نشانه‌های شیعه حقیقی در کلام امام حسن عسکری(ع)

شیعه واقعی در نگاه امام حسن عسکری(ع)؛ از راستگویی تا خوش‌رفتاری با مردم

گاهی ممکن است تصور کنیم نشانه تشیع تنها در محبت قلبی به اهل‌بیت(ع) یا انجام برخی اعمال عبادی خلاصه می‌شود؛ اما سخنان امام حسن عسکری(ع) تصویری گسترده‌تر و مسئولیت‌آفرین‌تر پیش روی ما قرار می‌دهد. در نگاه آن حضرت، شیعه باید به‌گونه‌ای زندگی کند که راستگویی، امانتداری، پارسایی و خوش‌رفتاری او با مردم، خود بهترین معرفی برای مکتب اهل‌بیت(ع) باشد.

امام حسن عسکری(ع) در یکی از توصیه‌های مهم خود، مجموعه‌ای از ویژگی‌های فردی، عبادی و اجتماعی را بیان می‌کنند که کنار هم، سیمای یک شیعه شایسته را شکل می‌دهند؛ از تقوا و طول سجده گرفته تا امانتداری، حسن همجواری، عیادت بیماران و ادای حقوق دیگران.

چه چیزی امام حسن عسکری(ع) را خوشحال می‌کند؟

یکی از زیباترین بخش‌های این سخن امام حسن عسکری(ع)، بیان معیارهایی است که موجب خشنودی آن حضرت از شیعیان می‌شود.

امام می‌فرمایند:

هر یک از شما چون در دینش پارسا و در سخنش راستگو و امانتدار و خوش‌اخلاق با مردم باشد، گفته می‌شود: «این یک شیعه است» و این کارهاست که مرا خوشحال می‌سازد.

در این بیان، تشیع تنها یک عنوان یا ادعا نیست. رفتار انسان باید چنان باشد که دیگران با دیدن درستکاری او، به پیوندش با اهل‌بیت(ع) پی ببرند.

راستگویی در سخن، حفظ امانت و اخلاق نیکو با مردم، سه ویژگی کاملاً اجتماعی‌اند. یعنی امام(ع) از شیعه‌ای سخن می‌گویند که دینداری او فقط در خلوت و عبادت شخصی دیده نمی‌شود، بلکه در روابط روزمره نیز آشکار است.

تقوا و تلاش برای خدا؛ نقطه آغاز زندگی شیعی

امام حسن عسکری(ع) توصیه خود را با تقوای الهی آغاز می‌کنند و شیعیان را به پارسایی در دین و تلاش برای خدا فرا می‌خوانند.

تقوا یعنی انسان در تصمیم‌ها و رفتارهایش حضور خدا را جدی بگیرد. چنین نگاهی تنها به عبادت محدود نمی‌شود؛ بلکه راستگویی، امانتداری، رعایت حقوق دیگران و رفتار نیکو با مردم نیز بخشی از همین تقواست.

به همین دلیل، امام(ع) در کنار تقوا و تلاش برای خدا، بلافاصله از صداقت و امانت سخن می‌گویند. گویی دینداری حقیقی زمانی معنا پیدا می‌کند که آثار آن در رفتار انسان نیز دیده شود.

امانتداری حتی در برابر بدکاران

یکی از نکات قابل توجه این حدیث آن است که امام حسن عسکری(ع) امانتداری را وابسته به شخصیت صاحب امانت نمی‌دانند. آن حضرت سفارش می‌کنند امانت کسی را که شما را امین دانسته است، بازگردانید؛ خواه فردی نیکوکار باشد یا بدکار.

این توصیه نشان می‌دهد که اخلاق دینی تابع رفتار طرف مقابل نیست. انسان مؤمن نمی‌تواند به این دلیل که فرد دیگری را شایسته نمی‌داند، از مسئولیت اخلاقی خود دست بکشد.

امانت، امانت است و کسی که آن را پذیرفته، در برابر آن مسئولیت دارد.

عبادتی که با اخلاق اجتماعی همراه است

امام حسن عسکری(ع) در کنار ویژگی‌های اخلاقی و اجتماعی، از «طول سجود» نیز سخن می‌گویند. سجده طولانی نشانه ارتباط عمیق انسان با خداست؛ اما در همین حدیث، این عبادت در کنار «حُسن همسایگی» قرار گرفته است.

این هم‌نشینی بسیار معنا‌دار است. از یک سو ارتباط با خدا و از سوی دیگر رفتار درست با بندگان خدا.

در این نگاه، نمی‌توان میان عبادت و اخلاق دیواری کشید. همان انسانی که در برابر پروردگار سجده می‌کند، باید در برابر همسایه، جامعه و مردمی که با آنان زندگی می‌کند نیز مسئولانه رفتار کند.

با مردم چگونه رفتار کنیم؟

بخش مهم دیگری از این حدیث درباره رابطه شیعیان با دیگران است. امام حسن عسکری(ع) سفارش می‌کنند:

در میان جماعت‌های آنان نماز بخوانید، در تشییع جنازه‌هایشان حاضر شوید، بیمارانشان را عیادت کنید و حقوقشان را ادا نمایید.

این توصیه‌ها نشان می‌دهد که شیعه نباید خود را از جامعه جدا کند. حضور مسئولانه در میان مردم، توجه به رنج و بیماری آنان، احترام به مردگانشان و رعایت حقوق اجتماعی، بخشی از اخلاقی است که امام(ع) از پیروان خود انتظار دارند.

دینداری در این نگاه، انسان را از جامعه دور نمی‌کند؛ بلکه مسئولیت او را در برابر دیگران افزایش می‌دهد.

«زینت ما باشید، نه مایه زشتی»

شاید یکی از ماندگارترین فرازهای این سفارش امام حسن عسکری(ع) این جمله باشد:

«تقوای الهی داشته باشید، مایه زینت باشید نه زشتی.»

رفتار پیروان یک مکتب می‌تواند در نگاه مردم به آن مکتب تأثیر بگذارد. کسی که خود را شیعه اهل‌بیت(ع) معرفی می‌کند، تنها نماینده شخصیت فردی خودش نیست؛ رفتار او ممکن است تصویری از پیروان اهل‌بیت(ع) در ذهن دیگران بسازد.

به همین دلیل امام(ع) از شیعیان می‌خواهند خوبی‌ها و محبت‌ها را به سوی اهل‌بیت(ع) جلب کنند و اجازه ندهند رفتار ناشایست آنان زمینه بدگویی درباره این خاندان را فراهم سازد.

شیعه بودن، در این نگاه، تنها افتخار به یک انتساب نیست؛ مسئولیتی اخلاقی نیز به همراه دارد.

بهترین تبلیغ برای اهل‌بیت(ع)

وقتی شخصی در معاملات خود امانتدار است، در سخنش دروغ نمی‌گوید، با همسایه خوش‌رفتار است، حق مردم را رعایت می‌کند و در سختی‌ها کنار آنان می‌ماند، نیازی ندارد مدام از باورهای خود سخن بگوید؛ رفتار او تا حد زیادی سخنگوی اعتقاداتش خواهد بود.

امام حسن عسکری(ع) همین نکته را با جمله‌ای روشن بیان می‌کنند: وقتی مردم فردی پارسا، راستگو، امانتدار و خوش‌اخلاق را ببینند و بگویند «این یک شیعه است»، چنین رفتاری موجب خشنودی امام می‌شود.

بنابراین یکی از مهم‌ترین راه‌های معرفی فرهنگ اهل‌بیت(ع)، ساختن شخصیتی است که دیگران در رفتار او آثار این مکتب را ببینند.

پیوند با خدا را زنده نگه دارید

توصیه‌های امام حسن عسکری(ع) تنها به روابط اجتماعی محدود نمی‌شود. آن حضرت در ادامه، شیعیان را به چند عمل معنوی نیز سفارش می‌کنند:

• فراوان خدا را یاد کنید؛
• مرگ را بسیار به یاد آورید؛
• قرآن را زیاد تلاوت کنید؛
• و بر پیامبر اکرم(ص) بسیار صلوات بفرستید.

این سفارش‌ها نشان می‌دهد که رفتار اجتماعی سالم، از یک زندگی معنوی جدا نیست. ذکر خدا، یاد مرگ و تلاوت قرآن می‌تواند انسان را نسبت به مسیر زندگی خود هوشیار نگه دارد و صلوات بر پیامبر اکرم(ص) نیز پیوند قلبی انسان را با رسول خدا(ص) زنده می‌کند.

امام حسن عسکری(ع) در همین حدیث می‌فرمایند که صلوات بر پیامبر خدا(ص) ده حسنه دارد.

متن حدیث امام حسن عسکری(ع)

«أُوصیکُمْ بِتَقْوَى اللّهِ وَ الْوَرَعِ فى دینِکُمْ وَالاِْجْتَهادِ لِلّهِ وَ صِدْقِ الْحَدیثِ وَ أَداءِ الأَمانَةِ إِلى مَنِ ائْتَمَنَکُمْ مِنْ بَرٍّ أَوْ فاجِر وَ طُولُ السُّجُودِ وَ حُسْنِ الْجَوارِ. فَبِهذا جاءَ مُحَمَّدٌ (صلى الله علیه وآله وسلم) صَلُّوا فى عَشائِرِهِمْ وَ اشْهَدُوا جَنائِزَهُمْ وَ عُودُوا مَرْضاهُمْ وَ أَدُّوا حُقُوقَهُمْ، فَإِنَّ الرَّجُلَ مِنْکُمْ إِذا وَرَعَ فى دینِهِ وَ صَدَقَ فى حَدیثِهِ وَ أَدَّى الاَْمانَةَ وَ حَسَّنَ خُلْقَهُ مَعَ النّاسِ قیلَ: هذا شیعِىٌ فَیَسُرُّنى ذلِکَ. إِتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا زَیْنًا وَ لا تَکُونُوا شَیْنًا، جُرُّوا إِلَیْنا کُلَّ مَوَدَّة وَ ادْفَعُوا عَنّا کُلَّ قَبیح، فَإِنَّهُ ما قیلَ فینا مِنْ حَسَن فَنَحْنُ أَهْلُهُ وَ ما قیلَ فینا مِنْ سُوء فَما نَحْنُ کَذلِکَ.»

«لَنا حَقٌّ فى کِتابِ اللّهِ وَ قَرابَةٌ مِنْ رَسُولِ اللّهِ وَ تَطْهیرٌ مِنَ اللّهِ لا یَدَّعیهِ أَحَدٌ غَیْرُنا إِلاّ کَذّابٌ. أَکْثِرُوا ذِکْرَ اللّهِ وَ ذِکْرَ الْمَوْتِ وَ تِلاوَةَ الْقُرآنِ وَ الصَّلاةَ عَلَى النَّبِىِّ (صلى الله علیه وآله وسلم) فَإِنَّ الصَّلاةَ عَلى رَسُولِ اللّهِ عَشْرُ حَسَنات، إِحْفَظُوا ما وَصَّیْتُکُمْ بِهِ وَ أَسْتَوْدِعُکُمُ اللّهَ وَ أَقْرَأُ عَلَیْکُمْ السَّلامَ.»

شیعه بودن را باید در رفتار دید

سفارش امام حسن عسکری(ع) تصویری روشن از یک دینداری متعادل ارائه می‌کند؛ دینداری‌ای که هم سجده و تلاوت قرآن در آن حضور دارد و هم امانتداری، هم ذکر خدا مهم است و هم حق همسایه، هم محبت اهل‌بیت(ع) جایگاه دارد و هم خوش‌رفتاری با مردم.

بر اساس این سخن، یکی از نشانه‌های مهم پیروی از اهل‌بیت(ع) آن است که دیگران از معاشرت با انسان، صداقت، اعتماد و اخلاق نیکو ببینند.

شاید بتوان پیام این حدیث را در یک جمله خلاصه کرد: شیعه حقیقی کسی است که محبت اهل‌بیت(ع) در رفتار و اخلاق او دیده شود؛ نه فقط در گفتار او.

منابع

أعیان الشیعة، جلد ۲، صفحه ۴۱.

بحارالأنوار، جلد ۷۵، صفحه ۳۷۲.