زندگى در گوارايى و سرسبزى‏

منابع مقاله:

کتاب : تفسير و شرح صحيفه سجاديه جلد هشتم

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان

برگ ديگرى از دفتر لطيف نظام آفرينش و هديه‏اى از عالم غيب، شكوفايى طبيعت و زندگى دوباره هستى است. تفكر در صنعت گيتى و نمايش پديده هنرى خداوند انسان را به حيرت وامى‏دارد. رويش پى در پى آثار حيات موجودات و چرخش شب و روز و ماه سال، از حكمت‏هاى رساى پروردگار منان است رشد شكوفه‏ها و گل‏ها و روييدن گياهان، سربلندى درختان و سرسبزى باغ و بستان‏ها و جريان آب چشمه‏ها از لابه‏لاى كوهساران و آبشارها به درياها و رودها و آواز بلبلان و پرندگان در جنگل‏ها و گلستان‏ها؛ نويد زندگى بانشاط و طراوت و ذوق و شوق اميد در دلها را مى‏دهد.

وزش باد و باران و جابه‏جايى توده‏هاى ابر در پهنه آسمان و بارش قطرات آب بر سطح زمين با دگرگونى‏هايى در جوّ و قاره‏ها و اقيانوس‏ها پديد مى‏آورد. حركت‏به صورت منظم و حساب شده بر افق نعمت‏هاى خداوندى، روح تازه‏اى به فصول چهارگانه مى‏بخشد.

خداوند قدرت نمايى خود را چنين معرفى مى‏نمايد:

أَمَّنْ خَلَقَ السَّموَ تِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنزَلَ لَكُم مّنَ السَّمَآءِ مَآءً فَأَ نبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَّا كَانَ لَكُمْ أَن تُنبِتُواْ شَجَرَهَآ أَءِلهٌ مَّعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ» «1»

[آيا آن شريكان انتخابى شما بهترند] يا آن كه آسمان‏ها و زمين را آفريد، و براى شما از آسمان آبى نازل كرد كه به وسيله آن باغ‏هايى خرم و باطراوت‏ رويانديم كه روياندن درختانش در قدرت شما نيست؛ آيا با خدا معبودى ديگر هست [كه شريك در قدرت و ربوبيت او باشد؟ نه، نيست‏]، بلكه آنان مردمى منحرف‏اند [كه براى او شريك مى‏گيرند.]

«بهجة» به معناى زيبايى رنگ و حسن ظاهر است كه بيننده را غرق سرور و نشاط مى‏كند. و اين تركيب زيباى رنگها و حالت رنگارنگى طبيعت پديده‏ها حقايقى است كه هيچ كس نمى‏تواند انكار كند و يا آن را به غير خدا نسبت دهد. او مبدأ همه زيبايى‏ها و حسن جمال در عالم حيات است.

دقت در رنگ‏آميزى يك گل خوشبو و پيچك برگ‏هاى لطيف و منظمى كه در درون يكديگر اطراف هسته مركزى گل حلقه زده‏اند. انسان را با هنرمندى با عظمت و قدرت و حكمتِ آفريدگار آشنا مى‏سازد.

بنابراين آنچه در ميان بخش‏هاى مختلف زمين از نهرهاى آب كه مايه زندگى و سرچشمه خرمى و مزارع آباد و باغ‏هاى پرميوه است و بخشى از اين آب‏ها در كوه‏ها و دره‏ها و آبشارها و قشرهاى زيرين در جريان است؛ محصول تدبير و نظام بديع و شگفت‏انگيز خداوند است.

در علم روانشناسى آمده است:

نوع رنگ‏ها و تركيب آنها در آفرينش، تأثير مهمى در روحيه و رفتار آدمى دارد، به ويژه رنگ آبى آسمان و رنگ سبز گياهان و سبزه‏زار در اميدوارى به زندگى و رنگ‏هايى مانند زرد، صورتى و قرمز در تحريك عواطف و شهوات نقش اساسى دارد.

اميرمؤمنان درباره اين قدرت شگفت‏انگيز مى‏فرمايد:

سُبْحانَكَ ما اعْظَمَ شَأْنَكَ! سُبْحانَكَ ما اعْظَمَ ما نَرى‏ مِنْ خَلْقِكَ وَ ما اصْغَرَ عِظَمَهُ فى‏ جَنْبِ قُدْرَتِكَ! وَ ما اهْوَلَ ما نَرى‏ مِنْ مَلَكُوتِكَ! وَ ما احْقَرَ ذلِكَ فيما غابَ عَنَّا مِنْ سُلْطانِكَ! وَ ما اسْبَغَ نِعَمَكَ فِى الدُّنْيا وَ ما اصْغَرَها فى‏ نِعَمِ الْآخِرَةِ .... «2»

منزّهى از هر عيب، چه بزرگ است شأن تو! منزهى، چه عظيم است آنچه از مخلوقاتت كه مى‏بينيم و چه كوچك است عظمت آن در كنار قدرت تو! و چه دهشت‏آور است آنچه از ملكوت تو مشاهده مى‏نماييم! و چه اندازه حقير است آنچه ديده مى‏شود در برابر آنچه از سلطنت تو براى ما ناپيداست! نعمت‏هايت در اين دنيا چه گسترده و فراوان است! و با اين حال در برابر نعمت آخرتت چقدر كوچك است!

راز خلقت در كلام امام صادق عليه السلام‏

امام صادق عليه السلام در تفكر حقيقى راز خلقت به مفضّل بن عمر مى‏فرمايد:

«نخستين پند و دليل بر وجود آفريدگار پاك برتر؛ پديد آوردن جهان و تركيب اجزاى آن و نظم بخشيدن آن به شكل فعلى است. هرگاه درباره اين جهان به انديشه و خرد خويش دقت كنى، آن را همانند خانه‏اى يابى كه هر آنچه از بندگانش بدان نياز دارند در آن فراهم است. آسمان همچون سقف برافراشته شده و زمين همانند فرش گسترده است و ستارگان مانند چراغ‏ها كنار هم چيده شده‏اند و گوهرها همانند گنجينه‏ها در دل زمين اندوخته شده‏اند. هر چيز به جاى خود فراهم گشته و انسان همچون مالك اين خانه، صاحب همه اثاث و لوازم آن است. انواع گياهان براى اهداف او آماده گشته و حيوانات گوناگون در خدمت مصالح و منافع او مى‏باشند.

اين همه آشكارا نشانگر اين است كه عالم بر اساس يك برنامه و حكمت و نظم و هماهنگى آفريده شده و آفريدگار آن يكى است ...»

و در بخش ديگر درباره تدبير و مصلحت فصل‏هاى چهارگانه سال مى‏فرمايد:

«بينديش در بالا و پايين شدن خورشيد براى پيدايش چهار فصل سال و تدبير و بهسازى آن، در زمستان گرمى به درون درخت و گياه برگردد تا مايه ميوه‏ها در آنها بسته شود. و هوا را سنگين كند، تا ابر و باران پديدار گردد و تن جانداران سخت و نيرومند شود، در بهار تحركى آورد و مايه‏هاى زايش در زمستان پديد شوند، گياه سر زند و درخت گل دهد و جانداران ميل به نر كنند و در تابستان هوا داغ شود و ميوه‏ها برسند، و مواد زيادى بدن آب شوند و روى زمين خشك شود و آماده ساختمان و كار گردد و در پاييز هوا پاك شود و بيمارى برود و تندرستى آيد و شب دراز گردد، و اعمال عبادى در آن، به خاطر طولانى شدن ممكن است و هوا در آن خوش عطر و ملايم باشد و براى مصلحت ديگرى كه اگر همه را بشمرم سخن به درازا كشد.» «3»

 [ «5» اللَّهُمَّ اسْقِنَا سَقْياً تُسِيلُ مِنْهُ الظِّرَابَ وَ تَمْلَأُ مِنْهُ الْجِبَابَ وَ تُفَجِّرُ بِهِ الْأَنْهَارَ وَ تُنْبِتُ بِهِ الْأَشْجَارَ وَ تُرْخِصُ بِهِ الْأَسْعَارَ فِي جَمِيعِ الْأَمْصَارِ وَ تَنْعَشُ بِهِ الْبَهَآئِمَ وَ الْخَلْقَ وَ تُكْمِلُ لَنَا بِهِ طَيِّبَاتِ الرِّزْقِ و تُنْبِتُ لَنَا بِهِ الزَّرْعَ وَ تُدِرُّ بِهِ الضَّرْعَ وَ تَزِيدُنَا بِهِ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِنَا «6» اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْ ظِلَّهُ عَلَيْنَا سَمُوماً وَ لَا تَجْعَلْ بَرْدَهُ عَلَيْنَا حُسُوماً وَ لَا تَجْعَلْ صَوْبَهُ عَلَيْنَا رُجُوماً وَ لَا تَجْعَلْ مَاءَهُ عَلَيْنَا أُجَاجاً «7» اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ ارْزُقْنَا مِنْ بَرَكَاتِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَي‏ءٍ قَدِيرٌ.]

خدايا! ما را بارانى فرست كه به وسيله آن از تپّه‏ها آب سرازير فرمايى، و چاه‏ها از آن پر كنى، و نهرها را روان سازى، و درختان را برويانى، و قيمت‏ها را در تمام شهرها ارزان كنى، و چهارپايان و مخلوقات را نشاط و قوّت دهى، و روزى‏هاى پاكيزه را براى ما كامل كنى، و زراعت را برويانى، و پستان‏ها را پر شير سازى، و نيرو به نيروى ما بيفزايى.

خدايا! سايه ابر را بر ما باد گرم و زهرآگين مساز، و سردى آن را بر ما شوم و نحس مكن، و بارانش را بر ما عذاب قرار مده، و آبش را براى ما تلخ و شور مگردان.

خدايا! بر محمد و آلش درود فرست، و ما را از بركت آسمان‏ها و زمين‏ روزى بخش؛ همانا تو بر هر كارى توانايى.

نشاط طبيعت با بارش باران‏

ابرها و بادهايى كه ابرها را حركت مى‏دهند و رودخانه‏ها و سفره‏هاى زيرزمينى، همه و همه زمينه بقاى حيات در كره زمين‏اند، سير ابرها و بادهاى باران ساز با آب دريا و رودخانه‏ها و سفره‏هاى زيرزمينى به يكديگر پيوسته‏اند و هر يك ديگرى را سيراب مى‏كنند و چنانچه چشمه‏ها و رودها به مخازن ابرى متّصل نباشند به تدريج ذخيره‏هاى آبى رو به كاستى مى‏رود و حيات موجودات براى هميشه به خشكى و نابودى حقيقى مى‏گرايد، پس حق تعالى مايه حيات را پيوسته در حركت قرار مى‏دهد تا چرخه هستى و طراوت طبيعت باقى بماند و اين هشدارى از سوى پروردگار است كه توكّل به او نبايد فراموش گردد كه مى‏فرمايد:

قُلْ أَرَءَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَآؤُكُمْ غَوْرًا فَمَن يَأْتِيكُم بِمَآءٍ مَّعِينِ» «4»

بگو: به من خبر دهيد اگر آب مورد بهره‏بردارى شما [چون آب رودها، چشمه‏ها، سدها و چاه‏ها] در زمين فرو رود [تا آن جا كه از دسترس شما خارج گردد] پس كيست كه برايتان آب روان و گوارا بياورد؟!

اين آيه اشاره به رحمت عام خداوند دارد كه بسيارى از مردم از ضرورى بودن آب در زندگى بشر غافلند.

«ماء معين» يعنى آب روان و گوارا كه از درون زمين سفت يا شكاف كوه‏ها و صخره‏ها به صورت چشمه يا قنات و چاه‏هاى جوشان و نهرها جريان دارد.

همان طور كه مى‏دانيد زمين از دو قشر نفوذپذير كه آب را در خود فرو مى‏برد و قشر نفوذناپذير كه آب را در محيط خود نگه مى‏دارد. همه چشمه‏ها و قنات‏ها و چاه‏ها از تركيب يك سفره زيرزمينى انباشته به وجود آمده‏اند؛ زيرا اگر تمام سطح زمين تا اعماق آن، قشر نفوذپذير بود، آب‏ها چنان در زمين فرو مى‏رفتند كه هرگز دست كسى به دامانشان نمى‏رسيد و اگر همه قشر زمين نفوذناپذير بودند؛ آب‏هاى روى زمين تبديل به درياچه باتلاق مى‏شدند و يا گردآمده در دريايى بزرگ كه همه موجودات را فرا مى‏گرفت در نتيجه ذخاير زيرزمينى آب به دست نمى‏آمد. اين وضعيت كوچكى از رحمت عام خاوند است كه مرگ و حيات انسان به آن گره خورده است.

در آيه‏هاى ديگر يكى از دلايل معاد را كه بيانگر قدرت خداوند بر همه چيز حتى بر احياى مردگان است چنين بيان مى‏فرمايد:

أَفَرَءَيْتُمُ الْمَآءَ الَّذِى تَشْرَبُونَ* ءَأَنتُمْ أَنزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنزِلُونَ* لَوْ نَشَآءُ جَعَلْنهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ» «5»

به من خبر دهيد آبى كه مى‏نوشيد،* آيا شما آن را از ابر باران‏زا فرود آورده‏ايد يا ما فرود آورنده‏ايم؟* اگر بخواهيم آن را تلخ مى‏گردانيم، پس چرا سپاس گزارى نمى‏كنيد؟

«مُزن» به معناى ابرهاى روشن يا ابرهاى باران‏زاست. اين آيات وجدان انسان‏ها را در برابر يك سرى پرسش‏ها قرار مى‏دهد كه چگونه مى‏انديشيد درباره مادّه حياتى كه پيوسته آن را مى‏نوشيد؟

چه كسى به خورشيد فرمان مى‏دهد بر سطح اقيانوس و درياها بتابد و از بين آب‏هاى شور و تلخ، تنها ذرات آب شيرين و پاك را جدا ساخته و به حالت بخار به فضا بفرستد؛ سپس در هم فشرده گرديده و توده ابرهاى باران‏ساز را تشكيل دهند. و بعد به بادها فرمان مى‏دهد كه با جابه‏جا كردن ابرها و فرستادن برفراز سرزمين‏هاى‏ خشك و سرد؛ به صورت قطرات باران، آهسته و پى در پى ببارد و اگر در اين دگرگونى‏ها، املاحى از آب ميكرب‏دار و شور به همراه تبخير آب به آسمان صعود كند، دانه‏هاى باران با تندى و سوزش به زمين آمده و زندگى را به كام انسان و موجودات تلخ مى‏نمود، بنابراين چقدر در تلطيف ابر و باد و باران، هنرمندى آفرينش حق به كار رفته است كه هيچ صنعت و دستگاهى نمى‏تواند چنين تغيير و تحوّل اساسى را ترتيب دهد. پس جاى سپاسگزارى از درگاه حق تعالى بر اين همه بركات است.

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله بر اين گوارايى شربت حيات، بر حق درود فرستاده كه امام صادق عليه السلام در اين باره مى‏فرمايد:

كانَ رَسُولُ اللَّه إِذا شَرِبَ الْماءَ قالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذى‏ سَقانا عَذْباً زُلالًا وَ لَمْ‏يَسْقِنا مِلْحاً اجاجاً وَ لَمْ يُؤاخِذْنا بِذُنُوبِنا. «6»

پيوسته رسول خدا صلى الله عليه و آله هر گاه آب مى‏نوشيد مى‏فرمود: سپاس خداى راكه به ما آب شيرين زلال نوشانيد و آب شور و تلخ در سزاى گناهان به ما ننوشانيد و به معاصى كيفر ننمود.

حضرت صادق عليه السلام در منافع نزول باران بر زمين به مفضل بن عمر فرمود:

در حكمت نزول باران تأمّل كن. تدبير چنان ديده شده كه باران از بلندى بر زمين بريزد تا نقاط بلند و برافراشته را نيز سيراب نمايد. اگر از پايين مى‏جوشيد به برخى از زمين‏هاى بلند نمى‏رسيد، در نتيجه كشتزارهاى زمين كاهش مى‏يافت. نمى‏بينى كه زمين‏هاى آبى بيش از ديمى است. «7» همچنين هرگاه كه تقدير بر آن قرار گرفت كه باران از بالا بر زمين سرازير شود، اندك اندك فرو مى‏ريزد تا در زمين فرو رود و آن را سيراب سازد. اگر ناگهانى بر زمين مى‏ريخت در زمين نفوذ نمى‏كرد و كشتزارهاى روينده و ايستاده را نابود مى‏كرد. پس دانه دانه مى‏ريزد تا دانه‏هاى درون زمين را بروياند و كشتزار را از تشنگى برهاند.

بارش باران بركت‏هاى ديگرى هم دارد. باران، بدن‏ها را نرم مى‏كند. هوا را صاف و پاكيزه مى‏گرداند و وبا را از ميان مى‏برد. آفات درختان و گياهان را كه يرقان مى‏نامند، نابود مى‏كند و فوايد ديگر ...

اگر كسى بگويد: آيا در برخى از سال‏ها از شدت و كثرت باران زيان‏هاى فراوان به هم نمى‏رسد؟ يا نزول تگرگ غلات را نابود نمى‏سازد؟ و بخار حاصل از آن در هوا باعث بيمارى‏هاى فراوان و آفات بسيار نمى‏گردد؟

در پاسخ گفته مى‏شود: آرى، گاه در نزول باران زياده‏روى مى‏شود؛ زيرا به سود انسان است و با اين كار از فرورفتن در گناه و استمرار و اصرار بر آن پرهيز مى‏كند. در اين صورت مصلحت دينى و اخروى مهم‏تر و برتر از زيان احتمالى در مال اوست.

راستى، مردم روى زمين اگر بخواهند از بركات آسمان‏ها و زمين بهره‏مند شوند بايد بر اساس هدايت قرآن به ايمان و تقوا آراسته شوند كه ايمان و تقوا كليد خزائن بركات آسمان‏ها و زمين است چنانكه درقرآن مجيد مى‏خوانيم، قرآنى كه سند تمام حقايق هستى است، و هيچ گونه شك و ريب در آن راه ندارد.

وَلَوْ انَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا واتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأرضِ» «8»

و اگر اهل شهرها و آبادى‏ها ايمان مى‏آوردند و پرهيزكارى پيشه مى‏كردند، يقيناً [درهاىِ‏] بركاتى از آسمان و زمين را بر آنان مى‏گشوديم.

 اثرات گناه در آيات قرآن‏

بر اساس آيات قرآن و روايات، اين گناهان انسان است كه بر اثر آن خشكسالى و كم بارانى، يا سيل و طوفان، و يا شورى آب پديد مى‏آيد.

وَ لَقَدْ اخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ» «9»

و فرعونيان را به قحطى و خشكسالى‏هاى متعدد و كمبود بسيار شديدِ بخشى از محصولات دچار نموديم تا متذكّر شوند.

وَ لَقَدْ ارْسَلْنا نُوحاً الى قَوْمِهِ فَلَبِثَ فيهِمْ الْفَ سِنَةٍالّا خَمْسِينَ عاماً فَاخَذَهُمُ الطُّوفانُ وَ هُمْ ظالِمُونَ» «10»

و همانا نوح را به سوى قومش فرستاديم پس نهصد و پنجاه سال در ميانشان درنگ كرد [ولى بيشتر مردم به او ايمان نياوردند]، سرانجام توفان آنان را در حالى كه ستمكار بودند، فرا گرفت.

افَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذى تَشْرَبُونَ* اانْتُمْ انْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ امْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ* لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ اجاجاً فَلَوْلا تَشْكُرُونَ» «11»

به من خبر دهيد آبى كه مى‏نوشيد،* آيا شما آن را از ابر باران‏زا فرود آورده‏ايد يا ما فرود آورنده‏ايم؟* اگر بخواهيم آن را تلخ مى‏گردانيم، پس چرا سپاس گزارى نمى‏كنيد؟

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- النمل (27): 60.

(2)- نهج البلاغه: خطبه 108.

(3)- بحار الأنوار: 3/ 61- 112، باب 4، حديث 1؛ توحيد المفضل.

(4)- ملك (67): 30.

(5)- واقعه (56): 68- 70.

(6)- الكافى: 6/ 384، حديث 2؛ بحار الأنوار: 16/ 268، باب 9، حديث 78.

(7)- بحار الأنوار: 3/ 126، باب 4، حديث 1.

(8)- اعراف (7): 96.

 (9)- اعراف (7): 130.

 (10)- عنكبوت (29): 14.

 (11)- واقعه (56): 68- 70.