دنيا در كلام عبدالرزاق لاهيجى‏

ملا عبدالرزاق لاهيجى در توضيح بسيار مختصرى كه به جملات پايانى اين حديث، درباره ظاهر فريباى امور مادى و مغرور شدگان به آن دارد، مى‏گويد:

حاصل آن كه: اين خبيثه دنيّه كه از صفت او از هزار يكى و از بسيار اندكى به قلم آمد، هر كه را در حبايل غرور خود، دانه‏خوار حرص و امل گردانيد و مكايد و شرور او، هر كه را به مكر و تزوير مبتلا و اسير شهوت و شره ساخت، يقين ببايد دانست‏ كه طريق خير و صلاح دينى بر او مسدود شد و اميد سعادت و فلاح اخروى از او منقطع گشت، چنان كه خالق عالم فرموده كه:

[ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ‏]* .

و آنان را در آخرت هيچ بهره‏اى نيست.

اين محروم بى‏نصيب از آخرت كه اراده دنيا در ضميرش متمكن است و حبّ دنيا و خواهش وى در خاطرش ثابت و راسخ، موافق خواهش و رغبت او مراد او را در كنارش مى‏نهند چنان كه فرموده:

[مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ] .

هر كس [همواره‏] دنياى زودگذر را بخواهد [چنين نيست كه هر چه بخواهد بيابد بلكه‏] هر چه را ما براى هر كه بخواهيم، به سرعت در همين دنيا به او عطا مى‏كنيم، آن گاه دوزخ را در حالى كه نكوهيده و رانده شده از رحمت خدا وارد آن مى‏شود، براى او قرار مى‏دهيم.

با آن كه در حقيقت اين دنيا كه با زحمت بسيار در كف مرادش مى‏گذارند، به مثابه خيالى است سريع السير، چنان كه خفته در خواب بيند و معانى و صورت چند كه به رسم از شدت كوفت و استيلاى مرض مشاهده نمايد، خداوند عزيز در كلام مجيد از حال بندگان خود خبر داده و فرموده:

[مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ] .

برخى از شما دنيا را مى‏خواست و برخى از شما خواهان آخرت بود.

و در اين آيه شريفه اراده خاص و عام را بيان فرموده و قصه نيك و بد را شرح داده، دشمن را از دوست جدا كرده و دور و نزديك را پيغام فرستاده، طالب دنيا به نزد طالب عقبى كافر است و طالب عقبى به نزد طالب مولا مشرك.

آدمى، بايد در صحيفه احوال و در مرآت اعمال خود تأملى و تدبرى واجب داند و به نور بصيرت در دايره فكر طوفى كند، تا مشاهده كند كه اراده كدام طرف از نهاد او سر مى‏زند و به علم خود قياس برگيرد كه از كدام طايفه است. جهد كن تا از آن قوم نباشى كه حق سبحانه و تعالى خبر مى‏دهد:

[مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى‏ هؤُلاءِ وَ لا إِلى‏ هؤُلاءِ] .

منافقان ميان كفر و ايمان متحيّر و سرگردانند، نه [با تمام وجود] با مؤمنانند و نا با كافران.

طلّاب دنيا را صفت مى‏نمايد كه:

[وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ‏] .

و آنان از آخرت [كه سراى ابدى و داراى نعمت هاى جاودانى و حيات سرمدى است‏] بى‏خبرند.

و سعى كن كه از اهل آخرت بلكه از طلاب مولا باشى كه در نعت اول مى‏فرمايد كه:

و سعى كن كه از اهل آخرت بلكه از طلاب مولا باشى كه در نعت اول مى‏فرمايد:

 [وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ‏] .

و به آخرت يقين دارند.

و در صفت ثانى فرموده:

[وَ الَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لا يُشْرِكُونَ‏] .

و آنان كه به پروردگارشان شرك نمى‏ورزند.

حديث است كه:

شيرينى دنيا تلخى آخرت است و تلخى دنيا شيرينى آخرت‏.

و نيز حديث است كه:

دنيا مانند مار و افعى است، ظاهرش نرم است و باطنش زهر قاتل‏ .