوسی در «تهذیب» و شیخ صدوق در آثار خود این زیارت را از موسی بن عبدالله نخعی نقل کرده‌اند. نخعی از امام هادی(علیه‌السلام) درخواست کرد سخنی به او بیاموزد که هرگاه خواست یکی از امامان را زیارت کند، آن را بخواند. امام نیز آداب و متن این زیارت را به او تعلیم داد.

زیارت‌های «جامعه» در برابر زیارت‌های خاص، به زیارت‌هایی گفته می‌شود که اختصاص به امام خاصی ندارند و می‌توان آنها را در زیارت هر یک از امامان(علیهم‌السلام) قرائت کرد.

برای نام‌گذاری این زیارت‌ها به «جامعه» دلایل گوناگونی ذکر شده است؛ از جمله جامعیت کاربردی، زمانی و مکانی و نیز جامعیت مضمونی. زیارت جامعه کبیره از نظر مضمون، مجموعه گسترده‌ای از فضایل، شئون و ویژگی‌های اهل‌بیت(علیهم‌السلام) را دربرمی‌گیرد و به زمان، مکان یا امام خاصی اختصاص ندارد.

۱۱. پیوند قرآن و عترت در زیارت جامعه کبیره

یکی از ویژگی‌های مهم زیارت جامعه کبیره، پیوند عمیق مفاهیم آن با آموزه‌های قرآن کریم است. در این زیارت، امامان معصوم(علیهم‌السلام) به‌عنوان راهنمایان هدایت، حجت‌های الهی، حاملان و مفسران وحی و راهنمایان صراط مستقیم معرفی شده‌اند.

امام هادی(علیه‌السلام) در این زیارت به فضایل و مناقب فراوان اهل‌بیت(علیهم‌السلام) اشاره و رابطه آنان با خداوند و نقش آنان در پاسداری و اجرای دین الهی را تبیین می‌کند.

در منظومه معرفتی این زیارت، قرآن و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) از یکدیگر جداشدنی نیستند و دور شدن از راهنمایی امامان، زمینه انحراف از مسیر هدایت را فراهم می‌سازد.

اهل‌بیت(علیهم‌السلام) در زیارت جامعه به‌عنوان راه روشن، نشانه‌های هدایت، گواهان دین و امانت‌های الهی معرفی شده‌اند. از این منظر، پذیرش ولایت آنان نه یک امر حاشیه‌ای، بلکه بخشی اساسی از نظام اعتقادی و دینی شیعه است.

نتیجه‌گیری

زیارت جامعه کبیره را می‌توان یکی از جامع‌ترین متون معرفتی درباره جایگاه امامت در فرهنگ شیعه دانست. امام هادی(علیه‌السلام) در این زیارت، با بهره‌گیری از مفاهیمی هماهنگ با آموزه‌های قرآن، تصویری جامع از امامان معصوم(علیهم‌السلام) ارائه کرده است.

در این زیارت، امامان به‌عنوان پیشوایان هدایت، چراغ‌های تاریکی، نشانه‌های تقوا، صاحبان خرد، پناهگاه مردم، حجت‌های الهی، جایگاه معرفت خدا، معدن حکمت، حاملان کتاب خدا و اوصیای پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) معرفی شده‌اند.

آنان دعوت‌کنندگان به سوی خدا، راهنمایان راه رضایت الهی، استواران در فرمان پروردگار، کاملان در محبت خدا، مخلصان در توحید و آشکارکنندگان امر و نهی الهی‌اند.

در زیارت جامعه کبیره، اطاعت از امامان با اطاعت از خداوند پیوند خورده و آنان به‌عنوان واسطه‌های هدایت الهی و راهنمایان بشر به سوی سعادت معرفی شده‌اند. مضامین مربوط به غیبت، انتظار، رجعت، احیای دین، گسترش عدالت و ظهور دولت حق نیز نشان می‌دهد که مهدویت بخشی جدایی‌ناپذیر از منظومه امامت در این زیارت است.

از سوی دیگر، عملکرد امام هادی(علیه‌السلام) در سازمان‌دهی شبکه وکالت، محدود کردن ارتباط مستقیم در شرایط امنیتی، معرفی تدریجی مسئله غیبت و تبیین جایگاه امام آینده، زمینه‌ای مهم برای ورود جامعه شیعه به عصر غیبت فراهم ساخت.

بر این اساس، می‌توان زیارت جامعه کبیره را نه‌تنها متنی عبادی، بلکه «شناخت‌نامه‌ای اعتقادی» درباره امامت دانست؛ شناخت‌نامه‌ای که آموزه‌های آن درباره امام، ولایت، هدایت و مهدویت، به زمان خاصی محدود نمی‌شود و در اندیشه شیعی، قابلیت تفسیر و استفاده در همه اعصار، به‌ویژه در شناخت جایگاه حضرت مهدی(عجّل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف)، را دارد.

در پایان این زیارت، زائر ایمان و موضع اعتقادی خود را چنین اعلام می‌کند که به اهل‌بیت(علیهم‌السلام) و آنچه آنان به آن ایمان دارند، مؤمن است؛ دوستان آنان را دوست و دشمنانشان را دشمن می‌دارد و در صلح و همراهی با آنان قرار دارد.

علامه مجلسی این زیارت را از زیارت‌های برجسته از حیث سند و محتوا دانسته است. همچنین شرح‌های متعددی بر آن نوشته شده که از جمله آنها می‌توان به «ادب فنای مقربان» آیت‌الله عبدالله جوادی آملی اشاره کرد. زیارت جامعه کبیره در آثاری همچون «من لا یحضره الفقیه» شیخ صدوق و «تهذیب الأحکام» شیخ طوسی نقل شده و عالمان متعددی درباره اعتبار، محتوا و مضامین آن بحث کرده‌اند.

پی‌نوشت ها