اعمال و آداب ماه صفر

ماه صفر، دومین ماه از ماه‌های قمری، پس از ماه محرم آغاز می‌شود. در فرهنگ دینی و میان مسلمانان، این ماه به دلیل وقوع برخی حوادث تلخ تاریخی مورد توجه قرار گرفته و برای آن آداب و اعمالی از جمله دعا، صدقه، تلاوت قرآن، نماز و روزه ذکر شده است.

صدقه دادن و توسل به دعا از جمله اعمالی است که برای دفع بلا و در امان ماندن از حوادث ناگوار در این ماه توصیه شده است. همچنین در برخی منابع، نسبت به آغاز کردن کارهای مهم در این ماه احتیاط شده است.

علت نحس دانستن ماه صفر

معروف است که ماه صفر را ماهی نحس دانسته‌اند. برای این شهرت، دلایلی از جمله وقوع برخی حوادث ناگوار در این ماه ذکر شده است؛ از جمله رحلت پیامبر اکرم(ص)، شهادت امام حسن مجتبی(ع) و شهادت امام رضا(ع).

همچنین، ابتدای ماه صفر با ورود کاروان اسرای اهل‌بیت(ع) به شهر شام مصادف دانسته شده و آغاز جنگ صفین نیز در نخستین روز ماه صفر ذکر شده است.

در برخی از منابع اسلامی توصیه شده است که مسلمانان برای دفع آفات و بلایا، به‌ویژه در این ماه، بسیار صدقه بدهند و از خداوند متعال طلب عافیت کنند.

از سوی دیگر، با رحلت پیامبر اکرم(ص)، جریان نزول وحی تشریعی پایان یافت. امیرالمؤمنین علی(ع) در اشاره به عظمت این مصیبت فرموده‌اند که با رحلت رسول خدا(ص) چیزی قطع شد که با وفات هیچ‌کس دیگری قطع نشده بود.

دعای رؤیت هلال ماه صفر

هنگام رؤیت هلال ماه، خواندن دعای هلال وارد شده است. حداقل آن است که سه مرتبه گفته شود:

«اللّهُ أَکْبَر»

و سه مرتبه:

«لا إلهَ إلّا اللّه»

سپس گفته شود:

«اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی أذْهَبَ شَهْرَ کَذا وَ جاءَ بِشَهْرِ کَذا.»

از بهترین دعاهایی که هنگام رؤیت هلال می‌توان خواند، دعای چهل‌وسوم صحیفه سجادیه است.

تلاوت قرآن

از اعمالی که برای آغاز ماه ذکر شده، خواندن هفت مرتبه سوره مبارکه «حمد» است.

روزه در ماه صفر

از اموری که در روایات بر آن تأکید شده، سه روز روزه گرفتن در هر ماه است.

مرحوم علامه مجلسی در کتاب «زادالمعاد» می‌گوید: مطابق قول مشهور، این سه روز عبارت‌اند از پنجشنبه اول ماه، پنجشنبه آخر ماه و نخستین چهارشنبه از دهه میانی ماه.

نمازهای آغاز ماه صفر

نماز شب اول ماه

در شب اول ماه، دو رکعت نماز به‌جا آورده شود؛ به این صورت که در هر رکعت، پس از سوره حمد، سوره انعام خوانده شود. سپس از خداوند متعال درخواست شود که انسان را از هر ترس، بیماری و آسیبی ایمن گرداند.

نماز روز اول ماه

در روز اول ماه، خواندن نماز اول ماه سفارش شده است. این نماز دو رکعت دارد:

در رکعت اول، پس از سوره حمد، سی مرتبه سوره توحید خوانده شود و در رکعت دوم، پس از سوره حمد، سی مرتبه سوره قدر قرائت شود.

پس از نماز نیز صدقه‌ای در راه خدا داده شود. برای کسی که این عمل را انجام دهد، طلب سلامت و عافیت در طول آن ماه شده است.

اعمال مستحبی ماه صفر

از مهم‌ترین اعمال مستحبی ذکرشده برای ماه صفر می‌توان به دعا، تلاوت قرآن، اقامه نماز، روزه‌داری، صدقه و استغفار اشاره کرد.

دعای ویژه ماه صفر

دعایی از محدث بزرگ، مرحوم فیض کاشانی، برای ماه صفر نقل شده است که مستحب است هر روز ده مرتبه خوانده شود:

«یا شَدیدَ الْقُوی وَیا شَدیدَ الْمِحالِ، یا عَزیزُ یا عَزیزُ یا عَزیزُ، ذَلَّتْ بِعَظَمَتِکَ جَمیعُ خَلْقِکَ، فَاکْفِنی شَرَّ خَلْقِکَ، یا مُحْسِنُ یا مُجْمِلُ یا مُنْعِمُ یا مُفْضِلُ، یا لا إلهَ إلّا أَنْتَ، سُبْحانَکَ إنّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمینَ، فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَکَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنینَ، وَصَلَّی اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ.»

ترجمه:

ای صاحب نیروی سخت و ای صاحب قدرت و عقوبت شدید! ای عزیز، ای عزیز، ای عزیز! در برابر عظمت تو همه آفریدگانت خوار و فروتن‌اند؛ پس مرا از شر آفریدگانت کفایت فرما. ای نیکوکار، ای زیبایی‌بخش، ای نعمت‌بخش و ای فزون‌بخش! ای آن‌که معبودی جز تو نیست! تو منزهی؛ همانا من از ستمکاران بوده‌ام. پس دعای او، یونس، را اجابت کردیم و او را از اندوه نجات دادیم و این‌گونه مؤمنان را نجات می‌دهیم. و درود خدا بر محمد و خاندان پاک و پاکیزه او باد.

اعمال روز سوم ماه صفر

سید بن طاووس در کتاب «اقبال الأعمال» اعمالی را برای ماه صفر ذکر کرده است.

از جمله در روز سوم ماه صفر، دو رکعت نماز خوانده شود؛ به این صورت که در رکعت اول، پس از سوره حمد، سوره فتح و در رکعت دوم، پس از سوره حمد، سوره توحید قرائت شود.

پس از سلام نماز، صد مرتبه صلوات فرستاده شود، صد مرتبه آل ابی‌سفیان لعن شوند و صد مرتبه استغفار صورت گیرد. پس از آن، انسان حاجت خویش را از خداوند متعال درخواست کند.

زیارت اربعین امام حسین(ع)

یکی از مهم‌ترین مناسبت‌های ماه صفر، اربعین شهادت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) است. زیارت امام حسین(ع) در روز اربعین مستحب و مورد تأکید فراوان قرار گرفته است.

در روایتی که شیخ طوسی از امام حسن عسکری(ع) نقل کرده است، پنج نشانه برای مؤمن بیان شده است:

«نشانه‌های مؤمن پنج چیز است: به‌جا آوردن پنجاه‌ویک رکعت نماز، زیارت اربعین، انگشتر به دست راست کردن، پیشانی بر خاک نهادن در سجده و بلند گفتن بسم‌الله الرحمن الرحیم.»

منظور از پنجاه‌ویک رکعت نماز، مجموع هفده رکعت نماز واجب روزانه و سی‌وچهار رکعت نماز نافله است.

زیارت اربعین، افزون بر آنکه یادآور نهضت و شهادت امام حسین(ع) است، فرصتی برای تجدید پیمان با آرمان‌های عاشورا و زنده نگه داشتن فرهنگ اهل‌بیت(ع) به شمار می‌آید.