English
اعمال فیلتر
0 نظر
شرح دعای ششم(بخش اول)
بسم الله الرحمن الرحيم
و كان من دعائه عليه السلام عند الصباح و المساء: از دعاى آن حضرت در بامدادان و شبانگاهان اين دعا بود:
صبح و صباح هنگام طلوع فجر را گويند و آن ابتداء روز است چنانچه طبرسى گويد و نيز او از ابن الجو اليقى نقل مى كند كه گفته است صباح در نزد عرب از نيمه شب است تا ظهر، و از ظهر به بعد را مساء گويند تا آخر نصف اول شب و از بعض ديگر نقل شده كه گفته: مساء از ظهر است تا مغرب و معناى صباح و مساء هر چه باشد شارح صحيفه سيد عليخان گويد كه مضمون دعا دليل است بر اين كه اين دعا مختص به صبح است نه آن كه مشترك باشد بين صبح و مساء چنانچه در عنوانش آمده و از اين رو شيخ الطائفه قدس سره و غير او اين دعا را مختص به صبح دانسته اند . پايان.
نويسنده گويد: هر چند در مضمون دعا چنانچه فرموده اند شواهدى هست كه مناسب است در صبح خوانده شود مانند: (اصبحنا فى قبضتك) و (هذا يوم جديد) و ليكن اختصاصش به صبح چنانچه از شارح صحيفه و شيخ نقل شد معلوم نيست زيرا بعضى از مضامينش نيز با شب مناسب است مانند: «اللهم انى اشهدك... فى يومى هذا و ساعتى هذه و ليلتى هذه و مستقرى هذا» الحمدلله الذى خلق الليل و النهار بقوته خلق در فارسى به معناى آفرينش است و متبادر از اين معنا رويدادى است كه بوسيله كسى روى دهد كه قبلا نبوده خواه نمونه اي داشته باشد يا نه، از اين رو در قرآن كريم به آنچه عيسى عليه السلام از گل مى ساخت و به اذن خدا در آن روح مى دميد و بصورت پرنده در مى آمد، خلق گفته شده است (و اذ تخلق من الطين كهيئه الطير باذنى) و (انى اخلق لكم من الطين كهيئه الطير فانفخ فيه) پس آنچه مفسر شرح صحيفه گفته كه: الخلق احداث الشى ء من غير احتذاء على مثال: خلق عبارت است از ايجاد چيزى بدون آن كه نمونه اي داشته باشد و نتيجه گرفته كه اطلاق آن بر غير خداى تعالى جايز نيست زيرا جز او كسى نيست كه ايجاد او از روى نمونه نباشد درست نيست. علاوه بر اين كه لازمه ى اين تعريف آن است كه اگر خداى تعالى از يك نوع دو فرد مثل هم آفريد دومى را خلق گفته نشود چون اولى نمونه بوده و اين نيز درست نيست. حمد خدا را كه با قوت و كمال توانايى خود شب و روز را آفريد.
شب و روز دو حالت از حالات زمين ما است كه با تابش نور خورشيد بر آن روى مى دهد و اگر تابش نور آفتاب نباشد تاريكى بر كره ى زمين حكمفرماست. پس اصل در كره خاكى، ظلمت و تاريكى است كه تعبير از آن به شب توان كرد از اين رو در قرآن و كلمات فصحاء غالبا پيش از روز ذكر مى شود و (شب و روز) گفته مى شود. مطالب ديگرى نيز در اين باره گفته شده كه ذكرش موجب تطويل است و با قدرت و توانايى خود اين دو را از يكديگر جدا كرد. در اين جا به دو نكته اشاره مى شود:
نكته اول: چرا در جمله اولى فرموده (بقوته) و در جمله ى دوم (بقدرته)؟ شايد تعبير بقوت در جمله ى اول و بقدرت در دوم بدان منظور باشد كه تميز بين اين دو آفريده فرع بر اصل آفرينش آن دو است و اصل آفرينش در نظر ما مشكلتر از تميز به بعض خصوصيات پس از آفرينش است از اين رو به حكم بلاغت اختلاف در تعبير ميان اصل و فرع شده است و در اصل. تعبير به قوت شده است كه مرتبه ى كمال قدرت است.
نكته ى دوم: قاعده اي است ادبى ميان علماء علم اصول كه مى فرمايند: تعليق الحكم على الوصف مشعر بالعليه بدين معنى كه اگر حكمى بر صفتى وابسته شد اين وابستگى اشعار و اشاره به آن دارد كه آن وصف علت اين حكم است مثلا اگر مولا گفت: اكرم زيدا العالم: زيد عالم را گرامى بدار چون حكم را كه اكرام است بر صفت عالم بودن مرتبط ساخته اين ارتباط اشعار و اشاره اي است به آن كه علت اين گراميداشت همانا علم زيد است و چون عالم است مولا مى گويد گرامى اش بدار بنابر اين قاعده در مورد اين دعا كه حمد الهى با اين دو صفت خلقت شب و روز و تميز بين آن دو ربط داده شده اشاره به آن خواهد بود كه علت حمد كردن اين دو صفت است و همين طور است زيرا آفرينش شب و روز و تميز ميان آن دو و از براى هر يك از آن دو حد محدودى قرار دادن چه مصالح و حكمتها كه در بردارد و بهره ها و نعمتهايى كه از اين ناحيه عائد بشر مى گردد و او را وادار به حمد و ستايش منعم خود مى كند و از اين رو است كه خداى تعالى در قرآن كريم مكرر ذات مقدس خود را بدين صفات مى ستايد و بر بندگانش منت مى گذارد و مى فرمايد: «و من رحمته جعل لكم الليل و النهار لتسكنوا فيه و لتبتغوا من فضله و لعلكم تشكرون»: يكى از رحمتهاى خداى تعالى آن است كه شب و روز را براى شما قرار داده تا در شب آرام گرفته و در روز از فضل خدا طلب روزى كنيد باشد كه سپاسگزار نعمتهاى خدا شويد و نيز فرمايد: «الله الذى جعل لكم الليل لتسكنوا فيه و النهار مبصرا ان الله لذو فضل على الناس و لكن اكثر الناس لا يشكرون»: خدا است آن كه شب تار را براى آسايش و استراحت شما قرار داده و روز را روشن ساخته كه خدا در حق مردمان صاحب فضل و احسان است و لكن بيشترين مردم شكر نعمتش را به جاى نمى آوردند. و ديگر آيات كريمه. و براى هر يك از اين دو (شب و روز) حد معينى قرار داد و زمانى در امتدادى خاص. كم و زياد شدن شبانه روز را حكمتها و مصالحى است براى ساكنان و موجودات كره ى زمين چه آن كه اين زيادى و كمى در اثر تغيير فصول باشد چنانچه در مناطق معتدله مشهود است كه اول بهار كه تفاوت نكند ليل و نهار و شب و روز تقريبا مساوى است و آن را اعتدال ربيعى گويند كم كم روزها طولانيتر از شبها مى شود تا در آخر ماه سوم بهار شبها به آخرين حد كوتاهى مى رسد و روز به آخرين حد بلندى سپس دوباره روز شروع به كوتاه شدن مى كند تا اول پائيز كه آن را اعتدال خريفى گويند كه دوباره شب و روز مساوى مى شود و سپس روزها به تدريج كوتاه و شبها طولانيتر مى شود تا آخر فصل پائيز كه روزها به آخرين درجه كوتاهى و شبها بحد اعلاى بلندى مى رسد و آخرين شب را شب يلدا گويند و سپس به تدريج از بلندى شبها مى كاهد تا اول ربيع به اعتدال ربيعى برسد و البته اين اختلاف نسبت به وضع زمين و حركت انتقالى آن است كه منشا فصول اربعه است. اختلاف ديگرى نسبت به عرض بلاد در علم هيئت مطرح است كه به آن ملاحظه هر قدر بلاد به خط استوا نزديكتر باشد اختلاف شب و روز كمتر و هر چه دورتر باشد اختلاف بيشتر است تا آن جا كه در قطبين: (قطب شمال و قطب جنوب) شش ماه شب و شش ماه روز است و بهر حال منشا اختلاف و ميزان آن هر چه باشد بر مبناى حساب دقيقى تنظيم شده كه دانشمندان متخصص اين علم مى توانند تقويم شبانه روزى ده ها سالهاى آينده را استخراج و تنظيم كنند و اين نيست مگر نتيجه حكمت بالغه اي در خلقت و حركت منظم و محدود كرات. «و جعل لكل واحد منهما حدا محدودا وامدا ممدودا» ولوج به معناى دخول است: هر يك از شب و روز را در درون ديگرى قرار مى دهد و آن ديگر را در درون اين، چنانچه ذكر شد كه در زمستان شبها بلند و روزها كوتاه است و در تابستان به عكس آن پس هر چه از شب كوتاه مى شود بر روز مى افزايد و هر چه از روز كم مى شود به شب اضافه مى گردد چنانچه آيه كريمه نيز مى فرمايد: «يولج الليل فى النهار و يولج النهار فى الليل» از علامه شيخ بهائى قدس سره در كتاب (مفتاح الفلاح) اش نقل شده كه فرموده در اين جمله از دعا مطلب دقيقى را به عنوان سئوال و جواب مطرح كرده است.
سئوال اين كه:
پس از گفتن «يولج كل واحد منهما فى صاحبه» چنانچه ترجمه شد بيان و يولج صاحبه فيه چه معنايى مى تواند داشته باشد. بجز تكرار؟ زيرا از همان جمله ى اولى كم و زياد شدن هر يك از شب و روز استفاده مى شود كه گاهى اين و گاهى آن زياد و كم مى شود و نيازى به جمله «و يولج صاحبه فيه» نمى ماند.
مرحوم شيخ از اين سئوال پاسخى لطيف و دقيق داده است و حاصلش آن كه (واو) (و يولج صاحبه فيه) حرف عطف نيست كه گمان تكرار مطلب برود بلكه (واو) حاليه است و اين بدان معنا است كه هنگامى كه در بقعه اي از زمين از شب به روز اضافه مى شود و يا از روز به شب كه مضمون جمله ى اولى است در همان هنگام و همان زمان در بقعه مقابل آن (از نظر شمالى و جنوبى بودن) قضيه به عكس انجام مى گيرد كه اگر در نقطه ى شمالى بروز اضافه مى شود در نقطه جنوبى در همان آن به شب اضافه مى شود و اين دقيقه اي است بسيار ارزنده كه اين عالم جليل متوجه آن شده است رحمه الله.
به تقدير منه للعباد فيما يغذوهم به و ينشئهم عليه
يعنى اختلاف شب و روز و تفاوت زمانها در روشنى و تاريكى نه امرى است تصادفى بلكه تقدير الهى چنين اقتضا كرده كه از اين راه رحمتهاى حق تعالى شامل بندگانش شود نسبت به آن چه بندگان او از آن تغذيه مى كنند و بر آن پرورش مى يابند و اين تقدير آنچنان دقيق اندازه گيرى شده است كه دانشمندان مى گويند اگر هر يك از اندازه ها بيشتر يا كمتر مى شد زندگانى به صورتى كه ما مى بينيم در روى زمين غير ممكن بود همچنين اگر كره ى خورشيد فاصله اش با ما با تشعشعش كمتر يا زيادتر از آنچه هست مى بود زندگى براى حيوانات و نباتات روى زمين ممتنع مى گرديد زيرا همگى يا از سرما و يا از گرما نابود مى گشتند غلظت هواى زمين به اندازه اي است كه اشعه ى كونيه را تا ميزانى كه براى رشد و نمو نباتات لازم است به طرف زمين عبور مى دهد و كليه ى ميكروبها و جرثومه هاى زيان دار را در همان فضا معدوم مى سازد و ويتامين هاى مفيد را ايجاد مى نمايد با وجود بخارهاى مختلفى كه در طى قرون متمادى از اعماق زمين برآمده و در هوا منتشر شده است و غالب آنها هم گازهاى سمى هستند هواى زمين آلوده گى پيدا نكرده و هميشه بهمان حالت متعادل كه براى ادامه ى حيات مناسب باشد باقى مانده است پس از آن كه به طور اجمال از آفرينش شب و روز و كم و زياد شدن آنها ذكرى به ميان آمد پاره اي از منافع مخصوص شب و مصالح مخصوص به روز را تا اندازه اي بازتر عرضه مى دارد و اين نه از آن جهت است كه مطلبى است پنهان و نيازمند به شرح و بيان تا توهم شود كه بيان اين گونه امور واضحه چه فائده اي دارد؟ بلكه همگى اعتراف به نعمتهاى الهى و اظهار ذلت و فقر در بارگاه عزت است و اين خود از آداب عبوديت است فخلق لهم... پس شب را براى بندگانش آفريد تا از فعاليت خستگى آور روز بكاهند و از رنج كارهايى كه قيام به آنها از روى جد و جهد براى رسيدن به اهداف زندگى لازم است بياسايند چنانچه در آيه شريفه نيز اشاره مى فرمايد: «الله الذى جعل لكم الليل لتسكنوا فيه و النهار مبصرا»: خدا است آن كه شب تار را براى آسايش و استراحت شما قرار داده و روز را روشن گردانيده پيدا است كه خنكى نسبى هواى شب و تاريكى آن از عوامل موثر در آرامش اعصاب و بهره مندى از خواب است.
و جعله لباسا ليلبسوا من راحته و منامه فيكون ذلك لهم جماما و قوه
شب را پوشش قرار داد تا از راحت و خوابش براى خود لباس كنند. تشبيه شب به لباس به مناسبت پوششى است كه در هر دو وجود دارد و همانگونه كه لباس بدن را مى پوشاند شب نيز به سبب تاريكى اش گويى از تاريكى پوششى براى بدن ساخته كه آن را از ديد ديگران بپوشاند و هم چنين استراحت و خواب را تشبيه به لباس كردن به لحاظ آن است كه آن دو همچون لباس فراگير بدن است و اين را استعاره تخيليه گويند و جعله لباسا: شب را لباس و پوشش قرار داده تا از استراحت و خواب بهره مند شوند و از اين راه نيروى تازه بگيرند و محتمل است كه جمام اشاره باشد به تجديد نيرو در قواى نفسانيه و قوت اشاره باشد به كسب نيرو در قواى طبيعيه.
و لينالوا به لذه و شهوه
و به لذت و كام دل نائل آيند و محتمل است كه مقصود از اين لذت و شهوت لذت و شهوت جنسى باشد كه مناسبترين وقت براى بهره مندى از آن است و در شرع نيز فى الجمله به امضاء رسيده مانند: «احل لكم ليله الصيام الرفث الى نسائكم هن لباس لكم و انتم لباس لهن علم الله انكم كنتم تختانون انفسكم فتاب عليكم و عفا عنكم فالان باشروهن و ابتغوا ما كتب الله لكم»: حلال شد براى شما در شبهاى ماه رمضان مباشرت و آميزش با زنان خود كه آنها جامه ستر و عفاف شما و شما نيز لباس عفت آنها هستيد و خدا چون دانست كه شما در كار مباشرت زنان به نافرمانى نفس خود را در ورطه گناه مى افكنيد لذا از حكم حرمت (آميزش در شبهاى ماه رمضان) درگذشت و گناه شما را بخشيد از اكنون در شب ماه رمضان با زنهاى خود به حلال مباشرت كنيد و از خداوند آنچه مقدر فرموده (از اولاد) بخواهيد. گرچه در اين مورد استفاده ى استحباب از امر «باشروهن» و «ابتغوا» خالى از اشكال نيست كه امر در مقام توهم خطر است و بيش از جواز و اباحه افاده نمى كند و لكن به ضميمه ى «ان الله يحب ان يوخذ برخصه كما يحب ان يوخذ بعزائمه» حكم استحباب بعيد نيست براى توضيح بيشتر به شان نزول آيه شريفه در تفاسير مراجعه شود. و روز را براى آنان روشن آفريد تا از فضل خداى تعالى روزى طلب كنند و براى آنچه خداى تعالى روزيشان كرده سبب و وسيله اي به دست آورند. اقتباس از آيه شريفه است كه منافع شب و روز را به طور لف و نشر بيان فرموده آنجا كه فرمايد: «جعل لكم الليل و النهار لتسكنوا فيه و لتبتغوا من فضله»: كه سكون در شب است و ابتغاء فضل در روز
و يسرحوا فى ارضه طلبا لما فيه نيل العاجل من دنياهم و درك الاجل من اخريهم
و در روى زمين به آسانى بتوانند طلب كنند آنچه را كه سود زودرس اين دنياشان و دست آورد دراز مدت آن جهان را تامين كنند. تا كارشان را با اين تكاپو به سامان برساند
و يبلو اخبارهم
و اخبار و اظهارات آنان را بيازمايد
و ينظر كيف هم فى اوقات طاعته و منازل فروضه و مواقع احكامه
و تا بنگرد كه آنان در اوقات اطاعت او چگونه عمل مى كنند و در جاهايى كه تكليف واجبى از او بر عهده دارند و تكليفى براى آنان تعيين شد چگونه از عهده برمى آيند
بعضى از دانشمندان فرموده است كه مواردى در قرآن كريم آمده است كه موهم آن است كه علم خداى تعالى به بعضى از اشياء علمى است حادث مانند آيه كريمه: «و لنبلونكم حتى نعلم المجاهدين منكم و الصابرين»: و ما شما را آزمايش مى كنيم تا بدانيم چه كسانى از شما مجاهد در راه خدايند و شكيبا در رنج مجاهدت و آيه شريفه: «ثم بعثناهم لنعلم اي الحزبين احصى لما لبثوا امدا»: پس آنها را برانگيختيم تا بدانيم كداميك از آن دو گروه مدت درنگ در آن غار را بهتر احصا خواهد نمود، و امثال اين آيات. براى رهايى از اين اشكال يا بايد آنچه را كه متكلمين گفته اند بگوييم و آن اين كه علم خداى تعالى قديم است و لكن متعلق علم حادث است پس معناى حتى نعلم در اين گونه موارد و نسبت به خداى تعالى آن است كه تا علم قديم ما به مجاهدين و صابرين تعلق يابد. يا آنكه بگوييم مراد از علم در اينگونه موارد. مشهود است زيرا اشياء پيش از آنكه وجود يابند معلوم خداى تعالى هستند و بعد از وجود مشهود خداى تعالى مى شوند كه شهود نسبت خاصى است ميان عالم و معلوم زيرا گاهى مى شود كه به واسطه ى وجود متعلق علم نسبت خاصى پديد مى آيد كه بدان اعتبار علم را شهود و حضور مى گوييم نه آن كه در مبدا تعالى علمى حادث شده باشد پس (حتى نعلم) به معناى (حتى نشاهد) است
ليجزى الذين اساوا بما عملوا و يجزى الذين احسنوا بالحسنى
تا بدكاران را به كيفر كردارشان برساند و نيكوكاران را پاداش نيك عطا فرمايد
نكته اي لطيف: نكته اي در آيه شريفه است كه از آن استفاده مى شود كه كريمه مباركه در سياق آيه شريفه: «من جاء بالحسنه فله عشرا مثالها و من جاء بالسيئه فلا يجزى الا مثلها»: مى باشد: (هر كس كار نيك انجام دهد او را ده برابر آن خواهد بود و هر كس كار زشت كند جز به قدر آن كار زشت مجازات نشود) به اين بيان كه آيه شريفه گوياى آن است كه سبب كيفر كار زشت خود عمل است كه فرمود: بما عملوا و كيفر در مقابل عمل است و اين بدان معنى است كه آنان كه كار بد كردند به مقدار عملشان كيفر دارند و لكن در كار نيك فرمود: كسانى كه كار نيك كنند پاداش حسنى دارند و حسنى مونث احسن است كه افعل التفضيل است و معناى بهتر و نيكوتر را مى رساند و اين بدان معنى است كه پاداش عمل نيك بهترين پاداش است نه پاداشى مطابق عمل. بار الها تو را سپاس بر اين كه با نور صبح سينه ى ظلمت را براى ما شكافتى و ما را از نور روز بهره مند فرمودى، تا اين جا گوئى متكلم با شخص غايبى سخن مى گفت كه ضماير همه ضمير غايب بود: خداى تعالى چنين كرد تا بندگانش چنان كنند و او به آنها جزاى خير و يا كيفر بد بدهد ولى از اين جمله ضماير ضمير مخاطب است كه گويى متكلم با شخص حاضرى سخن مى گويد اين شيوه را در فن بلاغت، عدول از غيبت به خطاب گويند كه در اين جمله اعمال شده است و فائده عمومى اش آن است كه تغيير اسلوب سخن چون براى شنونده تازه گى دارد بيشتر جلب توجه او را مى كند و حتى خود گوينده نيز گاهى از يكنواخت بودن سخنش احساس ملال مى كند تا چه رسد بشنونده و اين تغيير سبك سخن طبعا در هر جا به مناسبت خود نكته اي دارد نكته اي كه در دعا مانند همين جا گفته شده است. چند نكته است كه ذكرش خالى از فايده براى دعاكننده نيست و شايد توجه به آنها و يا به بعضى از آنها در حالت دعا كردنش موثر باشد.
1- نكته عدول از غياب به حضور اشاره به آن باشد كه حق آن بود كه از آغاز سخن مكالمه به طور مخاطبه انجام گيرد كه خداى تعالى در همه جا و در همه حال حاضر است و ناظر بلكه دوست نزديكتر از من به من است و با اين وصف سخن به طريق غياب و بعد از حضور آغاز شد تا رعايت ادب شده باشد چنانچه داب سالكين است و شعار محبين كه احساس وحشت و دحشت در حضور مى نمايند اشعار بسيار لطيفى در اين زمينه از سبحه الابرار جامى در نظر است كه دريغ است ناگفته بماند. گويد:
والى مصر ولايت ذوالنون
آن به اسرار حقيقت مشحون
گفت در مكه مجاور بودم
در حرم حاضر و ناظر بودم
ناگه آشفته جوانى ديدم
چه جوان سوخته جانى ديدم
لاغر و زرد شده همچو هلال
كردم از وى ز سر مهر سئوال
كه مگر عاشقى اي سوخته مرد
كه بدينگونه شدى لاغر و زرد
گفت آرى به سرم شور كسى است
كس چو من عاشق و رنجور بسى است
گفتمش يار به تو نزديك است
يا چو شب روزت از او تاريك است
گفت در خانه اويم همه عمر
خاك كاشانه اويم همه عمر
گفتمش يكدل و يكرو است به تو
يا ستمكار و جفا جوست به تو؟
گفت هستيم بهر شام و سحر
بهم آميخته چون شير و شكر
گفتمش يار تو اي فرزانه
با تو همواره بود همخانه؟
سازگار تو بود در همه كار
بر مراد تو بود كار گذار
لاغر و زرد شده بهر چه اى؟
تن هم درد شده بهر چه اى؟
گفت رو رو كه عجب بى خبرى
به كه زينگونه سخن درگذرى
محنت قرب ز بعد افزون است
جگر از محنت قربم خون است
آتش قرب دل و جان سوزد
شمع اميد روان افروزد
هست در قرب همه بيم زوال
نيست در بعد جز اميد وصال
2- اشاره باشد به آنكه دعا مى بايست با حضور قلب كامل و توجه تمام انجام گيرد آنچنان كه هر يك از صفات علياى حق تعالى كه به زبان دعاكننده جارى مى شود و معناى آن نقش سينه مى گردد حق تعالى در قلب دعاكننده انكشاف و تجلى بيشترى داشته و قرب بيشترى او را دست دهد و همين طور به تدريج در ترقى و زيادتى قرب باشد تا آن كه به درجه ى حضور برسد و به فوز عيان و شهود فائز آيد و معبود را با صيغه ى خطاب مخاطب سازد.
3- اشاره به آن باشد كه در آغاز دعا كه به نيت تقرب به خداى تعالى شروع به دعا كرد و حمد و ثناى الهى را به جاى آورد تا اندازه اي وقت و حالش مساعد بود و ليكن پس از مقدارى دعا گفتن احساس كند كه تير دعايش به هدف اجابت رسيده و قربى براى او حاصل آمده از اين رو از غياب به حضور منتقل مى شود. 4- آن كه در آغاز دعا فقط ذاكر بود كه حمد و ثنا را با لفظ غايب گفت سپس واصل شد و با صيغه خطاب حمد خدا كرد.
5- در آغاز دعا نظر به عظمت مخلوقات الهى داشت گويى خدا از نظرش غايب بود سپس از عظمت مخلوق متوجه به عظمت خالق شد و به طور خطاب حمد و ثناى او را ادا كرد و عرض كرد: «اللهم فلك الحمد على ما فلقت لنا من الاصباح»: بار الها تو را سپاس كه صبح را براى ما شكافتى
و بصرتنا به من مطالب الاقوات و وقيتنا فيه من طوارق الافات
و از اين رهگذر راههاى روزى يابى را به ما نمودى و ما را از پيش آمدهاى ناگوار شبانه محافظت فرمودى. طوارق جمع طارق و طارق به معناى كوبنده ى در است و چون طبق معمول، واردين شب در را مى كوبند زيرا (هر جا كه بود درى به شب مى بندند) از اين رو به مهمانى كه شب وارد مى شود طارق گفته مى شود و سپس از مهمان نيز تجاوز نموده هر رويداد ناگوار شبانه را طارق گفتند علماى ادب هر چند براى لام معانى متعددى گفته اند و لكن شايد اظهر آن معانى، ملكيت باشد كه معناى جمله چنين است ما و همه اشياء به جملگى صبح كرديم در حالى كه همه در ملك تو و مملوك توايم.
اين جمله و چند جمله ديگر پس از اين همگى جمله هاى انشائيه هستند كه بصورت جمله ى خبريه ادا شده است مانند جمله فروختم و خريدم كه فروشنده و خريدار مى گويند در مقام خريد و فروش كه هر چند به ظاهر جمله خبريه است يعنى از وقوع چيزى خبر مى دهد و ليكن در حقيقت جمله انشائيه است نه خبريه در اين جمله ها نيز چون معناى خبرى صحيح نيست بايد مقصود انشاء اقرار و اعتراف ببندگى و مملوكيت باشد. توضيح اين اجمال آن كه جمله ى خبريه اگر بخواهد از كلام لغو بودن خارج شود بايد فايده ى خبرى داشته باشد مثلا شما به كسى كه نمى داند دوستش از سفر آمده مى گوئيد دوست شما از سفر آمده است. اين كلام كلامى است كه مفيد فايده ى خبرى است و اگر فرض كنيم كه دوست شما مى داند كه دوستش از سفر آمده است باز شما به او مى گوييد دوست شما از سفر آمده است براى اين كه اين كلام شما لغو نباشد بايد فايده ى ديگرى براى آن فرض كنيم و آن اين كه مى خواهيد به دوستتان بفهمانيد كه شما نيز از آمدن دوست او باخبريد به اين فائده اصطلاحا لازم فائده ى خبر گفته مى شود كه اگر چنين فائده اي نيز بر كلام شما مترتب شود باز جمله اخباريه شما از لغو بودن خارج مى شود اما اگر فرض كنيم كه جمله ى خبرى نه فائده ى خبر را دارد و نه لازم فائده ى خبر را در اين صورت لا محاله كلام لغو و بى فائده اي خواهد شد چنانچه در امثال مورد بحث مطلب از اين قرار است يعنى نه فائده خبر بر آن مترتب است زيرا خداى تعالى مى داند كه اشياء همه در ملك او است و نه لازم فائده ى خبر را دارد يعنى خداى تعالى علم دعاكننده را بر مملوكيت اشياء نيز مى داند پس گفتن اين كه الاشياء كلها بجملتها لك هيچ فائده ى خبرى را نخواهد داشت و ناچاريم كه بگوييم جمله، جمله ى انشائيه است و اعترافى است از بنده به مملوكيت خود و همه موجودات از ثرى تا به ثريا.
سمائها و ارضها و ما بثثت فى كل واحد منهما
آسمانش و زمينش و آنچه در هر يك از اين دو پراكنده ساختى.
ساكنه و متحركه
چه ساكنش و چه متحركش
و مقيمه و شاخصه
و آنچه اقامت گزيده و آنچه كوچ كرده.
اگر مقصود از آسمان مفهوم شرعى آن و آنچه از روايات استفاده مى شود باشد هر چند حقيقت آن براى ما معلوم نباشد در اين صورت ظاهرا مقصود از آنهايى كه در آسمان پراكنده اند چه ساكن و چه متحرك چه ايستاده و چه رونده فرشتگان آسمانى خواهند بود كه مقيمين شان فرشتگانى هستند كه از مقام معلوم خود حركت نمى كنند . «و ما منا الا و له مقام معلوم»: طبرى در تفسيرش از عايشه نقل مى كند كه پيغمبر فرمود: «ما فى السماء الدنيا موضع قدم الا عليه ملك ساجد او قائم فذلك قول الله و ما منا الاوله مقام معلوم و انا لنحن الصافون و انا لنحن المسبحون» و از ديگران نيز قريب به همين مضمون نقل شده و اميرالمومنين عليه السلام در خطبه ى نهج البلاغه مى فرمايد: «ثم فتق ما بين السموات العلى فملاهن اطوارا من ملائكه منهم سجود لا يركعون و ركوع لا ينتصبون و الصافون لا يتزايلون»: و مقصود از شاخص و رونده شان فرشتگانى باشند كه ماموريت مى يابند تا از جاى خود حركت كنند و بر زمين هبوط كنند براى انجام ماموريتها بى مانند محافظت از بندگان خدا «له معقبات من بين يديه و من خلفه يحفظونه من امر الله»: و فرشتگانى كه بركات از آسمان نازل مى كنند و ارواح آدميان و اعمالشان را بالا مى برند مانند فرشتگانى كه هر هفته از عصر پنج شنبه نازل مى شوند و تا غروب روز جمعه هستند با قلمهاى زرين و صفحه هاى سيمين و تنها وظيفه شان نوشتن ثواب صلوات بر محمد است چنانچه امام صادق عليه السلام فرمود و فرشتگانى كه موكلند بر قبر رسول خدا و قبور ائمه عليهم السلام و طواف كنندگان دور خانه كعبه و ديگر اصناف ملائكه كه بجز خداى تعالى كسى احاطه بر آنها ندارد «و ما يعلم جنود ربك الا هو» و اگر مقصود از آسمان جهت علو باشد كه در قرآن كريم بدين معنى بسيار آمده است مانند: «و انزل من السماء ماء فاخرج به من الثمرات رزقا لكم- فانزلنا من السماء ماء فاسقيناكموه»: و ديگر آيات شريفه.
در اين صورت ممكن است مقصود از مقيم و شاخص در آسمان اعم از فرشتگان و ديگر موجودات ملكى است مانند پرندگان و ثوابت و سيارات. و بعضى از بزرگان فرموده است كه: اين جمله از دعا دلالت دارد بر آن كه خداوند در كرات آسمانى هم حيوانات جاندار و جنبنده آفريده است و منجمان عصر ما گويند در بسيارى از ستاره ها نشانه آب و هوا و ابر و برف ديده ايم پس شايد در اين كواكب موجودات زنده باشد هر چند آلات نجومى تا امروز به آن اندازه از قدرت نرسيده است كه وجود آنها را ثابت كند و نظامى گويد:
تو پندارى جهانى غير از اين نيست
زمين و آسمانى غير از اين نيست
چو آن كرمى كه در گندم نهان است
زمين و آسمان او همان است
نظرات کاربران (0)