مراحل قيامت‏، از مرگ تا بهشت و جهنم

نوشته : حضرت استاد حسین انصاریان

قیامت، سفر بزرگ انسان از پایان دنیا تا رسیدن به سرنوشت ابدی است؛ سفری که در باور اسلامی مراحل روشن و پیوسته‌ای دارد. آشنایی با این مراحل، نگاه ما را به زندگی عمیق‌تر می‌کند و انگیزه آمادگی، اصلاح عمل و امید به رحمت خدا را افزایش می‌دهد.

1- مرگ‏

مرگ، آخرين روز از دنيا و اوّلين روز از روزهاى آخرت براى انسان است. با مرگ قيامت آدمى برپا میشود و آخرت او روشن میشود. مرگ، حق و يقين و پلى براى انتقال از دنياى فانى به سوى حيات جاودان است. مرگ براى مؤمن راحتى و آرامش و مانند بوئيدن عطرهاى دل‏‌انگيز و شاداب است. و براى كافر از نيش مار و عقرب دردناك‏تر و تلخ‏تر است.

انسان مؤمن و كافر در هنگام جان دادن، صحنه ‏هاى عجيب و تازه‏اى می‏بينند كه سرنوشت او را مشخص میكند، با اين حال بر انسان است كه به رحمت گسترده خداوند و محبّت اهل بيت عليهم السلام اميدوار باشد و از وسوسه ‏هاى شيطانى و نفسانى به خدا پناه ببرد.

2- برزخ‏

برزخ، عالمى بين دار دنيا و آخرت است. اعتقاد به امور برزخى از يقينيّات دين اسلام است. كالبد آدمى در عنصر خاك باقى مى‏‌ماند، ولى روح، زنده و حسّاس و بيدار است و لذّت و درد را حس مى‏كند. ارواح مؤمنان و كافران در برزخ داراى‏ هوشيارى و درك پاداش و كيفر هستند و از اوضاع و احوال دنيا آگاهى دارند. البته روح مؤمن از منافع و آثار اعمال خويش در دنيا سود می‏برد و پرونده عمل او به خاطر كارهاى نيك و خيرات و فرزندان صالح و ... باز میماند. اما كافر پرونده عمل او بسته شده و دست او از دنيا و امور مادّى و معنوى كوتاه مى‏‌گردد.

3- قبر

قبر، خانه برزخى آدم است. جسم او از حوادث روزگار و اذّيت حيوانات مصون می‌ماند. مسئله قبر، حق و اعتقادى است كه هر كس بپذيرد؛ روح و ريحان او به سوى رستگارى و بهشت راهى میگردد و دريچه ‏اى گلستان، از درون قبر به سوى باغ ‏هاى بهشت برايش باز می‏گردد. و هر كه نپذيرد دريچه ‏اى از آتش و سوزش به درون قبر او باز میشود و تا كيفر ابدى در رنج و عذاب خواهد بود. از امور مهم در قبر مسئله تلقين ميّت، حضور فرشتگان نكير و منكر براى بررسى اعتقادات انسان، حضور شيطان در كنار پيكر او براى القاى شك و شبهه در قلب و فكر او؛ و فشار قبر و ... مى‏باشد.

4- أشراط الساعة

ساعت، در قرآن مجيد به معناى روز قيامت كه به خاطر ناگهانى يا گستردگى آن نزد خداوند است. در آيات و روايات معتبر دينى از نشانه‏‌هاى روز قيامت و رستاخيز به أشراط الساعة تعبير نموده‏اند. و أشراط الساعة همان علامت‏‌هاى نزديك شدن روز قيامت است كه بايد به آنها ايمان و باور داشت كه در روايات نشانه‌‏هاى ظهور قيامت را ده نشانه برشمرده‌‏اند كه برخى از آنها در آخرالزّمان اتفاق می‌‏افتد.

5- نفخ صور و فناى دنيا

نفخ صور، دميدن در شيپور كه حقيقتش براى ما روشن نيست براى برچيدن دنيا و برانگيختن آدميان براى زندگى جاودانه، از زمينه‏‌هاى قيامت است. حضرت اسرافيل به اذن الهى در مرحله اوّل به شيپور خود میدمد و همه موجودات میميرند و سپس در مرحله ديگر با دميدن در صور، قيامت كبراى همگان در محشر برپا میشود. اين مرتبه حياتى، براى قدرت نمايى حق تعالى است كه همه موجودات نابود شده ‏اند. اينك پروردگار مى‌‏فرمايد:

يَوْمَ هُم برِزُونَ لَايَخْفَى‏ عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَىْ‏ءٌ لّمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَ حِدِ الْقَهَّارِ[1]»

روزى كه همه آنان آشكار میشوند، [و] چيزى از آنان بر خدا پوشيده نمیماند. [و ندا آيد:] امروز فرمانروايى ويژه كيست؟ ويژه خداى يكتاى قهّار است.

سپس همه خلايق براى حساب و كتاب به محشر برمى‏‌خيزند.

6- محشر

محشر، گرد هم آمدن اجسام و اجساد مخلوقات در محلّى بزرگ و بازگشت روح و جان به آنهاست. بدون شك اين گردهمايى آفرينش و آفريدگار براى خداوند قادر و حكيم امكان وقوعى دارد و حضرت حق همه اجزاى كامل و ناقص موجودات- از ذرّه و ماده اصلى آنها- را در كنار هم قرار میدهد و به بررسى دقيق و عادلانه امور دنيوى از نيك و شر مى‌‏پردازد.

7- ميزان‏

ميزان، ترازوى عدالت و حساب براى حسابرسى حقوق و حدود موجودات است.

بررسى اعمال و صفات انسان با ترازوى معنوى و نظارت انبيا و اوصياى الهى عليهم السلام به ويژه رسول اللّه صلى الله عليه و آله سنجيده مى‏شود. در برخى روايات معتبر معصومان عليهم السلام، نفس اميرمؤمنان على عليه السلام و همه ائمه اطهار عليهم السلام و اعمال عبادى مانند نماز و روزه و حج و ولايت، از معيارهاى پذيرش هستند.

8- محاسبه‏

حساب، برابرى بين اعمال و جزاى آنهاست. پاداش يا كيفر بر عمل نيك يا ناپسند و توبيخ بر مكروهات و مباحات و استحقاق سپاس و احترام بر رعايت حقوق الهى و ترك محرّمات و گناهان، در اين امور، به حال بندگان رسيدگى می‏شود.

در اين محاسبات از عمر و جوانى و مال و مصرف آن و كتاب خدا و محبّت اهل بيت و اعضا و جوارح بدن و حقوق مردم؛ پرسش و پاسخ صورت میگيرد.

البته برخى اعمال مانند: زيارت قبر امام حسين عليه السلام و امام رضا عليه السلام، خواندن سوره‌‏هايى مانند اعراف و هود و شفاعت پيامبران و معصومان عليهم السلام و اولياى الهى در تخفيف و خلاصى از محكمه محاسبه اعمال تأثير بسزايى دارد.

9- اعمال‏

همه كردار و رفتار و گفتار و افكار آدميان در نزد گنجينه حافظه الهى ذخيره است.

و ذرّه‌‏اى از آفرينش در آسمان و زمين پنهان نمیماند. و علاوه همه افعال و اثرات آن در نزد پروردگار حاضر و گواه است و نيز همه شاهدان از پيامبران و معصومان و فرشتگان و زمين و زمان و اعضا و جوارح هم، با ثبت و ضبط نسخه تك تك عمل‏‌ها در بايگانى قيامت، به محضر الهى آورده میشوند. در اين حال تمامى شاهدان گواهى می‏دهند و دهان مجرمان مهر زده میشود و دست و پايشان شهادت میدهند.

پس از بررسى اعمال، نامه ‏هاى عمل نيكان به دست راست آنان هديه میشود و نامه ‏هاى عمل بدكاران از پشت سرشان انداخته مى‏شود. مؤمنان و نيكان با حسابى سبك و با سرور و نشاط به اهل خود باز میگردند و كافران و بدكاران با حسابى سخت و تلخى و نااميدى به درون آتش هدايت میگردند.

10- وسيله‏

توسّل و تقرّب پيدا كردن به مركز غيب و شهود و ذات بارى تعالى از بهترين پيوندهاست. رسول اللّه صلى الله عليه و آله و اهل بيت ايشان وسيله‌‏اى براى عفو و غفران از درگاه الهى هستند. خداوند وسيله را در آخرت، بالاترين درجه بهشت؛ يعنى مقام محمود قرار داده است كه مخصوص نبىّ اكرم اسلام صلى الله عليه و آله و اميرمؤمنان عليه السلام و انبيا و اولياى خود اوست و مرتبه شفاعت و رضايت آنان، در پرتو ملكوت و جلوه ‏هاى حق، بر سراسر عالمِ آخرت، گسترده است.

11- حوض‏

حوض يا نهر كوثر در قيامت از مقامات پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و وصى و اهل بيت عليهم السلام ايشان و ميعادگاه شيعيان و محبّان است. آنان از آن نهر مینوشند و هرگز درد و مرض و تشنگى و عيبى احساس نمیكنند. سرچشمه حوض كوثر از زير عرش الهى جارى میشود و آب آن از شير سفيدتر و از عسل شيرين‏تر و از كَرِه نرمتر است.

ريگ هاى آن از زبرجد و ياقوت و مرواريد و علف‏زار آن زعفران و خاك آن از مشك ناب است[2]. بر اساس روايت ثقلين پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله سفارش فرمود:

همانا من دو چيز گرانبها در ميان شما میگذارم؛ اگر شما بر آن دو چنگ زنيد هرگز گمراه نخواهيد شد، كتاب خدا و عترتم؛ اهل بيت من، اين دو از هم جدا نشوند تا اينكه در كنار حوض بر من وارد شوند[3]. و هر كه توفيق پيدا كند كه از آب حوض كوثر بنوشد از هول قيامت در امان بماند.

12- شفاعت‏

از مقامات بلند مرتبه و درجات عاليه در شأن نبى اكرم صلى الله عليه و آله و اهل بيت ايشان در روز قيامت؛ مقام شفاعت آنان نزد خداوند سبحان است.

شفاعت، بر پايه كرامت اهل بيت و تكريم خداوند از آنان به خاطر حق ناشناخته و مقام محمود و اعطاى افتخار و سرافرازى به آنان است. شفاعت بر مبناى عفو و گذشت پروردگار است؛ زيرا حق خداوند مجازات و تنبيه بندگان خطاكار است؛ از حق خود چشم پوشى میکند و فرصت لطف و بزرگوارى درباره بندگان را به انسان‏ هاى اهل كرامت و ايمان و مكارم اخلاقى، واگذار می‏فرمايد.

شفاعت از عقائد حقّه و اعتقادات صحيح بدون شك و عيب است و به ادلّه قطعى اثبات شده است، خداوند متعال شفاعت را براى همه گناهان كبيره و صغيره قرار داده است مگر شرك، كه تنها در محاسبه الهى به آن رسيدگى مى‏شود.

13- صراط

صراط، يگانه راهى كه به شكل پل بر جهنّم و به سوى بهشت برقرار شده است و همگان از اوّلين و آخرين، از روى آن عبور میكنند. اعتقاد به آن حق و از ضروريات دين است.

مفضّل بن عمر از امام صادق عليه السلام درباره صراط پرسيد. حضرت فرمود:

آن راهى به سوى معرفت خداوند است و آن دو صراط است؛ صراط دنيا و صراط آخرت. اما صراط در دنيا؛ امام واجب الاطاعة است. هر كه او را در دنيا بشناسد و به هدايت او رهنمون شود بر پل صراط قيامت به آسانى بگذرد و هر كه او را در دنيا نشناسد، قدم‌‏هايش بر پل صراط آخرت بلغزد و در جهنّم سقوط كند[4].

14- بهشت و جهنّم‏

نهايت مقصود و پايان جاودانه براى مؤمنان، بهشت و نعمت‌‏هاى آن است و خوارى پيوسته و عذاب هميشگى براى كافران كه آتش و گداخته‌‏هاى سوزان جهنّم است.

بر اساس آيات و روايات و منابع قطعى، از اعتقادات ما اين است كه: بهشت خانه جاودانه و سلامت است؛ و مرگ و پيرى و مرض و آفت و نابودى و زمان و اندوه و نگرانى و نياز و ... در آن راه ندارد و جهنّم خانه خوارى و انتقام از اهل كفر و عصيان است. و اهل كفر و شرك در آن پايدار هستند و گناهكاران از اهل توحيد از آن به رحمت پروردگار و شفاعت اهل كرامت خارج میشوند.

شنيدن اوصاف جايگاه بهشت و جهنّم و وضعيّت بهشتيان و دوزخيان در آنها، اعتقاد انسان را به مبدأ و معاد و مراحل سفر به آخرت تقويت مى‏سازد.

مرحوم شيخ عباس قمى در كتابى به نام «منازل الآخرة» سرگذشت ارواح در عالم آخرت را از مرحله مرگ تا جهنّم با حكايات و اشعار و احاديث معتبر به طور شايسته تشريح نموده است.

بنابراين هيچ كفر و فسادى در درون انسان بالاتر از احساس خودبينى و خود محورى نيست و همه كشمكش‏‌ها و عصيانگری‌ها از اين نقطه سرچشمه میگيرد. تا انسان وجود خود را در حق فانى نسازد هرگز وجود ربّانى و حقّانى نمی‏يابد و رنگ و بوى يگانگى و صلح و صفا و آرامش را به خود نمی‏بيند و لقاى شيرين حق را حس نمیكند.

پس انسان هنگامى شايسته لقاى دوست حقيقى مى‏گردد كه به مقامات بالا بينديشد.

(سعدى شيرازى)

مطالب فوق برگرفته شده از 

کتاب:تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد دوازدهم