آداب و اذکار سجده شکر

سجده شکر چه شرایطی دارد؟ آداب و اذکار پیشنهادی سجده شکر

سجده تنها به نماز اختصاص ندارد، بلکه در موارد دیگری نیز مطرح است و گاهی حتی واجب می‌شود؛ مانند سجده‌ای که با تلاوت یا شنیدن یکی از آیات چهارگانه سجده واجب باید انجام شود. یکی دیگر از انواع سجده که پس از نماز یا هنگام برخورداری از نعمت‌های الهی به‌جا آورده می‌شود، «سجده شکر» است.

سجده شکر از اعمال مستحبی و ارزشمندی است که در روایات اسلامی بسیار بر آن تأکید شده و برای آن آثار معنوی فراوانی بیان شده است.

سجده شکر چیست؟

سجده شکر به معنای سپاسگزاری از خداوند در برابر نعمت‌های بی‌پایانی است که به انسان، خانواده او و دیگر بندگان ارزانی داشته است. انسان مؤمن با انجام این سجده، در برابر پروردگار اظهار بندگی و سپاسگزاری می‌کند و نعمت‌های الهی را به یاد می‌آورد.

امام صادق‌ علیه‌السلام می‌فرماید:

«هرگاه نعمتی را به یاد آوردی، برای شکر آن، صورت خود را بر زمین بگذار و اگر در جایی بودی که مردم تو را می‌دیدند، به احترام آن نعمت اندکی خم شو.»[1]

این روایت نشان می‌دهد که شکرگزاری در برابر نعمت‌های الهی تنها به زبان محدود نیست، بلکه می‌تواند با خضوع ظاهری و سجده در پیشگاه خداوند همراه باشد.

فضیلت سجده شکر

در روایات، پاداش‌های فراوانی برای سجده شکر بیان شده است. از امام صادق‌ علیه‌السلام به سند صحیح نقل شده است:

«هر مؤمنی که برای شکر نعمتی، در غیر نماز، برای خدا سجده شکر به‌جا آورد، خداوند برای او ده حسنه می‌نویسد، ده گناه را از او محو و پاک می‌کند و ده درجه او را در بهشت بالا می‌برد.»[2]

بر اساس این روایت، سجده شکر افزون بر آنکه نشانه توجه انسان به نعمت‌های خداوند است، موجب افزایش حسنات، آمرزش گناهان و ارتقای درجات معنوی او نیز می‌شود.

سجده شکر بعد از نماز

یکی از بهترین زمان‌ها برای انجام سجده شکر، پس از نمازهای واجب است. نمازگزار با انجام این سجده، خداوند را به‌سبب توفیق اقامه نماز و انجام فریضه الهی سپاس می‌گوید.

از امام رضا‌ علیه‌السلام به سند موثق روایت شده است:

«سجده پس از نماز واجب، در حقیقت شکر خداوند است؛ به سبب آنکه این توفیق را به بنده عطا کرد تا فریضه خود را به‌جا آورد. کمترین ذکری که در این سجده گفته می‌شود، سه مرتبه “شُکْراً لِلّهِ” است.»[3]

بنابراین، سجده شکر پس از نماز فقط تشکر از نعمت‌های مادی نیست، بلکه شکرگزاری از نعمت‌های معنوی، به‌ویژه توفیق عبادت و بندگی خداوند، نیز به‌شمار می‌آید.

سجده شکر چه شرایطی دارد؟

برای انجام سجده شکر، شرط خاص و دشواری وجود ندارد و به هر صورتی که انجام شود، صحیح است. بااین‌حال، بهتر است سجده شکر مانند سجده نماز، بر هفت عضو بدن انجام شود و پیشانی نیز بر چیزی قرار گیرد که سجده نماز بر آن صحیح است.

هفت عضو سجده عبارت‌اند از:

پیشانی

دو کف دست

دو زانو

دو انگشت بزرگ پا

اگرچه رعایت این شیوه در سجده شکر مطلوب است، اما نبود برخی از این شرایط موجب باطل‌شدن سجده شکر نمی‌شود.

کیفیت انجام سجده شکر

در روایات و منابع دینی، آداب مختلفی برای انجام سجده شکر بیان شده است. بهتر است برخلاف سجده نماز، آرنج‌ها نیز بر زمین قرار داده شوند.[4]

همچنین مستحب است سجده شکر به ترتیب زیر انجام شود:

۱. ابتدا پیشانی بر زمین گذاشته شود؛

۲. سپس طرف راست صورت بر زمین قرار گیرد؛

۳. پس از آن، طرف چپ صورت بر زمین گذاشته شود؛

۴. در پایان، بار دیگر پیشانی بر زمین قرار گیرد.[5]

به دلیل آنکه در این عمل، پیشانی دو مرتبه بر زمین گذاشته می‌شود، از آن با عنوان «دو سجده شکر» نیز یاد شده است.

سجده شکر می‌تواند بدون ذکر و دعای خاصی انجام شود، اما مستحب است انسان در آن به ذکر خداوند، حمد و سپاس الهی، استغفار و دعا بپردازد.

در سجده شکر چه ذکری بگوییم؟

در سجده شکر می‌توان هر ذکر و دعای مناسبی را بر زبان جاری کرد و ذکر خاصی به‌عنوان شرط صحت آن تعیین نشده است. بااین‌حال، در روایات به برخی ذکرها سفارش بیشتری شده است.

از جمله ذکرهای مناسب برای سجده شکر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

«شُکْراً لِلّهِ»

«اَلْحَمْدُ لِلّهِ»

«شُکْراً»

«عَفْواً»

«اَسْتَغْفِرُ اللّهَ»

همچنین مناسب است انسان در سجده شکر، نعمت بزرگ ولایت و محبت اهل‌بیت‌ علیهم‌السلام را به یاد آورد و خداوند را به‌سبب برخورداری از این نعمت سپاس گوید.[6]

در روایتی نیز آمده است که خداوند درباره پاداش بنده‌ای که سجده شکر به‌جا می‌آورد، می‌فرماید:

«پاداش او این است که من نیز از او تشکر می‌کنم.»[7]

ذکر صد مرتبه «شکراً» یا «عفواً»

از امام رضا‌ علیه‌السلام نقل شده است که انسان می‌تواند در سجده شکر صد مرتبه بگوید:

«شُکْراً»

همچنین می‌تواند صد مرتبه بگوید:

«عَفْواً»[8]

ذکر «شکراً» بیانگر سپاسگزاری از نعمت‌های الهی و ذکر «عفواً» نشانه درخواست بخشش و گذشت از خداوند است. بدین ترتیب، بنده در سجده شکر هم نعمت‌های خداوند را به یاد می‌آورد و هم به کوتاهی‌ها و گناهان خود توجه می‌کند.

شیوه سجده شکر آیت‌الله کشمیری

حضرت آیت‌الله سید عبدالکریم کشمیری، از عارفان معاصر، پس از نماز سر به سجده می‌گذاشت و سه مرتبه می‌گفت:

«اَلْحَمْدُ لِلّهِ»

سپس گونه راست خود را بر مهر می‌گذاشت و سه مرتبه می‌گفت:

«شُکْراً لِلّهِ»

پس از آن، گونه چپ را بر مهر قرار می‌داد و سه مرتبه می‌گفت:

«اَسْتَغْفِرُ اللّهَ»

از ایشان پرسیدند: «این چه سجده‌ای است؟»

فرمود:

«حضرت ابراهیم‌ علیه‌السلام به یاری این سجده، خلیل‌الله شد.»[9]

این شیوه، مجموعه‌ای از حمد، شکر و استغفار است؛ یعنی انسان نخست خداوند را ستایش می‌کند، سپس نعمت‌های او را سپاس می‌گوید و در پایان، از کوتاهی‌های خود آمرزش می‌طلبد.

سخن پایانی

سجده شکر عملی ساده، کوتاه و درعین‌حال بسیار ارزشمند است. این سجده شرایط پیچیده‌ای ندارد و می‌توان آن را پس از نماز، هنگام دریافت نعمتی تازه، برطرف‌شدن گرفتاری، یادآوری نعمت‌های گذشته یا حتی بدون مناسبت خاصی انجام داد.

مهم‌ترین حقیقت در سجده شکر، توجه قلبی به خداوند و اعتراف به این واقعیت است که همه نعمت‌های مادی و معنوی انسان از جانب اوست. استمرار بر این عمل می‌تواند روحیه شکرگزاری، تواضع، بندگی و توجه به نعمت‌های الهی را در انسان تقویت کند.

پی‌نوشت‌ها