تواضع و آثار آن - جلسه اول (1) - (متن کامل + عناوین)

1 حقيقت عبادت‏

الحمدلله رب العالمين و صلّى الله على جميع الانبياء والمرسلين‏ و صلّ على محمد و آله الطاهرين.

به فرموده پروردگار و اهل بيت عليهم السلام عبادت صحيح و سالم عبادتى است كه داراى آثار مثبت دنيا و آخرت باشد و تركيبى از پنج حقيقت است، اين پنج حقيقت وقتى كنار يكديگر قرار گرفته شوند، همان عبادتى مى‏شوند كه پروردگار مهربان عالم از بندگان خود خواسته و آثار مثبت دنيا و آخرت آن عبادت يقيناً ظهور پيدا مى‏كند.

حقيقت اول: عرفان، معرفت و شناخت مى‏باشد. دوم: حالت تسليم است، حقيقت سوم و چهارم نيت خالص و پنجم هم عمل است.

عمل، آن شكل عبادت و صورت عبادت است كه بنّاى آن، بدن انسان است؛ يعنى در يك عبادت هم انديشه و خرد در كار است و هم حالت بى‏نظير قلبى، كه تسليم است و هم حالت ظاهرى و باطنى كه تواضع و نيّت خالص مى‏باشد.

معرفت در عبادت‏ «1»

بايد به عبادت، روزه، نماز، زكات، حجّ و امر به معروف و نهى از منكر كه فرمان خدا و دستور پروردگار است، معرفت داشته باشد. فرمان و خواسته او براساس حكمت، رحمت، مصلحت عبد و آبادى دنيا و آخرت عبد نظم مى‏گيرد

______________________________
(1)- وسائل الشيعة: 1/ 124؛ «الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام كَتَبَ إِلَيْهِ كِتَاباً فِيهِ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً قَطُّ يَدْعُو إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ لَيْسَ مَعَهَا طَاعَةٌ فِي أَمْرٍ وَ لَانَهْيٍ وَ إِنَّمَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنَ الْعِبَادِ بِالْفَرَائِضِ الَّتِي افْتَرَضَهَا اللَّهُ عَلَى حُدُودِهَا مَعَ مَعْرِفَةِ مَنْ دَعَا إِلَيْهِ وَ مَنْ أَطَاعَ وَ حَرَّمَ الْحَرَامَ ظَاهِرَهُ وَ بَاطِنَهُ وَ صَلَّى وَ صَامَ وَ حَجَّ وَ اعْتَمَرَ وَ عَظَّمَ حُرُمَاتِ اللَّهِ كُلَّهَا وَ لَمْ يَدَعْ مِنْهَا شَيْئاً وَ عَمِلَ بِالْبِرِّ كُلِّهِ وَ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ كُلِّهَا وَ تَجَنَّبَ سَيِّئَهَا [وَ مَنْ‏] زَعَمَ أَنَّهُ يُحِلُّ الْحَلَالَ وَ يُحَرِّمُ الْحَرَامَ بِغَيْرِ مَعْرِفَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله لَمْ يُحِلَّ لِلَّهِ حَلَالًا وَ لَمْ يُحَرِّمْ لَهُ حَرَاماً وَ أَنَّ مَنْ صَلَّى وَ زَكَّى وَ حَجَّ وَ اعْتَمَرَ وَ فَعَلَ ذَلِكَ كُلَّهُ بِغَيْرِ مَعْرِفَةِ مَنِ افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ طَاعَتَهُ فَلَمْ يَفْعَلْ شَيْئاً مِنْ ذَلِكَ إِلَى أَنْ قَالَ لَيْسَ لَهُ صَلَاةٌ وَ إِنْ رَكَعَ وَ إِنْ سَجَدَ وَ لَالَهُ زَكَاةٌ وَ لَاحَجٌّ وَ إِنَّمَا ذَلِكَ كُلُّهُ يَكُونُ بِمَعْرِفَةِ رَجُلٍ مَنَّ اللَّهُ عَلَى خَلْقِهِ بِطَاعَتِهِ وَ أَمَرَ بِالْأَخْذِ عَنْهُ، الْحَدِيثَ.»

و معرفت به اينكه خواسته پروردگار بر چه اساس و قوانين و مقرّراتى بايد انجام بگيرد، مثلًا روزه از چه زمانى شروع و به كجا ختم مى‏شود، و مبطلات روزه چيست؟ و چه عواملى ساختمان اين عبادت را برپا و يا خراب مى‏كند، پايه اصلى عبادت، معرفت و شناخت است.

تسليم، عامل تحقق عبادت‏ «1»

پايه دوم: كه عامل تحقّق عبادت است، تسليم مى‏باشد و انسان خود را با تمام وجود؛ يعنى با باطن، ظاهر، قلب، عقل، روح، نفس و بدن در اختيار خدا قرار دهد، كه بهترين مطلبى كه در اين زمينه گفتند، اين است كه انسانِ در اختيار خدا، مانند ميّت در اختيار غسّال مى‏باشد؛ يعنى خود را به آخرين نقطه تسليم برساند.

هر چه آن خسرو كند، شيرين كند «2» پس انسان بايد خود را در اختيار فرمانها و خواسته‏هاى حق قرار دهد، به نحوى كه غير خدا را از تصرّف در وجود و زندگى خود محروم و ممنوع كند؛ يعنى چنان خود را در اختيار خدا بگذارد كه دشمنان، شياطين و هواى نفس از اينكه در وجود انسان تصرّف كنند و يا فرهنگ خود را بر انسان تحميل نمايند، نااميد شوند. ارزش تسليم به قدرى است كه اهل تحقيق، بيداران، بينايان و اهل بصيرت مى‏فرمايند:

تسليم در وجود انسان به منزله مغز است و همه عبادات ثمر، ميوه و محصول مغز مى‏باشند، پس مغز اصل و ريشه است و مقام تسليم، به قدرى بالا است كه پروردگار عالم در سوره مباركه نساء، برترين و بالاترين دين را تسليم به شمار آورده است.

«وَ مَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا» «3»

______________________________
(1)- بحار الأنوار: 79/ 136، باب 18؛ «أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى دَاوُدَ تُرِيدُ وَ أُرِيدُ وَ إِنَّمَا يَكُونُ مَا أُرِيدُ فَإِنْ سَلَّمْتَ لِمَا أُرِيدُ كَفَيْتُكَ مَا تُرِيدُ وَ إِنْ لَمْ تُسَلِّمْ لِمَا أُرِيدُ أَتْعَبْتُكَ فِيمَا تُرِيدُ ثُمَّ لَايَكُونُ إِلَّا مَا أُرِيدُ.»

(2)- مولوى.

(3)- نساء (4): 125؛ «و دين چه كسى بهتر است از آنكه همه وجودش را تسليم خدا كرده و نيكوكار است، و از آيين ابراهيم يكتاپرست حق‏گرا پيروى كرده است؟ وخدا ابراهيم را [براى حق‏گرايى، خلوص، پاكى اخلاق واعمالش‏] دوست خود گرفت.»

در اين عالم دين كسانى برتر است، كه همه وجود، ظاهر، باطن، قلب، جان، نفس و بدن را، تسليم خدا كرده و اهل همه نيكى‏ها باشد؛ يعنى در دايره تسليم حبس وجود ندارد، نمى‏گويد: «أُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ» و به مسأله خاتمه دهد، بلكه در هر عبادتى، خير و نيكى وارد مى‏شود.

فرهنگ انسان نيكوكار

فرهنگ انسان نيكوكار، عمل صالح، مهر و محبت، گذشت و درستى، حق گرايى و توحيد مى‏باشد، كه اين مجموعه در كلمه «حنيف» آمده است.

«وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً»

پايان آيه، ما را متوجه اين نكته مى‏كند.

«وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا»

نمى‏گويد: ابراهيم، خدا را به عنوان دوست انتخاب نموده، بلكه مى‏فرمايد:

خدا ابراهيم را به عنوان دوست انتخاب كرده است. خدا به دوست نياز ندارد كه كارى براى او انجام دهد، مقام تسليم و محسن بودن ابراهيم عليه السلام باعث شد كه پروردگار عالم او را به عنوان دوست خود انتخاب نمايد؛ يعنى ابراهيم عليه السلام را در نقطه‏اى قرار داده، كه تمام فيوضات دنيا و آخرت را به اين دوست انتقال داده است.

عنايات خاص پروردگار به ابراهيم عليه السلام‏

شما نمى‏توانيد فيوضات پروردگار را در زندگى ابراهيم عليه السلام شمارش نماييد.

كعبه، مسجد الحرام، صفا، مروه، مشعر، منى‏، رمى، قربانى، ميهمان دارى، محبت، لطف و گذشت، توحيد و نسل صالح، گوشه‏اى از فيوضات دنيوى‏ خداوند به ابراهيم عليه السلام مى‏باشد.

«وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ» «1»

در روز قيامت، ايشان در صف اول شايستگان قرار دارد، چرا ابراهيم عليه السلام شايستگى آن را دارد كه از رحمت و فيض بى‏نهايت الهى بهره‏مند شود؟ زيرا با تمام وجود تسليم پروردگار بودند.

«إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ»

يا ابراهيم! با تمام وجود خود را به من و فرمان‏هاى من واگذار كن،

«قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ»

جواب داد: من خودم را با همه وجود به فرمان‏هاى تو تسليم كردم، و تا ابد راه تصرّف فرهنگ باطل را بر روى خود بست. شايد ابليس و لشكرش در هنگام قربانى كردن اسماعيل عليه السلام تمام توان خود را به كار بردند تا نيّت و انديشه ابراهيم را به تصرّف خود در آورند، اما نتوانستند؛ زيرا ابراهيم عليه السلام در اختيار خدا بود و دشمن در وجود كسى كه در اختيار خدا باشد، نمى‏تواند تصرف نمايد.

«وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا» «2»

ابراهيم عليه السلام را به دوستى انتخاب كرد؛ يعنى تمام فيوضات دنيا و آخرت را به ابراهيم عليه السلام عطا كرد.

تسليم شدن در برابر حق‏

در سوره بقره مى‏فرمايد:

«بَلى‏ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ» «3»

______________________________
(1)- بقره (2): 130؛ «و قطعاً در آخرت از شايستگان است.* [و ياد كنيد] هنگامى كه پروردگارش به او فرمود: تسليم باش. گفت: به پروردگار جهانيان تسليم شدم.»

(2)- نساء (4): 125؛ «و خدا ابراهيم را [براى حق‏گرايى، خلوص، پاكى اخلاق واعمالش‏] دوست خود گرفت.»

(3)- بقره (2): 112؛ «آرى، كسانى كه همه وجود خود را تسليم خدا كنند در حالى كه نيكوكارند، براى آنان نزد پروردگارشان پاداشى شايسته و مناسب است، نه بيمى بر آنان است و نه اندوهگين مى‏شوند.»

«بلى»؛ يعنى آرى، اگر انسان تسليم خواسته‏هاى پروردگار گردد آن دين با ارزش مى‏باشد، چنين افرادى در دنيا و آخرت، ترس و غصّه بى‏مورد به آنها هجوم نمى‏آورد و هميشه در باطن و در كنار محبوب خود، در امنيت و آرامش هستند؛ زيرا آنها خدا را دارند و مانند اين است كه همه چيز را دارا هستند و صاحب دنيا و آخرت مى‏باشند، آن كسى كه فقط دنيا را دارد در هنگام مرگ، آن را هم از دست او مى‏گيرند. كسى كه بدن، شهوت و پول دارد، عاقبت همه اينها را از دست او مى‏گيرند.

اهل تسليم با همه پاكان زمينى و آسمانى هماهنگ مى‏باشند.

«وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» «1»

تمام پاكان عالم بالا و پايين، برترين دين را جستجو مى‏كنند. آن كسى كه خود را تسليم پروردگار كند، برترين دين را دارد و هماهنگ با كلّ پاكان آسمانى و زمينى مى‏باشد.

ريشه يابى اسلام در نهج البلاغه‏

وقتى كه اميرالمؤمنين عليه السلام مى‏خواهند اسلام را ريشه يابى كنند در «نهج البلاغه» مى‏فرمايند:

«الاسلام هو التسليم»

اسلام يعنى خود را به خدا و فرمان‏هاى واگذار نمايد،

«والتسليم هو اليقين و اليقين هو التصديق و التصديق هو الاقرار و الاقرار هو الاداء»

و از لوازم تسليم، باور داشتن همه حقايق مى‏باشد.

باور؛ يعنى تا آخر عمر، بر حقايق استوار باشد.

______________________________
(1)- آل عمران (3): 83؛ «در حالى كه هر كه در آسمان‏ها و زمين است از روى رغبت يا كراهت در برابر او [و اراده و فرمانش‏] تسليم است.»

انسانى كه در مقام يقين است، خود را براى خدا هزينه مى‏كند،

«و الاداء هو العمل» «1» نتيجه همه اين حقايق، عمل است.

انسانى كه اهل تسليم و تواضع مى‏باشد مانند اين است كه ضدّ ابليس حركت مى‏كند و در مقام تسليم است، در ماه رمضان تواضع مى‏كند و شكم، چشم و گوش خود را در برابر گناهان حفظ مى‏كند كه روزه واقعى بگيرد.

از بين رفتن روزه به وسيله پنج گناه‏

پيامبر مى‏فرمايد: پنج چيز ساختمان روزه را خراب مى‏كند.

«خمس خصال يفطّرن الصائم و ينقضن الوضوء»

اين گناهان روزه را باطل و نورانيت وضو را از بين مى‏برد. غيبت، سخن چينى، نگاه به نامحرم، قسم دروغ و دروغگويى، روزه را باطل و آثار معنوى وضو را از بين مى‏برد.

انسانى كه اهل معرفت، تسليم و تواضع و داراى نيت خالص است و زندگى خود را به وسيله بدن تبديل به عبادت مى‏كند، عبدالله مى‏شود. هنگامى كه مقام بندگى ارزش بيشترى پيدا كند، فيض بيشترى نصيب انسان مى‏شود.

«سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى‏ بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى» «2»

پروردگار در قرآن نمى‏فرمايد: «برسوله» يا «بنبيه» و يا «بروحه» يعنى بندگى عنايتى بود كه من به انسانها عطا نمودم. «عبد»؛ يعنى انسان، مركب از بدن، روح، عقل و قلب است و بندگى مركب از عرفان، تسليم، تواضع، نيت خالص و عمل مى‏باشد كه انسان را به اين مقام ويژه مى‏رساند، اين فيض من بود كه به او عنايت‏

______________________________
(1)- نهج البلاغه: حكمت 125؛ «والتسليم هو اليقين و اليقين هو التصديق و التصديق هو الاقرار و الاقرار هو الاداء و الاداء هو العمل.»

(2)- اسراء (17): 1؛ «منزّه و پاك است آن [خدايى‏] كه شبى بنده‏اش [محمّد 6] را از مسجدالحرام به مسجد الاقصى كه پيرامونش را بركت داديم، سير [و حركت‏] داد.»

كردم و از شهر مكه تا اعماق عالم‏ها بردم،

«لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا» «1»

تا آنچه را كه به صورت آيه قرآن نازل كرده بودم، با چشم خود، خلقت، قيامت، انبيا، ملائكه، بهشت و جهنم را ببيند.

ادامه دارد . . .