پایگاه اطلاع رسانی

استاد حسین انصاریان

مقام علمی و جلوه‌های معنوی زندگی حضرت فاطمه(س)

مقام علمی و جلوه‌های معنوی زندگی حضرت فاطمه(س)

مقام علمی حضرت فاطمه(س) و جلوه‌های معنوی زندگی ایشان، از عفاف و عبادت تا دعا برای دیگران و فضیلت تسبیحات آن حضرت، در روایات بازگو شده است.

مقام علمی و جلوه‌های معنوی زندگی حضرت فاطمه(س)

مقام علمی و فضایل حضرت فاطمه زهرا(س)

فضایل و کمالات حضرت فاطمه زهرا(س) همانند فضایل دیگر معصومان، جایگاهی والا دارد. آن حضرت، دختر خاتم پیامبران است؛ بانویی که خداوند برای بشارت ولادتش به رسول اکرم(ص) فرمود: «إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ»؛ یعنی «ما به تو خیر فراوان عطا کردیم». برای شناخت مقام معنوی و فضایل ایشان، کافی است روایات رسیده از پیامبر اکرم(ص) را مرور کنیم. فاطمه(س) در این روایات، برترین بانوی دو عالم معرفی شده است؛ چنان‌که آمده است: «فاطمه سیدة زنان عالمین است»؛ بانویی برخوردار از مقام عصمت کبری که از هر جهت بر دیگر زنان برتری دارد و الگویی برای زنان پس از خویش به شمار می‌رود.

در روایات فراوان آمده است که حضرت زهرا(س) تنها بانویی بود که شایستگی همسری امیرمؤمنان علی(ع) را داشت و اگر علی(ع) نبود، تا قیامت همتایی برای ایشان یافت نمی‌شد. این روایت و دیگر احادیث مربوط به فضایل آن حضرت، گواه جایگاه بلند معنوی و علمی ایشان است. از نظر علمی نیز آن بانو در مرتبه‌ای قرار داشت که دیگر امامان معصوم(علیهم السّلام) از آن برخوردار بودند؛ و همین همتایی با امیرمؤمنان(ع) نشان‌دهنده عظمت علمی ایشان است.

از امام صادق(ع) نقل شده است که پرسیدند: آیا می‌دانید معنای نام «فاطمه» چیست؟ راوی پاسخ داد: خیر، مولای من؛ مرا از معنای آن آگاه سازید. حضرت فرمودند که شر و بدی در وجود او راه ندارد و اگر علی(ع) برای همسری او نبود، تا قیامت کسی هم‌شأن ایشان نمی‌شد.[1]بر این اساس، مقام علمی حضرت فاطمه(س) نیز همچون علی(ع)، پس از پیامبر اکرم(ص)، سرآمد همه بشریت دانسته شده است؛ هرچند عرصه را چنان بر آن حضرت تنگ کردند که اندکی پس از رحلت پدر مهربانش، با پهلویی شکسته دنیا را ترک گفت و به دیدار او شتافت.

در روایتی آمده است: «وَاللَّهِ لَقَدْ فَطَمَهَا اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى بِالْعِلْمِ وَعَنِ الطَّمْثِ بِالْمِيثَاقِ»؛ یعنی خداوند آن بانوی نورانی را از علم سرشار ساخت و از ناپاکی‌های ویژه زنان مبرا گردانید.[2]در توضیح این جایگاه آمده است:«به خدا سوگند، خداوند متعال آن حضرت را به‌قدری در علم وسعت و ظرفیت داد که از علم بشری بی‌نیاز شد و هرگز نیازی به آموختن از دیگران نداشت؛ زیرا پدرش اولین معلم اسلام و آخرین پیامبری است که خداوند او را با دین کامل و کتاب آسمانی‌اش به سوی بشریت فرستاد».[3]

همچنان‌که علی(ع) می‌فرمود از هرچه نمی‌دانید و می‌خواهید بدانید، از من بپرسید؛ زیرا در سینه‌ام علومی نهفته است که از پیامبر(ص) فراگرفته‌ام و همواره در جست‌وجوی مردمانی شایسته‌ام تا آن دانش را به آنان بیاموزم، حضرت فاطمه(س) نیز از چنین مقام رفیع علمی برخوردار بود؛ چراکه در فضایل معنوی و علمی، هم‌شأن امیرمؤمنان(ع) به شمار می‌رفت. تأمل در خطبه‌ای که آن حضرت در مسجد و در دفاع از ولایت ایراد کرد، نشان می‌دهد که این خطبه را می‌توان هم‌سنگ خطبه‌های امیرمؤمنان(ع) دانست.[4]

مرحوم مجلسی در تفسیر سخن امام باقر(ع) که فرمود: «فَطَمَهَا اللَّهُ بِالْعِلْمِ»، توضیح می‌دهد که آن حضرت به سبب فراوانی علم، از جهل جدا شده بود؛ چنان از علم بهره داشت که نادانی هرگز در وجود او راه نمی‌یافت و از آغاز آفرینش، برخوردار از علوم ربانی بود.[5]حضرت فاطمه(س)، تنها دختر پیامبر اکرم(ص)، مادر امامانی چون امام حسن و امام حسین(علیهما السّلام) بود؛ پیشوایانی که هر یک معدن و مخزن علوم الهی بودند و در حضور آن بانو تربیت یافتند.

از سوی دیگر، حضرت زهرا(س) تنها هم‌شأن امیرمؤمنان(ع)، به‌ویژه از نظر علمی، بود. یازده امام معصوم که وارث علم الهی‌اند، از فرزندان آن حضرت به شمار می‌روند. آنان به فضایل ایشان تصریح کرده‌اند و حضرت فاطمه(س) در فضایلشان با آنان شریک است.[6]آنان همچنین وارث علم فاطمه(س) بودند و مصحف آن حضرت به ایشان رسید.

عفاف و پوشش در سیره حضرت زهرا(س)

رعایت پوشش ظاهری یا حجاب و برخورداری از فضیلت عفاف، از وظایف دینی و انسانی زن مؤمن به شمار می‌رود. زنان مسلمان از یک‌سو برای حفظ تقوا، جلب رضایت خدا و پیامبر(ص) و اظهار بندگی در برابر پروردگار، و از سوی دیگر برای پاسداری از امنیت اخلاقی جامعه، باید به این وظیفه پایبند باشند.

یکی از پیام‌های آشکار زندگی حضرت فاطمه زهرا(س)، اهتمام ویژه ایشان به حجاب و پوشش است. دو روایت زیر از این جنبه زندگی آن حضرت حکایت دارد:

نخست، از امام کاظم(ع) روایت شده است که امیرمؤمنان(ع) فرمود: مردی نابینا اجازه ورود خواست و نزد حضرت فاطمه(س) آمد. آن حضرت خود را از او پوشاند. رسول خدا(ص) پرسیدند: چرا خود را از او می‌پوشانی، درحالی‌که تو را نمی‌بیند؟ حضرت زهرا(س) پاسخ داد: اگر او مرا نمی‌بیند، من او را می‌بینم و او بوی مرا استشمام می‌کند. پیامبر(ص) فرمودند: گواهی می‌دهم که تو پاره تن منی.[7]از این روایت، افزون بر پوشاندن بدن، لزوم پوشاندن بوی عطر زنان از مردان نامحرم نیز برداشت شده است.

دوم، امیرمؤمنان(ع) می‌فرماید: در محضر رسول خدا(ص) بودیم. آن حضرت پرسیدند: چه چیزی برای زنان نیکو و شایسته است؟ حضرت فاطمه(س) فرمود: «خَيْرٌ لِلنِّسَاءِ أَنْ لَا يَرَيْنَ الرِّجَالَ وَلَا يَرَاهُنَّ الرِّجَالُ»؛[8]یعنی آنچه برای زنان نیکوست، این است که بدون ضرورت، مردان نامحرم را نبینند و نامحرمان نیز آنان را ننگرند.

عبادت، شب‌زنده‌داری و خیرخواهی برای دیگران

حضرت زهرا(س) در عبادت و عصمت، به مرتبه‌ای والا رسیده بود. در حدیثی که در منابع شیعه و اهل سنت نقل شده است، پیامبر اکرم(ص) درباره ایشان فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ يَغْضَبُ لِغَضَبِكِ فَاطِمَةُ وَيَرْضَى لِرِضَاكِ»؛ ای فاطمه(س)، خداوند با خشم تو خشمگین و با رضایت تو راضی می‌شود.[9]

آن حضرت گاه تا صبح به عبادت می‌پرداخت. امام حسن(ع) می‌فرماید: شبی از شب‌های جمعه دیدم که مادرم پیوسته در رکوع و سجود بود تا صبح فرا رسید. می‌شنیدم که برای زنان و مردان مؤمن دعا می‌کرد و آنان را به نام می‌خواند، اما برای خود دعایی نمی‌کرد. پرسیدم: مادرجان، چرا همان‌گونه که برای دیگران دعا می‌کنی، برای خود دعا نمی‌کنی؟ فرمود: پسرم، نخست همسایه، سپس خانه.[10]

این روایات، علاوه بر نشان‌دادن شب‌زنده‌داری و عبادت حضرت زهرا(س)، حکایت از آن دارد که ایشان نسبت به اطرافیان و همسایگان خود بی‌تفاوت نبود و همواره برای بندگان شایسته خدا خیر می‌خواست و برای برآورده‌شدن حاجت‌های آنان دعا می‌کرد.

پیامبر اکرم(ص) درباره دختر گرامی‌اش می‌فرمود: فاطمه حوریه‌ای انسانی است. هرگاه در محراب عبادت در برابر پروردگارش می‌ایستد، نور او برای فرشتگان آسمان، همچون درخشش ستارگان برای زمینیان است. خداوند عزوجل می‌فرماید: ای فرشتگان من، به بنده‌ام فاطمه، سرور بندگانم، بنگرید که در برابر من ایستاده است؛ بندبند بدن او از خوف من می‌لرزد و با قلبی خاشع به عبادت روی آورده است. شما را گواه می‌گیرم که شیعیان او را از آتش دوزخ امان داده‌ام.[11]

حسن بصری، با آنکه از طرفداران اهل‌بیت(علیهم السّلام) نبود، می‌گفت: در این امت، کسی عابدتر از فاطمه(س) نبود؛ آن‌قدر به عبادت می‌ایستاد که پاهایش ورم می‌کرد.[12]

نیایش حضرت زهرا(س) در واپسین لحظات زندگی

حضرت فاطمه(س) در واپسین لحظات عمر، همچون روزهای گذشته، به عبادت و رازونیاز با پروردگار مشغول بود و برای شیعیان، پیروان اسلام و گناهکاران و خطاکاران امت اسلامی طلب آمرزش می‌کرد. اسماء، همسر جعفر طیار، نقل می‌کند: در لحظات پایانی عمر آن بانوی بزرگوار مراقب حال ایشان بودم. نخست غسل کرد، لباس‌هایش را تغییر داد و در خانه به رازونیاز با خدا پرداخت. نزدیک رفتم و دیدم رو به قبله نشسته، دست‌هایش را به سوی آسمان بلند کرده و چنین دعا می‌کند:

«إِلَهِي وَسَيِّدِي أَسْأَلُكَ بِالَّذِينَ اصْطَفَيْتَهُمْ وَبِبُكَاءِ وَلَدِي فِي مُفَارَقَتِي أَنْ تَغْفِرَ لِعُصَاةِ شِيعَتِي وَشِيعَةِ ذُرِّيَّتِي»؛ پروردگارا و سرورا، به حق پیامبرانی که برگزیدی و به گریه‌های فرزندانم در فراق من، از تو می‌خواهم گناهکاران شیعیان من و شیعیان فرزندانم را بیامرزی.[13]

این جلوه‌ها از زندگی سرشار از ایمان آن حضرت، درس‌هایی بزرگ برای انسان‌ها در همه دوران‌ها، به‌ویژه عصر حاضر، به همراه دارد و می‌تواند دل‌های گرفتار غفلت و نادانی را دگرگون سازد. امید است با پیروی از پیشوایان معصوم(علیهم السّلام)، بتوانیم برای خود و جامعه‌مان زندگی آکنده از معنویت و ایمان بسازیم.

محبت حضرت فاطمه(س) و آثار آن

در پایان این بخش، حدیثی از رسول اکرم(ص) درباره حضرت فاطمه زهرا(س) نقل می‌شود؛ به امید آنکه در شمار دوستداران حقیقی اهل‌بیت عصمت و طهارت(علیهم السّلام) قرار گیریم.

رسول خدا(ص) به سلمان فرمودند: «مَنْ أَحَبَّ فَاطِمَةَ ابْنَتِي فَهُوَ فِي الْجَنَّةِ مَعِي وَمَنْ أَبْغَضَهَا فَهُوَ فِي النَّارِ. يَا سَلْمَانُ، حُبُّ فَاطِمَةَ يَنْفَعُ فِي مِائَةٍ مِنَ الْمَوَاطِنِ». ای سلمان، هرکس دخترم فاطمه را دوست بدارد، با من در بهشت خواهد بود و هرکس با او دشمنی کند، در آتش خواهد بود. ای سلمان، محبت فاطمه(س) در صد جایگاه سود می‌بخشد که آسان‌ترین آن‌ها مرگ، قبر، میزان، صراط و حسابرسی است. هرکس دخترم از او راضی باشد، من نیز از او راضی‌ام و هرکس من از او راضی باشم، خداوند از او راضی خواهد بود. هرکس بر او خشم گیرد، من نیز بر او خشم می‌گیرم و هرکس من بر او خشم بگیرم، خداوند بر او خشم می‌گیرد. ای سلمان، وای بر کسی که به او و همسرش ستم کند و وای بر کسی که به فرزندان او ستم روا دارد.[14]

تسبیحات حضرت زهرا(س) و چگونگی تعلیم آن

در کتاب‌های حدیثی متعددی، از جمله «من لا یحضره الفقیه»، روایتی آمده است که امیرمؤمنان علی(ع) خطاب به مردی از بنی‌سعد فرمود: ماجرایی از زندگی خود و فاطمه(س) را برایت بازگو می‌کنم. فاطمه در خانه من بود و در کارهای منزل بسیار زحمت می‌کشید؛ با مشک آب می‌آورد، با آسیاب کار می‌کرد تا جایی که دستش زخم می‌شد، خانه را جارو می‌کرد تا لباسش غبارآلود می‌شد و برای پخت‌وپز چنان رنج می‌برد که خسته می‌شد و لباسش از دود هیزم سیاه می‌گردید.

روزی به ایشان گفتم: اگر نزد پدرت بروی و خدمتکاری بخواهی تا در کار خانه یاری‌ات کند، شاید قدری از این سختی‌ها آسوده شوی. حضرت فاطمه(س) نزد پیامبر(ص) رفت، اما چون افرادی در محضر ایشان حضور داشتند، حیا کرد و چیزی نگفت و بازگشت. پیامبر(ص) دریافتند که دخترشان برای کاری آمده است.

روز بعد رسول خدا(ص) آمدند و پرسیدند: ای فاطمه، دیروز برای چه کاری نزد من آمده بودی؟ بیم داشتیم که اگر چیزی نگوییم، حضرت برخیزند و بروند؛ ازاین‌رو ماجرا و کارهای سنگینی را که فاطمه در خانه انجام می‌داد و موجب خستگی‌اش می‌شد، برای ایشان بیان کردیم. پیامبر(ص) فرمودند: آیا چیزی بهتر از خدمتکار خانه به شما نیاموزم؟ سپس فرمودند: ۳۴ مرتبه «الله اکبر»، ۳۳ مرتبه «الحمد لله» و ۳۳ مرتبه «سبحان الله» بگویید. آنگاه حضرت فاطمه(س) سر برداشت و سه بار گفت: از خدا و رسول خدا راضی شدیم.[15]این، ماجرای تعلیم تسبیحات حضرت زهرا(س) بود.

فضیلت تسبیحات حضرت زهرا(س) در روایات

با توجه به اهمیت این ذکر شریف، سه نمونه از روایاتی که درباره فضیلت آن نقل شده، بیان می‌شود.

نخست، امام صادق(ع) فرمودند: «مَنْ سَبَّحَ تَسْبِيحَ فَاطِمَةَ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ»؛ هرکس تسبیحات حضرت فاطمه(س) را به‌جا آورد، خداوند گناهانش را می‌آمرزد.[16]

دوم، امام صادق(ع) فرمودند: «تَسْبِيحُ الزَّهْرَاءِ فَاطِمَةَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ صَلَاةِ أَلْفِ رَكْعَةٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ»؛ به‌جاآوردن تسبیحات حضرت فاطمه زهرا(س) پس از هر نماز، برای من از هزار رکعت نماز در هر روز محبوب‌تر است.[17]

سوم، یکی از راویان می‌گوید: نزد امام صادق(ع) از سنگینی گوش خود شکایت کردم. حضرت فرمودند: «عَلَيْكَ بِتَسْبِيحِ فَاطِمَةَ»؛ بر تو باد به گفتن تسبیحات حضرت زهرا(س).[18]

منبع: برگرفته از پایگاه مرکز مطالعات حوزه علمیه قم.


پی‌نوشت‌ها

[1]  موسوی، محمدکاظم، فاطمه از مهد تا لحد، نشر آقاق، چاپ چهارم، ۱۳۷۱، ص ۶۵.
[2]  مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۱۴ و ۱۵؛ رحمانی همدانی، فاطمة الزهرا و بهجة قلب المصطفی، تهران، مرضیه، چاپ دوم، ۱۳۷۲ش، ص ۱۴۹.
[3]  موسوی، محمدکاظم، پیشین، ص ۶۴.
[4]  ر.ک: خطابه فدک، عزالدین زنجانی، شرح خطبه حضرت زهرا، مشهد، چاپ اول، ص ۴۰.
[5]  مجلسی، پیشین، ج ۴۳، ص ۶۵ و ۱۰۱؛ ر.ک: رحمانی همدانی، پیشین، ج ۴۳، ص ۱۴.
[6]  ر.ک: رحمانی همدانی، پیشین، ص ۳۷، ۶۰ و ص ۹، ۱۳؛ فضایل حضرت زهرا از زبان فرزندانش.
[7]  قزوینی، سید محمدکاظم، فاطمة الزهرا از ولادت تا شهادت، ترجمه علی کرمی، انتشارات نشر مرتضی، چاپ چهارم، ۱۳۸۲ش، ص ۳۳۰.
[8]  نیلی‌پور، مهدی، فرهنگ فاطمیه، اصفهان، انتشارات مرکز فرهنگی شهید مدرس، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش، ص ۲۵۰.
[9]  شیخ طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، مؤسسه آل‌البیت لإحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص ۲۹۴.
[10]  علامه مجلسی، تاریخ چهارده معصوم(ع)، چاپ نهم، انتشارات سرور، ۱۳۸۲ش، ص ۱۹۳.
[11]  قزوینی، سید محمدکاظم، فاطمة الزهرا از ولادت تا شهادت، ترجمه علی کرمی، انتشارات نشر مرتضی، چاپ چهارم، ۱۳۸۲ش، ص ۳۰۱.
[12]  همان.
[13]  فرهنگ فاطمیه، همان، ص ۱۵.
[14]  همان، ص ۱۳.
[15]  شیخ صدوق، محمد، من لا یحضره الفقیه، ج ۱، ص ۳۲۰.
[16]  حر عاملی، وسائل الشیعة، قم، نشر مؤسسه اهل‌البیت، ۱۴۱۶ق، ج ۶، ص ۴۳۹، کتاب الصلاة، باب ۷.
[17]  مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، نشر دار احیاء، ۱۴۰۳ق، ج ۸۲، ص ۳۳۲.
[18]  همان، ص ۳۳۴.
منبع
  • پایگاه حوزه