شرح دعای چهارم

اشراق قدسى؛ شك نيست كه‌  حضرت رسول الله صلى الله عليه  ‌و‌  آله  ‌و‌  سلم غايت ايجاد  ‌و‌  غايت موجودات است  ‌و‌  بعد از‌  وى اوصياى وى نيز بهترين مردمانند،  ‌و‌  وضع يعنى ايجاد مراتب موجودات به‌  واسطه نور وجود ايشانست يعنى رسول الله  ‌و‌  ائمه. پس‌  حضرت سجاد عليه السلام در‌  مقام اول كه‌  مقام حمد است  ‌و‌   ‌آن مقام جماعتى كه‌  است ذكر خدا كنند به‌  جميع انحاء، وجود ظاهر  ‌و‌  باطن  ‌و‌  سر‌   ‌و‌  علانيه، تا‌   ‌آن كه‌  هيچ مويى نباشد از‌  ايشان مگر  ‌آن كه‌  او‌  را‌  زبانى باشد از‌  خدا كه‌  حمد كنند خدا را‌  به‌   ‌آن در‌  هر‌  نفسى،  ‌و‌  مستغرق باشند در‌  درياى امتنان مشاهده او، پس‌  تقاضا مى‌ كند حمد او‌  مر حامد را‌   ‌آن كه‌  حبس نمايد نفس خود را‌  از‌  مألوفات وقتى كه‌  مشاهده جمال او‌  در‌  آسمان ايقان نمايد حمد واجب الوجود على الاطلاق آنچه طاقت اشرف مخلوقات بود نموده،  ‌و‌  چون واجب الوجود ايجاد خلائق نمود از‌  براى  ‌آن كه‌  او‌  را‌  بشناسد كه‌  «كنت كنزا مخفيا فأحببت أن أعرف فخلقت الخلق لأعرف»، (شرح نهج البلاغه، ج 5، ص 163؛ بحارالأنوار، ج 4، ص 198)  ‌و‌  بهترين عارفين خدا بى شك حضرت رسول الله  ‌و‌  اوصياى [صلوات الله عليهم اجمعين] اويند پس‌  از‌  براى وجود ايشان خلق  ‌و‌  ابداع اسباب وجود ايشان كه‌  عالم اجسام است نمود، باين طريق كه: اول اجسام سماوى  ‌و‌  اجسام ارضى را‌  بعد از‌  خلق عقول  ‌و‌  نفوس خلق نمود،  ‌و‌  بعد از‌   ‌آن مركبات كه‌  به‌  دو‌  مرتبه خلقت كمالند خلق نمود مثل جماد  ‌و‌  نبات  ‌و‌  حيوان،  ‌و‌  چون اين مراتب به‌  نهايت كمال رسيد مرتبه  ‌ى‌  انسانى از‌  افق نيت به‌  عالم ظهور بروز فرمود؛ آدم صفى (ع) آفريده شد كه‌  ابوالبشر  ‌و‌  اول مرتبه كمال انسانيست پس‌  مرتبه انسانيت ترقى كرده در‌  دو‌  طرف قوس عروج  ‌و‌  نزول تا‌  به‌  حضرت رسول الله صلى الله عليه  ‌و‌  آله  ‌و‌  سلم كه‌   ‌آن حضرت غايت كمال مرتبه انسانيست  ‌و‌  صاحب مرتبه جامعه است منتهى گرديد  ‌و‌  اوصياى او‌  نيز در‌  قلب اويند،  ‌و‌  اسباب اول ايجاد  ‌و‌  حافظين مخلوقات به‌  امر ملك جبار از‌  عقول  ‌و‌  نفوس در‌  عالم جبروت  ‌و‌  ملكوت  ‌و‌  ملك كه‌  ملائكه اند كه‌  بعضى مجرد صرف  ‌و‌  بعضى مقارنند نيز از‌  ضروريات وجود عالمند. لهذا حضرت سجاد عليه السلام بعد از‌  تحميد، صلوات بر‌  اشرف انسان كه‌  حضرت رسول الله است فرستاد؛  ‌و‌  ملائكه هر‌  چند از‌  اسباب  ‌و‌  علل اند از‌  براى موجودات ليكن در‌  مرتبه مثل حضرت رسول الله صلى الله عليه  ‌و‌  آله  ‌و‌  سلم نيستند  ‌و‌  لهذا حضرت سجاد عليه السلام صلوات ملائكه را‌  مؤخر كرد بر‌  صلوات بر‌  حضرت رسول صلى الله عليه  ‌و‌  آله  ‌و‌  سلم،  ‌و‌  بعد از‌   ‌آن حضرت صلوات بر‌  ايشان فرستاد  ‌و‌  تعميم در‌   ‌آن نمود،  ‌و‌  چون صلوات بر‌  اتباع كه‌  ائمه عليهم السلام  ‌و‌  تابعين اند تعلق به‌  حضرت سجاد عليه السلام نيز داشت،  ‌و‌   ‌آن نيز واجب التقديم بود، اما نظر به‌  دخول خود در‌   ‌آن مرتبه تأخير  ‌آن بر‌  اسباب  ‌و‌  علل نمود؛  ‌و‌  ذكر مراتب  ‌و‌  مقامات در‌  اشراقات غير صحيفه بر‌  وجه وافى مقرر گرديد.

 اشراق حضرت سجاد عليه السلام بعد از‌  صلوات بر‌  ملائكه شروع نمود بر‌  صلوات بر‌  اتباع رسل  ‌و‌  تابعين ايشان از‌  ائمه عليهم السلام  ‌و‌  اصحاب  ‌و‌  تابعين ايشان  ‌و‌  فرمود:
 
«اللهم  ‌و‌  أتباع الرسل  ‌و‌  مصدقوهم» يعنى خداوندا، تابعين پيغمبران تو‌   ‌و‌  تصديق  ‌و‌  اعتقاد كننده  ‌ى‌  ايشان؛  ‌و‌  «أتباع» مبتدا  ‌و‌  خبرش محذوف است؛ يعنى خداوندا،  ‌آن جماعتى كه‌  متصف به‌  اين صفاتند مستحق ذكر تواند پس‌  ذكر كن ايشان را، «من أهل الأرض» از‌  اهل زمين به‌  بيان اتباع  ‌و‌  مصدقاتست، «بالغيب» تعلق دارد به‌  «مصدقوهم» يعنى مصدق ايشان به‌  امور مخفيه مثل وجود واجب  ‌و‌  صاحب اسرارى كه‌  علت ايشان مخفى باشد در‌  نظر كفار  ‌و‌  منافقان، «عند معارضة المعاندين لهم بالتكذيب» يعنى نزد معارضه  ‌و‌  برابرى نمودن دشمنان از‌  كفار  ‌و‌  اهل نفاق مر ايشان را‌  به‌  تكذيب  ‌و‌  به‌  دروغ انگاشتن اقوال ايشان، «والاشتياق الى المرسلين بحقائق الايمان» عطف است بر‌  ارض يعنى أهل الأرض  ‌و‌  اهل شوق  ‌و‌  خواهش به‌  سوى پيغمبران مرسل به‌  حقيقت هاى ايمان.
 
«فى كل‌  دهر  ‌و‌  زمان» در‌  همه دهر  ‌و‌  زمان؛  ‌و‌  مراد از‌  دهر ظرف وجود مجرداتست در‌  زمان ظرف وجود ماديات،  ‌و‌  دهر محيط است بر‌  زمان همچنان كه‌  زمان محيط است به‌  زمانيات  ‌و‌  محيط به‌  زمان محيط به‌  محاط زمانيات نيز خواهد. «أرسلت فيه رسولا» كه‌  فرستادى درو پيغمبرى، «و أقمت لأهله دليلا»  ‌و‌  اقامت كردى براى اهل  ‌آن پيغمبر راهنمايى، «من لدن آدم الى محمد صلى الله عليه  ‌و‌  آله» از‌  زمان آدم تا‌  زمان آدم تا‌  زمان حضرت محمد صلى الله عليه  ‌و‌  آله  ‌و‌  سلم «من أئمة الهدى» از‌  ائمه  ‌و‌  پيشوايان راه نما؛  ‌و‌  «من» بيان «ما»ست يعنى اهل پيغمبر وصايا  ‌و‌  ائمه اويند،  ‌و‌  در‌  احاديث آمده كه‌  اوصياى هر‌  پيغمبرى دوازده نفر بوده اند  ‌و‌  هر‌  پيغمبرى را‌  دو‌  سبط بود. «و قادة أهل التقى»  ‌و‌  پيش روان جماعتى كه‌  پرهيزگارانند، «على جميعهم السلام» بر‌  همه ايشان رحمت باد، «فاذكرهم منك بمغفرة  ‌و‌  رضوان» پس‌  باد ايشان را‌  از‌  جانب خود به‌  آمرزش  ‌و‌  خوشنودى.
 
«اللهم  ‌و‌  أصحاب محمد خاصة الذين أحسنوا الصحابة» خداوند،  ‌و‌  اصحاب محمد به‌  تخصيص آنانى كه‌  خوب كردند صحبت حضرت رسول را‌  مثل اميرالمؤمنين  ‌و‌  امام حسن  ‌و‌  امام حسين عليهم السلام  ‌و‌  سلمان «ره»  ‌و‌  ابوذر «ره» مستحق رحمتند پس‌  به‌  رحمت ياد كن ايشان را؛  ‌و‌  اين حمله عطف است بر‌  جمله  ‌ى‌  «و أتباع»، «والذين أبلوا البلاء الحسن فى نصره  ‌و‌  كانفوه»  ‌آن جماعتى كه‌  كفايت نمودن  ‌و‌  نعمت دانستن جهاد فى سبيل الله را‌  كه‌  بلاى نيكو است در‌  نصرت  ‌و‌  يارى كردن  ‌آن حضرت  ‌و‌  معاونت كردند  ‌آن حضرت در‌  هنگام جهاد، «و أسرعوا الى وفادته»  ‌و‌  شتاب  ‌و‌  مبادرت  ‌و‌  تعجيل نمودن در‌  نشر رسالت او‌  «و سابقوا الى دعوته»  ‌و‌  تعجيل نمودن در‌  قبول دعوت  ‌آن حضرت، «و استجابوا له حيث أسمعهم حجة رسالاته»  ‌و‌  اجابت  ‌و‌  قبول نمودند هر‌  جايى كه‌  شنوانيد ايشان را‌  حجت رسالت  ‌و‌  پيغمبرى خود را‌  كه‌  قرآن  ‌و‌  ساير اعمال  ‌و‌  اقوال است كه‌  دلالت بر‌  نبوت مى‌ كند  ‌و‌  معجزه  ‌ى‌  رسالت ست.
 
«و فارقوا الأزواج والأولاد فى اظهار كلمته»  ‌و‌  جدايى نمودند زنان  ‌و‌  فرزندان خود را‌  در‌  اظهار كلمه توحيد  ‌و‌  اسلام خود، «و قاتلوا الآباء والأبناء فى تثبيت نبوته»  ‌و‌  مقاتله  ‌و‌  محاربه نمودند  ‌و‌  كشتند پدرها  ‌و‌  فرزندان خود را‌  در‌  باب ثابت  ‌و‌  مستحكم گردانيدن نبوت  ‌آن حضرت، «و انتصروا به»  ‌و‌  نصرت يافته  ‌و‌  رستگار شدند در‌  دنيا  ‌و‌  آخرت به‌  سبب آن.
 
«و من‌  كانوا منطوين على محبته يرجون تجارة لن تبور فى مودته» خداوندا، آنانى كه‌  در‌  دل دارند محبت  ‌آن حضرت را‌  بى  ‌آن كه‌  اظهار كنند در‌  حالتى كه‌  اميد دارند تجارت  ‌و‌  كسب را‌  در‌   ‌آن محبت كه‌  باعث نجات ايشان باشد  ‌و‌  هلاك نگردند در‌  دوستى  ‌آن حضرت، مستحق ثواب  ‌و‌  مستوجب نجاتند، نجات ده‌  ايشان را‌   ‌و‌  فراموش مكن.
 
«والذين هجرتهم العشائر»  ‌و‌   ‌آن جماعتى كه‌  دورى كردند ايشان را‌  خويشان، «اذ تعلقوا بعروته» وقتى چسبيدند به‌  چوب محبت او‌  دست حبل المتين او‌  زدند، «و انتفت منهم القرابات اذ سكنوا فى ظل قرابته»  ‌و‌  بر‌  طرف كردند ايشان را‌  خويشان  ‌و‌  بر‌  طرف شد از‌  ايشان خويشان وقتى كه‌  ساكن شدند در‌  سايه نزديكى  ‌آن حضرت  ‌و‌  مقرب او‌  شدند نيز مستحق يادآورى  ‌و‌  رحمت اند رحمت كن بر‌  ايشان
 
«فلا تنس لهم» پس‌  فراموش مكن اين جماعت مذكور را.
 «اللهم ما‌  تركوا لك  ‌و‌  فيك» يعنى خداوندا، نگذاشته اند از‌  براى رضاى تو‌  كه‌  نكرده باشند  ‌و‌  در‌  باب فرموده  ‌ى‌  تو‌  كه‌  بجاى نياورده باشند، «و أرضهم من‌  رضوانك»  ‌و‌  راضى كن ايشان را‌  از‌  خوشنودى خود  ‌و‌  يا‌  رضا بستان ايشان را‌  از‌  ملائكه بهشت، «و بما حاشوا الخلق عليك»  ‌و‌  به‌  سبب آنچه جمع كردند خلق را‌  از‌  براى پيغمبر تو‌  از‌  جهت توحيد كردن تو‌  بر‌  تو، «و كانوا مع رسولك» بودند با‌  پيغمبر تو، «دعاة لك اليك» خواننده مردم براى رضاى تو‌  به‌  سوى تو.
 
«و اشكرهم على هجرهم فيك ديار قومهم»  ‌و‌  شكر كن ايشان را‌   ‌و‌  يا‌  قبول كن شكر ايشان را‌  بر‌  دورى ايشان را‌  در‌  باب خوشنودى تو‌  جاهاى قوم  ‌و‌  قبيله  ‌ى‌  خود را، «و خروجهم من‌  سعة المعاش الى ضيقه»  ‌و‌  بر‌  بيرون آمدن ايشان از‌  سعت  ‌و‌  فراخى عيش  ‌و‌  معاش به‌  سوى تنگى آن؛ از‌  جهت  ‌آن كه‌  مدينه چون زراعتى نمى شد تنگى در‌  معاش ايشان بود  ‌و‌  غربت نيز مزيد علت شده  ‌و‌  يا‌   ‌آن كه‌  چون در‌  بدو اسلام طريق رسول الله كه‌  رياضت است چون مراعات كرده مى‌ شد  ‌آن باعث تنگى در‌  عيش بوده، «و من‌  كثرت فى اعزاز دينك من‌  مظلومهم» يعنى شكر كن جماعتى را‌  بسيار كرده مظلوم ايشان را‌  در‌  باب اعزاز دين تو‌   ‌و‌  از‌  جهت شرافت آيين تو‌   ‌و‌  «من» بيان تكثيرست كه‌  از‌  كثرت فهميده مى‌ شود.
 
«اللهم  ‌و‌  أوصل الى التابعين لهم باحسان» خداوندا، برسان به‌  سوى تابعين مر ايشان را‌  به‌  احسان خود، «الذين يقولون ربنا اغفرلنا»  ‌آن تابعين كه‌  مى‌ گويند: پروردگارا، بيامرز  ‌و‌  آمرزش كن براى ما، «و لاخواننا الذين سبقونا بالايمان»  ‌و‌  براى برادران مؤمنان ما‌  كه‌  اين صفت دارند كه‌  پيش روى كرده اند ما‌  را‌  به‌  ايمان، «خير جزاءك» بهترين جزاى تو‌  
 
«الذين قصدوا سمتهم»  ‌آن برادرانى كه‌  قصد كردند جانب ايشان را، «و تحروا وجهتهم»  ‌و‌  اختيار كردند جهت ايشان را، «و مضوا على شاكلتهم»  ‌و‌  رفته اند بر‌  روش ايشان.
 
«لم يثنهم ريب فى بصيرتهم»  ‌و‌  قطع نكرد ايشان را‌  شك  ‌و‌  شبهه در‌  بينايى ايشان «و لم يختلجهم شك فى قفو آثارهم»  ‌و‌  دور  ‌و‌  نزع نكرد ايشان را‌  شكى در‌  پيروى آثار  ‌و‌  علامات ايشان، «والائتمام بهداية منارهم»  ‌و‌  اقتدا كردن به‌  راه يافتن طريقه ايشان.
 
«مكانفين  ‌و‌  موازرين لهم» در‌  حالتى كه‌  معاون  ‌و‌  حمل كننده اند بارهاى گران را‌  يا‌  كه‌  ايشان برداشته بوده اند يعنى هم ورزند مر ايشان را،  ‌و‌  وزر بار گرانست،«يدينون بدينهم» دين بردارنده اند به‌  دين ايشان «و يهتدون بهديهم»  ‌و‌  راه يابنده اند به‌  راه  ‌و‌  سيرت ايشان،«يتفقون عليهم»  ‌و‌  پى روى  ‌و‌  بر‌  عقب ايشان مى‌ روند  ‌و‌  تعاقب مى‌ نمايند بر‌  ايشان، «و لا‌  يتهمونهم فيما أدوا اليهم»  ‌و‌  تهمت نمى كنند ايشان را‌  در‌   ‌آن چيزى كه‌  ادا كردند  ‌و‌  فرستادند به‌  سوى ايشان.
 
«اللهم  ‌و‌  صل على التابعين من‌  يومنا هذا» خدا رحمت كند بر‌  تابعين ما‌   ‌و‌  متابعان متابعان ما‌  از‌  روز ما‌  كه‌  اينست، «الى يوم الدين» تا‌  روز قيامت، «و على أزواجهم»  ‌و‌  بر‌  زنان ايشان، «و على ذرياتهم»  ‌و‌  بر‌  فرزندان  ‌و‌  فرزندان ايشان بطنا بعد بطن تا‌  روز قيامت، «و على من‌  أطاعك منهم»  ‌و‌  بر‌  كسى اطاعت كرد ترا از‌  ايشان
 
«صلواة تعصمهم بها من‌  معصيتك» رحمتى كه‌  نگاه دارى ايشان را‌  به‌  سبب  ‌آن از‌  معصيت تو؛  ‌و‌  «صلوة» مفعول مطلق صل است؛ «و تفسح لهم فى رياض جنتك»  ‌و‌  وسيع كنى از‌  براى ايشان جاى ايشان را‌  در‌  بوستانهاى بهشت تو، «و تمنعهم بها من‌  كيد الشيطان»  ‌و‌  منع كنى ايشان را‌  به‌  سبب  ‌آن صلوات از‌  كيد  ‌و‌  مكر شيطان عليه اللعنة،«و تعينهم بها على ما‌  استعانوك عليه من‌  بر»  ‌و‌  اعانت كنى ايشان را‌  بر‌  آنچه طلب اعانت كردند ترا برو از‌  بر‌   ‌و‌  نيكويى، «و تقيهم طوارق الليل والنهار»  ‌و‌  نگاه دارى ايشان را‌  از‌  حوادث شب  ‌و‌  روز، «الا طارقا يطرق بخير» مگر حادثه اي‌ كه‌  به‌  خير  ‌و‌  خوبى باشد.
 
«و تبعثهم بها على اعتقاد حسن الرجاء لك»  ‌و‌  بفرستى ايشان را‌   ‌و‌  برانگيزانى به‌  سبب  ‌آن بر‌  اعتقاد خوب اميد داشتن براى تو، «والطمع فيما عندك»  ‌و‌  طمع داشتن در‌   ‌آن چيزى كه‌  نزد توست، «و ترك التهمة فيما تحويه أيدى العباد»  ‌و‌  بر‌  ترك كردن تهمت در‌  آنچه فروگرفته است او‌  را‌  دستهاى بندگان از‌  نعمتها، يعنى گمان نكنند كه‌   ‌آن از‌  خدا نيست؛  ‌و‌  مؤيد اينست قول حضرت كه‌  فرمود:
 
«لتردهم الى الرغبة اليك» يعنى تا‌  برگردانى ايشان را‌  به‌  سوى رغبت كردن به‌  سوى تو، «و الرهبة منك»  ‌و‌  ترس  ‌و‌  خوف داشتن از‌  تو، «و تزهدهم فى سعة العاجل»  ‌و‌  زاهد كنى ايشان را‌  در‌  ميان توسعه  ‌ى‌  دنيا؛  ‌و‌  مراد از‌  زهد آنست كه‌  ترك لذات دنيا نموده باشد، همچنان كه‌  شيخ ابوعلى «ره» در‌  مقامات العارفين از‌  كتاب اشارات فرموده؛  ‌و‌  بيان  ‌آن با‌  آنچه خواجه نصيرالدين عليه الرحمه در‌  شرح  ‌آن فرموده  ‌و‌  با‌  احاديث وارده درين باب در‌  اشراقات غير صحيفه بر‌  وجه وافى مذكور است.
 «و تحبب اليهم العمل للآجل»  ‌و‌  دوست كنى به‌  سوى ايشان عمل كردن را‌  مثل نماز  ‌و‌  روزه  ‌و‌  ساير عبادات از‌  براى آخرت، «و الاستعداد لما بعد الموت»  ‌و‌  استعداد  ‌و‌  مهيا شدن را‌  براى بعد موت؛  ‌و‌  عطف است بر‌  عمل؛  ‌و‌  از‌  اينجا تجرد نفس  ‌و‌  بقاى  ‌آن به‌  دلالت صريح لازم مى‌ آيد.
 
«و تهون عليهم كل‌  كرب يحل بهم يوم خروج الأنفس من‌  أبدانهم»  ‌و‌  آسان كنى بر‌  ايشان هر‌  بلايى كه‌  وارد مى‌ شود به‌  ايشان در‌  روز بيرون آمدن نفسهاى ايشان از‌  بدنهاى  ‌آن نفسها.
 
«و تعافيهم مما تقع به‌  الفتنة من‌  محذوراتها»  ‌و‌  عافيت دهى ايشان را‌  از‌  آنچه واقع مى‌ شود به‌  او‌  فتنه از‌  محذورات  ‌و‌  خطرها  ‌آن نفسها، «و كبة النار»  ‌و‌  به‌  روافتادن در‌  آتش، «و طول الخلود فيها»  ‌و‌  در‌  ازاى خلود  ‌و‌  بودن در‌   ‌آن آتش.
 
«و تصيرهم الى أمن من‌  مقيل المتقين»  ‌و‌  بگردانى ايشان را‌  به‌  سوى امن از‌  خوف كه‌   ‌آن محل استراحت متقيان است؛  ‌و‌  «من» بيان «امن» است.