واژه «دین» در قرآن کریم و کاربردهای معنایی آن

مقدمه

واژه «دین» در قرآن کریم به صورت‌های گوناگون، در ۸۶ مورد به کار رفته است. این واژه در آیات قرآن، با توجه به سیاق و موضوع هر آیه، معانی مختلفی دارد؛ از جمله جزا و پاداش، تسلیم و فرمان‌برداری، توحید و یگانه‌پرستی، مجموعه معارف و احکام الهی، حقوق اجتماعی اسلام، قانون و آیین، شرک و بت‌پرستی و آیین اسلام.

پیش از بررسی کاربردهای قرآنی این واژه، مناسب است معنای لغوی آن بررسی شود.

معنای لغوی واژه «دین»

«دین» واژه‌ای عربی است و در فرهنگ‌های لغت عربی در معانی زیر به کار رفته است:

۱. جزا و مکافات؛
۲. حساب و بررسی؛
۳. اطاعت و انقیاد؛
۴. ملت و آیین؛
۵. رویه و عادت؛
۶. چیرگی و برتری؛
۷. تدبیر امور؛
۸. آنچه وسیله پرستش خداوند است.

برخی گمان کرده‌اند که واژه «دین» از ریشه فارسی میانه «دِن»، به معنای کیش و آیین، یا از ریشه‌ای عبری به معنای داوری گرفته شده است؛ اما با مطالعه ادبیات عرب جاهلی، نادرستی این گمان آشکار می‌شود؛ زیرا این واژه در فرهنگ جاهلی نیز در معانی اطاعت، آیین، طریقه، مکافات و جزا به کار رفته است.

واژه «دین» در زبان فارسی نیز به معنای کیش، آیین و مذهب است. افزون بر این، «دین» نام روز بیست‌وچهارم هر ماه خورشیدی و نام یکی از فرشتگان نیز دانسته شده است.

کاربردهای واژه «دین» در قرآن کریم

واژه «دین» در آیات قرآن کریم در معانی مختلفی استعمال شده است که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

۱. مکافات و جزا

در آیاتی که واژه «دین» بر قیامت اطلاق شده، مقصود از آن جزا، پاداش و مکافات اعمال است؛ مانند:

«مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ»؛[1]
صاحب روز جزاست.

همچنین خداوند می‌فرماید:

«أَرَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ»؛[2]
آیا آن کس را که روز جزا را تکذیب می‌کند، دیدی؟

در آیه‌ای دیگر، حضرت ابراهیم(ع) می‌فرماید:

«وَالَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ»؛[3]
و همان کسی که امید دارم در روز جزا خطایم را بر من ببخشاید.

نمونه‌های دیگری از این کاربرد عبارت‌اند از:

«الَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ»؛[4]
همان کسانی که روز جزا را دروغ می‌پندارند.

«وَالَّذِینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ»؛[5]
و کسانی که روز جزا را باور دارند.

«وَکُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ»؛[6]
و ما همواره روز جزا را تکذیب می‌کردیم.

بنابراین، یکی از معانی مهم «دین» در قرآن کریم، حسابرسی و جزای اعمال در روز قیامت است.

۲. تسلیم و انقیاد

در برخی آیات، «دین» به معنای تسلیم شدن در برابر خداوند و فرمان‌برداری از او به کار رفته است. خداوند می‌فرماید:

«إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ»؛[7]
در حقیقت، دین نزد خداوند همان اسلام است.

در این آیه، اسلام به معنای تسلیم شدن در برابر فرمان خداوند است.

خداوند درباره سفارش حضرت ابراهیم(ع) و حضرت یعقوب(ع) به فرزندانشان می‌فرماید:

«وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِیمُ بَنِیهِ وَیَعْقُوبُ یَا بَنِیَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَکُمُ الدِّینَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»؛[8]
ابراهیم و یعقوب، فرزندان خود را به این آیین سفارش کردند و گفتند: ای فرزندان من! خداوند این آیین را برای شما برگزیده است؛ پس مبادا جز در حال تسلیم بودن در برابر خداوند از دنیا بروید.

همچنین می‌فرماید:

«أَفَغَیْرَ دِینِ اللَّهِ یَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَکَرْهًا وَإِلَیْهِ یُرْجَعُونَ»؛[9]
آیا آنان دینی جز دین خداوند می‌جویند؟ حال آنکه هرکس در آسمان‌ها و زمین است، خواه‌ناخواه، تسلیم اوست و همه به سوی او بازگردانده می‌شوند.

در آیه‌ای دیگر آمده است:

«وَمَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلَامِ دِینًا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِینَ»؛[10]
هرکس دینی غیر از اسلام برگزیند، هرگز از او پذیرفته نخواهد شد و او در آخرت از زیان‌کاران است.

نامیده شدن شریعت حضرت محمد(ص) به «اسلام» از آن روست که اهل کتاب با انکار نبوت پیامبر اکرم(ص)، که آخرین فرستاده الهی است، در حقیقت از فرمان خداوند سرپیچی کرده و تسلیم کامل او نشده‌اند. بنابراین، مسلمان کسی است که نبوت پیامبر خاتم(ص) و شریعت او را پذیرفته باشد.

علامه طباطبایی در تفسیر آیه نوزدهم سوره آل‌عمران می‌نویسد:

مراد از اسلام، معنای لغوی آن است و معنای آیه چنین است که دین نزد خداوند بیش از یکی نیست و خداوند بندگان خود را جز به آن فرمان نداده است. همچنین در کتاب‌هایی که بر پیامبران خود نازل کرده، جز همان دین را بیان نکرده است و آن، اسلام؛ یعنی تسلیم شدن در برابر حق است؛ حق در اعتقاد و حق در عمل. به عبارت دیگر، حقیقت دین، تسلیم شدن در برابر بیانی است که از مقام ربوبیت در زمینه معارف و احکام نازل شده است.

۳. توحید و یگانه‌پرستی

یکی دیگر از معانی «دین» در قرآن کریم، توحید، اخلاص و پرستش خدای یگانه است. خداوند می‌فرماید:

«أَلَا لِلَّهِ الدِّینُ الْخَالِصُ وَالَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى»؛[11]
آگاه باشید که دین خالص از آنِ خداست و کسانی که به جای او سرپرستانی برگزیده‌اند، می‌گویند: ما آنان را جز برای اینکه ما را هرچه بیشتر به خدا نزدیک کنند، نمی‌پرستیم.

مفاد این آیه آن است که خداوند عبادت کسانی را که پرستش خود را برای او خالص نمی‌کنند، نمی‌پذیرد؛ خواه تنها غیر خدا را بپرستند و خواه در کنار پرستش خداوند، موجود دیگری را نیز عبادت کنند.

همچنین می‌فرماید:

«قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصًا لَهُ دِینِی * فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ»؛[12]
بگو: تنها خدا را می‌پرستم، در حالی که دین و عبادت خود را برای او خالص ساخته‌ام؛ پس شما هرچه را غیر از او می‌خواهید، بپرستید.

دین در این آیه به معنای پرستش خالصانه خدای یکتاست. کاربرد واژه «عبادت» پیش و پس از واژه «دین» نیز گواه این معناست.

خداوند در آیه‌ای دیگر می‌فرماید:

«وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَیَکُونَ الدِّینُ لِلَّهِ»؛[13]
با آنان بجنگید تا دیگر فتنه‌ای نباشد و دین ویژه خداوند گردد؛ پس اگر دست برداشتند، دشمنی جز با ستمگران روا نیست.

مقصود این است که با مشرکان و بت‌پرستان مبارزه شود تا فتنه شرک از میان برود و همگان به توحید و یگانگی خداوند اقرار کنند.

همچنین آمده است:

«وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَیَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا یَعْمَلُونَ بَصِیرٌ»؛[14]
با آنان بجنگید تا دیگر فتنه‌ای نباشد و دین یکسره از آنِ خداوند گردد؛ پس اگر از کفر و دشمنی دست برداشتند، بی‌تردید خداوند به آنچه انجام می‌دهند، بیناست.

۴. مجموعه معارف و احکام الهی

در برخی آیات، واژه «دین» بر مجموعه معارف، اعتقادات، اخلاق و احکام الهی اطلاق شده است. خداوند می‌فرماید:

«فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ»؛[15]
پس چرا از هر گروهی از آنان، جمعی کوچ نمی‌کنند تا در دین آگاهی و فهم عمیق پیدا کنند و هنگامی که به سوی قوم خود بازگشتند، آنان را هشدار دهند؛ باشد که پرهیز کنند.

این آیه مؤمنان را به تفقه و فهم عمیق دین تشویق می‌کند. مقصود از تفقه در دین، شناخت همه معارف دینی، اعم از اصول و فروع، است و به احکام عملی اسلام یا فقه اصطلاحی اختصاص ندارد.

خداوند در آیه‌ای دیگر می‌فرماید:

«مَا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ»؛[16]
خداوند در دین هیچ‌گونه سختی و تنگنایی برای شما قرار نداده است؛ این همان آیین پدرتان ابراهیم است.

مقصود آن است که خداوند قانونی که موجب مشقت و سختی طاقت‌فرسا باشد، وضع نکرده است. اطلاق واژه «دین» در این آیه، هم اصول و هم فروع دین را دربرمی‌گیرد.

درباره اجرای حدود الهی نیز آمده است:

«وَلَا تَأْخُذْکُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ»؛[17]
اگر به خدا و روز واپسین ایمان دارید، مبادا در اجرای دین خداوند درباره آن دو، دستخوش ترحم شوید.

این آیه اگرچه درباره اجرای حد زناکار نازل شده است، مدلول آن تنها به این مورد اختصاص ندارد، بلکه هر حکم و قانون الهی را شامل می‌شود. برای نمونه، حد ارتداد را نیز که با مسئله عقیده ارتباط دارد، دربرمی‌گیرد.

۵. حقوق اجتماعی اسلام

در برخی آیات، واژه «دین» ناظر به پیوند دینی و حقوق اجتماعی‌ای است که در جامعه اسلامی بر آن مترتب می‌شود. خداوند می‌فرماید:

«فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّکَاةَ فَإِخْوَانُکُمْ فِی الدِّینِ وَنُفَصِّلُ الْآیَاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ»؛[18]
پس اگر توبه کردند، نماز را برپا داشتند و زکات دادند، برادران دینی شما هستند و ما آیات خود را برای گروهی که می‌دانند، به‌تفصیل بیان می‌کنیم.

مقصود آن است که اگر مشرکان توبه کنند، به آیین اسلام ایمان بیاورند، نماز را برپا دارند و زکات بپردازند، از نظر حقوق اجتماعی اسلام با دیگر مؤمنان برابر خواهند بود.

همچنین خداوند درباره فرزندخواندگان می‌فرماید:

«ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبَاءَهُمْ فَإِخْوَانُکُمْ فِی الدِّینِ وَمَوَالِیکُمْ»؛[19]
آنان را به نام پدرانشان بخوانید که این نزد خداوند عادلانه‌تر است و اگر پدرانشان را نمی‌شناسید، آنان برادران دینی و دوستان شما هستند.

۶. هرگونه قانون و دستورالعمل

واژه «دین» گاهی به معنای قانون، آیین و نظام حقوقی نیز به کار رفته است. قرآن کریم درباره داستان حضرت یوسف(ع) می‌فرماید:

«مَا کَانَ لِیَأْخُذَ أَخَاهُ فِی دِینِ الْمَلِکِ»؛[20]
یوسف بر اساس قانون پادشاه نمی‌توانست برادر خود را بازداشت کند.

مقصود آن است که در قانون و نظام حقوقی حاکم بر مصر، حضرت یوسف(ع) نمی‌توانست برادر خود را به اتهام سرقت نزد خویش نگه دارد. بنابراین، در این آیه، «دین» به معنای قانون و آیین حکومتی است.

۷. شرک و بت‌پرستی

واژه «دین» گاهی درباره آیین باطل مشرکان نیز به کار رفته است. خداوند به پیامبر اکرم(ص) فرمان می‌دهد که به کافران بگوید:

«لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِیَ دِینِ»؛[21]
آیین شما برای خودتان و آیین من برای خودم.

با توجه به آیات پیشین این سوره، خداوند به پیامبر اکرم(ص) دستور می‌دهد که به کافران اعلام کند:

من آنچه را شما می‌پرستید، نمی‌پرستم و شما نیز خدایی را که من می‌پرستم، نمی‌پرستید.

بنابراین، در مسئله پرستش میان پیامبر(ص) و مشرکان هیچ‌گونه توافقی وجود ندارد. پیامبر(ص) دین خود، یعنی توحید و یگانه‌پرستی، را دارد و مشرکان نیز دین و آیین خود، یعنی شرک و بت‌پرستی، را دنبال می‌کنند.

۸. آیین اسلام

یکی از مهم‌ترین کاربردهای واژه «دین» در قرآن کریم، اطلاق آن بر مجموعه آیین اسلام است. خداوند می‌فرماید:

«الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا»؛[22]
امروز دین شما را برایتان کامل کردم، نعمت خود را بر شما تمام ساختم و اسلام را به‌عنوان دین برای شما پسندیدم.

بر اساس تفسیر شیعه، مقصود از «امروز» در این آیه، روز غدیر خم است؛ روزی که امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) از سوی پیامبر اکرم(ص) به‌عنوان ولیّ، جانشین و رهبر جامعه اسلامی پس از آن حضرت معرفی شد.

بر این اساس، خداوند با نصب امیرالمؤمنین(ع) به مقام ولایت و امامت، دین را کامل و نعمت خود را تمام کرد و اسلام را به‌عنوان دین و برنامه زندگی بشر پسندید. این تفسیر نشان می‌دهد که نبوت و شریعت الهی بدون ولایت، کامل نیست؛ زیرا ولایت، ضامن تداوم، تبیین و اجرای صحیح شریعت است.

از آنجا که شریعت نعمتی الهی برای مکلفان به شمار می‌آید، بدون ولایت، این نعمت نیز ناتمام خواهد بود و دینی که فاقد رهبری و ولایت الهی باشد، به مرحله کمال و تمامیت موردنظر خداوند نخواهد رسید.

نتیجه‌گیری

بررسی کاربردهای واژه «دین» در قرآن کریم نشان می‌دهد که این واژه دارای معنایی گسترده و چندلایه است. «دین» در برخی آیات به معنای جزا و حسابرسی اعمال، در برخی به معنای تسلیم و فرمان‌برداری از خداوند و در برخی دیگر به معنای توحید، مجموعه معارف و احکام الهی، حقوق اجتماعی، قانون، آیین باطل مشرکان و شریعت اسلام به کار رفته است.

با وجود این کاربردهای گوناگون، می‌توان گفت حقیقت مشترک دین در اصطلاح قرآنی، پذیرش حاکمیت خداوند و تسلیم شدن در برابر حق است؛ حقیقتی که در اعتقاد، اخلاق، عبادت، قانون‌گذاری و زندگی اجتماعی انسان ظهور پیدا می‌کند. کامل‌ترین جلوه این حقیقت نیز در اسلام، به‌عنوان آخرین شریعت الهی، تحقق یافته است.

پی‌نوشت‌ها:

[1] حمد:۴

[2] ماعون: ۱

[3] شعراء : ۸۲

[4] مطففین : ۱۱

[5] معارج : ۲۶

[6] مدثر : ۴۶

[7] آل عمران : ۱۹

[8] بقره : ۱۳۲

[9] آل عمران : ۸۳

[10] آل عمران : ۸۵

[11] زمره : ۳

[12] زمره : ۱۴ و ۱۵

[13] بقره : ۱۹۳

[14] انفال : ۳۹

[15] توبه : ۱۲۲

[16] حج : ۷۸

[17] نور : ۲

[18] توبه : ۱۱

[19] احزاب : ۵

[20] یوسف : ۷۶

[21] کافرون : ۶

[22] مائده : ۳

منابع

۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، ج ۱، ص ۲۴.

۲. طباطبایی، سید محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج ۲، ص ۶۲ و ۳۴۲؛ ج ۳، ص ۱۲۰؛ ج ۹، ص ۱۵۸؛ ج ۱۷، ص ۲۳۳.

۳. طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، مقدمه کتاب.