دنیا؛ میدان تمرین بندگی و راه رسیدن به قرب الهی

از نگاه امیرالمؤمنین علی(ع)، دنیا نه مکانی بی‌ارزش و بی‌هدف، بلکه فرصتی ارزشمند برای رشد، تربیت و تمرین بندگی است. انسان می‌تواند در همین عمر کوتاه و محدود، سرمایه‌ای برای سعادت ابدی خود فراهم آورد و با اصلاح اندیشه، اخلاق و رفتار خویش، به قرب الهی نزدیک شود.

امیرالمؤمنین علی(ع) در سخنی تأمل‌برانگیز می‌فرمایند:

«أَلا وَ إِنَّ الْیَوْمَ الْمِضْمارُ وَ غَداً السِّباقُ وَ السَّبْقَةُ الْجَنَّةُ وَ الْغایَةُ النَّارُ»؛
«آگاه باشید! امروز روز تمرین و فردا روز مسابقه است؛ جایزه این مسابقه بهشت و فرجام بازماندگان آتش است.» [1]

این بیان، تصویری روشن از فلسفه زندگی در دنیا ارائه می‌کند: دنیا میدان تمرین است و قیامت، روز آشکار شدن نتیجه این تمرین.

نگرش مثبت امیرالمؤمنین(ع) به دنیا

در جهان‌بینی امیرالمؤمنین علی(ع)، دنیا زمانی ارزشمند است که انسان از آن برای ساختن آخرت خویش بهره بگیرد. هر زن و مردی می‌تواند با شناخت نگاه پیامبران، امامان و اولیای الهی به زندگی، مسیر فردی و اجتماعی خود را اصلاح کند.

بسیاری از انسان‌ها زمانی متوجه ارزش واقعی فرصت دنیا می‌شوند که دیگر امکان بازگشت و جبران وجود ندارد. در روایتی از پیامبر اکرم(ص) آمده است:

«النَّاسُ نِیَامٌ فَإِذَا مَاتُوا انْتَبَهُوا»؛
«مردم در خواب‌اند و هنگامی که می‌میرند، بیدار می‌شوند.» [2]

از همین رو، امیرالمؤمنین(ع) سخن خود را با واژه «أَلا» آغاز می‌کنند؛ واژه‌ای هشداردهنده که انسان را به بیداری، هوشیاری و دوری از غفلت فرا می‌خواند.

دنیا؛ میدان تمرین انسان

تعبیر «إِنَّ الْیَوْمَ الْمِضْمارُ» نشان می‌دهد که دنیا یک تمرین‌گاه بزرگ برای انسان است.

خداوند جهان را با مجموعه‌ای از نعمت‌ها، حکمت‌ها و نشانه‌ها در اختیار انسان قرار داده و آنچه در آسمان‌ها و زمین است، زمینه‌ای برای رشد و حرکت او فراهم می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید:

«وَسَخَّرَ لَکُمْ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا مِنْهُ...» [3]

خداوند انسان را به پیمودن مسیر رشد مجبور نکرده است؛ بلکه دنیا را به‌عنوان فرصتی در اختیار او قرار داده تا با اختیار خود، راه سعادت را انتخاب کند.

علم‌آموزی، تقویت اراده، مبارزه با صفات ناپسند، آراستن وجود به فضایل اخلاقی و انجام عبادات، همگی بخشی از این تمرین بزرگ هستند.

عبادت؛ تمرینی برای نیرومند شدن روح

عبادت تنها مجموعه‌ای از اعمال ظاهری نیست؛ بلکه هر عبادت، تمرینی برای تقویت روح و اراده انسان به‌شمار می‌رود.

نماز، روزه، حج، انفاق، خدمت به دیگران و مبارزه با هوای نفس، هر یک بخشی از برنامه تربیتی انسان در دنیا هستند.

برخی افراد از این تمرین گریزان‌اند و به آسودگی و تن‌پروری عادت می‌کنند؛ اما کسانی که خواهان تعالی معنوی‌اند، تا پایان عمر دست از تلاش برنمی‌دارند.

قرآن کریم مؤمنان حقیقی را کسانی معرفی می‌کند که به غیب ایمان دارند، نماز را برپا می‌کنند، از آنچه خداوند به آنان روزی داده انفاق می‌کنند و به آخرت یقین دارند. سپس درباره آنان می‌فرماید:

«أُولَئِکَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»؛
«آنان بر هدایت پروردگارشان هستند و همانان رستگاران‌اند.» [4]

ملک‌الموت و مؤمن؛ دیداری همراه با مهربانی

در روایات اسلامی، نحوه مواجهه فرشته مرگ با مؤمن، همراه با مدارا و مهربانی توصیف شده است.

در روایتی آمده است که پیامبر اکرم(ص) هنگام وفات یکی از مؤمنان، خطاب به ملک‌الموت فرمودند:

«ارْفُقْ بِصَاحِبِی فَإِنَّهُ مُؤْمِنٌ»؛
«با دوست من مدارا کن؛ زیرا او مؤمن است.»

ملک‌الموت نیز پاسخ داد:

«إِنِّی بِکُلِّ مُؤْمِنٍ رَفِیقٌ شَفِیقٌ»؛
«من با هر مؤمنی رفیق و مهربانم.» [5]

بنابراین، پایان زندگی دنیوی برای مؤمنی که عمر خود را در مسیر بندگی گذرانده است، صرفاً لحظه‌ای هراس‌انگیز نیست؛ بلکه می‌تواند آغاز انتقالی همراه با لطف و رحمت الهی باشد.

تعبیر «الْوَالِدُ الشَّفِیقُ»؛ یعنی «پدر مهربان و دلسوز»، نیز در روایات برای بیان نهایت رأفت و مهربانی به‌کار رفته است.[6]

رحمت الهی و درخواست چشم‌پوشی از کوتاهی‌ها

یکی از مهم‌ترین آموزه‌های دعای کمیل، اعتراف انسان به ضعف و کوتاهی خود در برابر عظمت خداوند است.

امیرالمؤمنین علی(ع) در فرازی از این دعا عرضه می‌دارند:

«أَنْ تُسَامِحَنِی وَ تَرْحَمَنِی»؛
«با من به مسامحه رفتار کنی و بر من رحم آوری.» [7]

این عبارت نشان می‌دهد که انسان، با همه عبادت‌ها و اعمال نیک خود، همچنان نیازمند فضل، رحمت و چشم‌پوشی خداوند است.

اگر اعمال انسان تنها با معیار عدالت دقیق الهی سنجیده شود، چه کسی می‌تواند ادعا کند که همه حق بندگی را به‌طور کامل به‌جا آورده است؟

از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است:

«هیچ‌کس جز به رحمت خداوند وارد بهشت نمی‌شود.»

اصحاب پرسیدند: حتی شما؟

حضرت فرمودند:

«حتی من؛ مگر آنکه خداوند مرا در رحمت خود فرو گیرد.» [8]

از این منظر، امید مؤمن تنها به مقدار عبادت او نیست؛ بلکه پیش از هر چیز به رحمت بی‌پایان پروردگار است.

«أَنْ تُسَامِحَنِی» یعنی چه؟

برای روشن‌تر شدن مفهوم «تسامح» می‌توان مثالی ساده بیان کرد.

گاهی خریدار، سبدی از میوه را یکجا خریداری می‌کند و بدون آنکه تک‌تک میوه‌ها را از نظر سلامت بررسی کند، همه آن را می‌پذیرد.

در دعای کمیل نیز بنده از خداوند می‌خواهد با فضل و بزرگواری خود، اعمال ناقص او را بپذیرد و با نهایت سخت‌گیری به حسابرسی آن‌ها نپردازد.

این درخواست به معنای بی‌اهمیت دانستن عمل صالح نیست؛ بلکه نشان‌دهنده شناخت انسان از ضعف خود و عظمت فضل خداوند است.

پاداش ویژه روزه نزد خداوند

یکی از برجسته‌ترین تمرین‌های معنوی انسان، روزه‌داری است.

در حدیث قدسی آمده است:

«الصَّوْمُ لِی وَ أَنَا أَجْزِی بِهِ»؛
«روزه برای من است و من خود پاداش آن را می‌دهم.» [9]

این تعبیر جایگاه ویژه روزه را در میان عبادات نشان می‌دهد.

نماز، حج، انفاق و دیگر اعمال صالح هر یک دارای فضیلت و پاداشی بزرگ‌اند؛ اما در این روایت، خداوند روزه را به‌گونه‌ای خاص به خود نسبت داده و پاداش آن را نیز به خود واگذار کرده است.

روزه‌دار ساعاتی از روز را از خوردن، آشامیدن و برخی خواسته‌های مباح خودداری می‌کند و به فرمان پروردگار، اراده خویش را تمرین می‌دهد. به همین دلیل، روزه از مؤثرترین برنامه‌ها برای تقویت روح و کنترل خواسته‌های نفسانی به‌شمار می‌رود.

خداوند؛ آفریدگار بی‌همتا

در نقل زیبایی آمده است که مردی عرب‌زبان در ایام حج، پرده کعبه را گرفته بود و با گریه فراوان با خداوند مناجات می‌کرد.

او می‌گفت: خدایا! از راهی دور آمده‌ام و نه ثروت دنیا را از تو می‌خواهم و نه حتی آسایش آخرت را. تنها یک خواسته دارم: اگر خدایی بهتر از خود می‌شناسی، او را به من معرفی کن تا به درگاه او بروم؛ و اگر بهتر از تو نیست، پس مرا بپذیر.

پیام این مناجات روشن است: برای انسان هیچ پناهگاهی مهربان‌تر، کریم‌تر و بخشنده‌تر از خداوند وجود ندارد.

کرم، رحمت و بزرگواری او بی‌مانند است و بنده، با همه ضعف‌ها و کاستی‌هایش، می‌تواند به فضل پروردگار امیدوار باشد.

رحمت خدا و پوشاندن گناهان

امیرالمؤمنین علی(ع) در دعای کمیل عرضه می‌دارند:

«بِرَحْمَتِکَ أَخْفَیْتَهُ»؛
«به سبب رحمتت آن را پنهان ساختی.» [10]

این تعبیر، جلوه‌ای عمیق از رحمت پروردگار را نشان می‌دهد.

خداوند نه‌تنها راه توبه را برای بندگان باز گذاشته، بلکه گاه به لطف خود زشتی‌ها و لغزش‌های آنان را می‌پوشاند.

نکته مهم در این فراز، واژه «بِرَحْمَتِکَ» است؛ یعنی این پوشاندن، برخاسته از رحمت خداست.

بنابراین، بنده نباید رابطه خود با پروردگار را تنها بر پایه ترس از مجازات ببیند؛ بلکه باید به دریای گسترده رحمت، عفو و مغفرت او نیز امیدوار باشد.

رضایت خدا گاهی در عملی کوچک نهفته است

هیچ عمل خیری را نباید کوچک شمرد؛ زیرا انسان نمی‌داند رضایت خداوند در کدام عمل او قرار گرفته است.

از امیرالمؤمنین علی(ع) نقل شده است:

«خداوند رضایت خود را در میان طاعت‌هایش پنهان کرده است؛ پس هیچ طاعتی را کوچک مشمار، زیرا چه‌بسا رضایت خدا در همان باشد و تو ندانی.» [11]

گاهی عملی که در نگاه انسان بسیار ساده است، به سبب اخلاص و نیت پاک، ارزشی بسیار بزرگ نزد خداوند پیدا می‌کند.

کمک به یک نیازمند، دادن جرعه‌ای آب، فراهم کردن امکان وضو، گره‌گشایی از کار دیگری یا حتی سخنی محبت‌آمیز، ممکن است از اعمالی باشد که رضایت الهی را در پی دارد.

در متن مورد بحث نیز حکایتی درباره بخشیدن آب برای وضوی شخصی نقل شده است که می‌خواهد همین معنا را نشان دهد: ارزش اعمال تنها به ظاهر و بزرگی آن‌ها نیست؛ نیت، اخلاص و رضایت الهی نیز تعیین‌کننده است. [12]

انسان، بنده‌ای ضعیف در برابر خداوند

در دعای کمیل می‌خوانیم:

«أَنَا عَبْدُکَ الضَّعِیفُ الذَّلِیلُ الْحَقِیرُ الْمِسْکِینُ الْمُسْتَکِینُ»؛
«من بنده ناتوان، خوار، کوچک، نیازمند و درمانده تو هستم.» [13]

این اعتراف، بیان حقیقت وجود انسان در برابر پروردگار است.

چه کسی می‌تواند مانند امیرالمؤمنین علی(ع) عبادت کند؟ چه کسی توان بندگی حضرت زهرا(س)، حضرت ابراهیم(ع)، امام حسین(ع) و دیگر اولیای بزرگ الهی را دارد؟

قرآن کریم نیز درباره ضعف انسان می‌فرماید:

«یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِیفًا»؛
«خداوند می‌خواهد بر شما آسان بگیرد؛ زیرا انسان ناتوان آفریده شده است.» [14]

از سوی دیگر، خداوند هیچ انسانی را فراتر از توان او مکلف نمی‌کند:

«لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»؛
«خداوند هیچ‌کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کند.» [15]

بنابراین، اعمال هر انسان متناسب با ظرفیت، توان و شرایط او سنجیده می‌شود.

طلب عفو و مدارا از پروردگار

انسان مؤمن در عین تلاش برای انجام وظایف خود، همواره از خداوند درخواست عفو و گذشت دارد.

امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه به خداوند عرضه می‌دارند:

«خدایا! اگر بخواهی ما را ببخشی، از فضل توست و اگر عذابمان کنی، به عدالت توست... ما توان تحمل عدالت تو را نداریم و بدون عفو تو، برای هیچ‌یک از ما نجاتی نیست.» [16]

این نگاه، انسان را میان دو حقیقت نگاه می‌دارد: مسئولیت در عمل و امید به رحمت.

نه می‌توان به بهانه رحمت خدا از بندگی دست کشید و نه باید چنان به نقص اعمال خود نگریست که از رحمت پروردگار ناامید شد.

مرشد چلویی و مناجات «در باز کن»

مرحوم حاج‌مرشد چلویی، با نام میرزا احمد عابد نهاوندی و تخلص «ساعی»، از چهره‌های شناخته‌شده اهل معرفت و شعر بود. او در بازار تهران طباخی داشت و به پند و اندرز مردم می‌پرداخت. [17]

بخش مهمی از اشعار او در حادثه آتش‌سوزی از میان رفت و مجموعه باقی‌مانده اشعارش بعدها با عنوان «دیوان سوخته» شهرت یافت.

در یکی از اشعار مناجاتی او آمده است:

«در باز کن! من مرد گلچین نیستم»

این مصرع، تصویری زیبا از حال بنده‌ای است که می‌داند سرمایه‌ای همانند اولیای بزرگ الهی ندارد، اما به کرم خداوند امیدوار است.

گویی بنده می‌گوید: من گل‌های فراوانی از اعمال بزرگ در دست ندارم که به پیشگاهت بیاورم، اما زیبایی بندگان برگزیده تو را دوست دارم و به آنان عشق می‌ورزم؛ پس با من از سر فضل و رحمت رفتار کن.

امروز تمرین، فردا مسابقه

امیرالمؤمنین علی(ع) پس از معرفی دنیا به‌عنوان میدان تمرین می‌فرمایند:

«وَ غَداً السِّباقُ»؛
«و فردا روز مسابقه است.» [18]

تا زمانی که انسان در دنیاست، فرصت دارد خود را بسازد، اشتباهاتش را جبران کند، اخلاق خود را اصلاح نماید و بر سرمایه معنوی خویش بیفزاید.

اما قیامت، زمان ظهور نتیجه این تلاش‌هاست.

کسانی که دنیا را فرصت رشد دانسته و در مسیر کسب علم، پاک کردن دل از رذایل اخلاقی، آراستن جان به فضایل و دستیابی به قلب سلیم تلاش کرده‌اند، ثمره تمرین خود را خواهند دید.

از همین رو، مؤمن باید تا آخرین لحظه عمر به تمرین بندگی ادامه دهد و هر روز گامی به خداوند نزدیک‌تر شود.

روزه؛ یکی از برترین تمرین‌های بندگی

یکی از عالی‌ترین نمونه‌های «تمرین» در دنیا، روزه‌داری در ماه مبارک رمضان است.

خداوند فرموده است:

«الصَّوْمُ لِی وَ أَنَا أَجْزِی بِهِ»؛
«روزه برای من است و من خود پاداش آن را می‌دهم.» [19]

روزه، تنها تحمل گرسنگی و تشنگی نیست؛ بلکه مدرسه‌ای برای تقویت صبر، اراده، تقوا و کنترل خواسته‌های نفسانی است.

مؤمن در ماه رمضان می‌آموزد که حتی در برابر خواسته‌های حلال خود نیز، هنگامی که فرمان خدا اقتضا کند، ایستادگی نماید. این تمرین می‌تواند او را برای مقاومت در برابر گناه و خواهش‌های نادرست نفس آماده کند.

درهای هشت‌گانه بهشت و جایگاه روزه‌داران

در روایات، برای بهشت درهایی متعدد ذکر شده و یکی از آن‌ها ویژه روزه‌داران معرفی شده است.

پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«إِنَّ لِلْجَنَّةِ بَاباً یُدْعَى الرَّیَّانَ لَا یَدْخُلُ مِنْهُ إِلَّا الصَّائِمُونَ»؛
«بهشت دری به نام ریّان دارد که جز روزه‌داران از آن وارد نمی‌شوند.» [20]

همچنین از رسول خدا(ص) نقل شده است:

«الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ»؛
«روزه سپری در برابر آتش است.» [21]

تحمل گرسنگی و تشنگی در ماه رمضان، بخشی از برنامه تربیتی خداوند برای انسان است؛ برنامه‌ای که هدف آن، ساختن روحی مقاوم‌تر، اراده‌ای نیرومندتر و قلبی نزدیک‌تر به پروردگار است.

جمع‌بندی؛ دنیا فرصتی برای ساختن ابدیت

از نگاه امیرالمؤمنین علی(ع)، دنیا میدان تمرین و آخرت روز آشکار شدن نتیجه است.

انسان در این فرصت محدود باید بکوشد از علم، عبادت، اخلاق، خدمت به مردم، مبارزه با نفس و همه فرصت‌های زندگی برای ساختن شخصیت الهی خود بهره ببرد.

در کنار این تلاش، نباید لحظه‌ای از رحمت خداوند ناامید شد. هیچ انسانی نمی‌تواند ادعا کند که حق بندگی را به‌طور کامل ادا کرده است؛ ازاین‌رو، همه ما به عفو، فضل و رحمت پروردگار نیازمندیم.

روزه، نماز و دیگر عبادات، تمرین‌هایی برای همین مسیرند؛ تمرین‌هایی که اگر با معرفت، اخلاص و استمرار همراه شوند، انسان را برای مسابقه حقیقی در جهان آخرت آماده می‌کنند.

امروز، هنوز «مضمار» و میدان تمرین است؛ پس تا فرصت باقی است باید تمرین کرد، ساخت، جبران کرد و به سوی خداوند حرکت نمود.

برگرفته از کتاب «تمرین بندگی» اثر استاد حسین انصاریان

منابع