0 نظر
بخش نهم
-
تاریخ انتشار30 آذر 1388
-
تعداد بازدید1
وهب لى معالى الاخلاق و اعصمنى من الفخر.
در اينجا حضرت زين العابدين (ع) از خدا دو چيز مى خواند. نخست مى خواهد كه به وى معالى اخلاق يعنى اخلاق بلند و رفيع و نيكو عطا كند و در پى آن هم مى خواهد كه او را از فخر كردن و به خود باليدن محفوظ بدارد. در اينجا ما بايد ببينيم اخلاق يعنى چه و معالى اخلاق كدام است.
اخلاق جمع خلق است. خلق را در فارسى خوى مى گويند. در لسان عربى هم واژه خلق داريم و هم خلق. در لسان عربى به دليل وسعتى كه دارد، گاهى با يك سر و بر و زير، معنا فرق مى كند. با اينكه ريشه خلق و خلق هر دو يكى است، ولى خلق به معناى صورت باطنه انسان است و خلق به معناى صورت ظاهرى انسان.- انسان دو گونه صورت دارد، يكى صورت ظاهرى كه عبارت است از اعضا و جوارحى كه ما به چشم مى بينيم، چشم و گوش و دست و پا و سر و امثال اينها. اين ساختمان ظاهرى بشر را در عربى خلق مى گويند. در دعايى كه موقع شانه كردن محاسن مى خوانيم، مى گوييم:
اللهم حسن خلقى كما احسنت خلقى.
خدايا! خلق مرا نيكو كن، همان طور كه خلق مرا نيكو كرده اى.
خلق براى صورت باطنه انسان به كار مى رود. در باطن انسان هم صورت و كيفيتى است. همچنانكه اندام ظاهرى، حالتى دارد، اندام باطنى هم چنين است.
روح هم ساختمانى دارد، اين ساختمان روحى و آن حالت باطنه ى انسان را خلق مى نامند. علماى اخلاق اين حالت را چنين تعريف كرده اند: «ملكه اى است راسخه در نفس انسان كه صادر مى شود از او كارها به آسانى.» اين مطلب را ابتدا توضيح مى دهيم تا بعد معنايش را بفهميم. گاهى حالتى در شما پيدا مى شود كه به موجب آن، كارهايى از شما سر مى زند، ولى اين حالت موقتى است و جزء خوى و عادت شما نيست. مثلا انسانهايى هستند كه ممكن است خيلى عطا و بخشش كنند. ولى اين، حالت موقتى است كه در آنها پيدا مى شود و به واسطه ى اوضاع خارجى پديدار مى گردد. مثلا يك آقاى محترم روحانى يا غيرروحانى از يك فرد ثروتمند مى خواهد كه قدرى به جبهه كمك كند. اين فرد كسى است كه به قول معروف، اگر آب هم به دستش بيايد طورى نگه مى دارد كه بيرون نيايد- اين قدر ممسك است- و جان مى دهد تا يك شامى بدهد. ولى حالا چون آن آقا به او گفته يا به دليل ترس از او يا به جهت رودربايستى يا طمع ورزى و... حالتى در او به وجود مى آيد كه حاضر مى شود مقدارى هم به جبهه كمك كند. ولى اين حالت، حالت موقتى است و مربوط به شرايط خارجى است. يعنى اگر آن آقا نبود و نگفته بود ياكسى ديگر گفته بود كه موقعيت آن آقا را نداشت، چنين اتفاقى نمى افتاد.
در مقابل، مواردى هست كه شما هيچ نظرى نداريد. اقتضاى طبع و حال و خويتان اين است كه دست و دل باز باشيد و به مردم احسان و عطا و بخشش كنيد و در خانه تان باز باشد. اين، حالت طبيعى و فطرى شماست، يعنى از اين كار خوشتان مى آيد و به آن رغبت داريد. حتى اگر كسى هم به شما بگويد اين كار را نكن، باز دلتان مى خواهد آن را انجام دهيد.
شكل اول را خلق نمى نامند، چون موقتى است و در نفس انسان ثابت نيست. گاهى شرايط خارجى پيدا مى شود كه ايجاب مى كند من اين كار را بكنم، وگرنه اين حالت كلى و هميشگى من نيست و در نفس من ثابت و راسخ نيست. اين را حالت مى گوييم. ولى شكل دوم كه هميشگى و ثابت و راسخ است و در طبيعت و سرشت انسان نهفته است، خلق نام دارد. مثلا شجاعت آثارى دارد. شجاعت فقط اين نيست كه يك نفر در جنگ شركت كند. گاهى حالتى در تو پيدا مى شود كه آثار شجاعت و كارهايى كه شجاعان مى كنند در تو هم پيدا مى شود. مثلا براى تظاهر يا براى اينكه از رفقا عقب نيفتى يا مورد ملامت ديگران واقع نشوى يا مجازات و مواخذه نشوى يا غنيمتى به دست آورى، دلاوريهايى مى كنى. ولى اين حالت موقتى است و از طبع تو برنمى خيزد. انجام اين كار هم برايت بسيار مشكل است و به زحمت آن را بر خود تحميل مى كنى.
يكى از آثار شجاعت اين است كه انسان از ديگران تحمل جفا بكند. يعنى اگر كسى به شما بدى كرد، گذشت كنى. يكى از آثار شجاعت اين است كه انسان زير بار حق برود و وقتى كار غلطى كرد و فهميد، اقرار كند كه كار غلطى كرده است. ممكن است طبع و سرشت كسى اين گونه باشد كه در برابر حق گردنش را پايين آورد، ولى كسى هم هست كه طبعش اين طور نيست، منتها مثلا به دليل ترس، حق را قبول مى كند. پس اگر حالتى موقتى در انسان پيدا شود و عملى را انجام دهد كه مشروط به تحقق شروط خارجى باشد، آن را خلق نمى ناميم. كسى را كه در چنين حالى بخشندگى كند، سخى نمى گويند، همانگونه كه اگر شجاعت يا تواضع نشان دهد، وى را شجاع يا متواضع نمى نامند. ولى اگر سخاوت، شجاعت، و تواضع در سرشتش متمركز باشد و اين حالتها در نفس او ثابت و راسخ باشد، آن را خلق مى گوييم. پس خلق حالتى است هميشگى و راسخ و پايدار در نفس انسان كه موجب مى شود كارهايى از انسان به آسانى سر بزند، نه اينكه آنها را بر طبع خود تحميل بكند يا بعد از محاسبه ى ضرر و نفعشان، آنها را انجام دهد.
اگر اين حالت نفسانى كه اسمش را خلق مى گذاريم، منشا كارهاى نيك و زيبا و جميل شود، آن را خلق نيكو مى گوييم، مثل سخاوت، شجاعت، تواضع، پايدارى و استقامت، و اگر اين حالت نفسانى ثابت و راسخ سرچشمه ى كارهاى زشت گردد، مثل فحش دادن، تكبر ورزيدن، بى استقامتى، و... آن را خلق سوء يا خلق بد مى گوييم. پس ملاك بدخويى و خوشخويى اين است. خوشخو كسى است كه حالتى در نفس او باشد كه هميشه و به سهولت و بر حسب عادت، كارهاى خوب بكند. و بدخو آن است كه در نفس و باطنش حالتى باشد كه اقتضا كند كه او كارهاى بد انجام دهد.
حضرت در اين دعا مى فرمايد:
وهب لى معالى الاخلاق
خدايا! اخلاق رفيع و نيكو و بلند را به من ببخش.
چون معالى الاخلاق جمع مضاف است و به قول اصوليان افاده ى عموم مى كند، منظور امام اين است كه همه ى خلقهاى نيكو را به من بده. مگر اخلاق هم كم و زياد و شدت و ضعف دارد؟ بله. همانطور كه صورت ظاهرى انسانها متفاوت است- بعضى زيبا هستند و تناسب اندام دارند و بعضى نه- در اخلاق باطنه نيز چنين است. بعضى هستند كه جميع اخلاقشان نيكوست و از هر خلق نيك بهره اى دارند. البته زشتى و زيبايى صورت يا تناسب و بى تناسبى اندام را به چشم بصر مى بينيم، ولى زيبايى يا نازيبايى خلق را چشم عقل و بصيرت مى بيند. مثلا عقل انسان مى گويد كه فلان حركت كه از يك نفر صادر مى شود، زشت است يا فلان كس بدسيرت و زشت باطن است. باطن اشخاص را به چشم باطن مى بينيم و ظاهرشان را به چشم ظاهر. حال ممكن است كسى باشد كه همه ى اخلاقش زيبا باشد و همه ى صفات حسن و زيبا را دارا باشد، و ديگرى صفات خوب كمترى داشته باشد. بعضى اخلاق خوب دارند و بعضى اخلاق بد.
اگر يك مدرج درست كنيم، درجه ى عالى و بالايش آن است كه همه ى خلقها نيكو و زيبا، يعنى جامع جميع محاسن اخلاق باشد. اين درجه پايين مى آيد تا آنجا كه اصلا خلق حسنه اى در ميان نباشد. اين درجه، درجه ى حيوان است. به تناسب بالا رفتن اين درجه، فاصله انسان با حيوان بيشتر مى شود، و هر چه اين درجه بالاتر رود، انسان كاملتر مى شود تا برسد به نزديكى آن درجه ى عاليه. آن درجه ى عاليه منحصر به بعضى اشخاص است، زيرا هر كسى نمى تواند به آن قله برسد كه همه ى اخلاق حسنه را داشته باشد و جامع جميع اخلاق نيكو باشد. اين مقام از آن كيست؟ از آن حضرت نبى اكرم محمد بن عبدالله (ص) كه ساخته شده و تربيت شده ى خداست و خدا درباره اش مى فرمايد:
(انك لعلى خلق عظيم.)
و همچنين جانشينان و اولياى او. به عقيده ى ما- كه حقيقتا هم همين طور است- ائمه ما (ع) همه ى كمالات پيامبر (ص) را دارند، جز اينكه بر او وحى مى شد و بر اينها وحى نمى شد، و او صاحب شريعت است و اينها صاحب شريعت نيستند، بلكه مروج و مبين شريعت هستند. جميع صفاتى را كه پيامبر (ص) دارد، اميرالمومنين (ع) هم دارد، و نيز بقيه ى ائمه تا حضرت قائم (عج). آنان در اعلا درجه ى اخلاق حسنه قرار گرفته اند. هر كس از اين مدارج بالا رود، هر چه به اخلاق پيامبر و ائمه اطهار نزديكتر شود، به قرب و فضيلت نزديكتر مى شود:
(لقد كان لكم فى رسول الله اسوه حسنه.)
پس اخلاق حسنه داراى درجات و مراتب زيادى است كه نمى توان آنها را شمرد.
اينك ببينيم ساختمان اخلاق حسنه چگونه است.
اخلاق حسنه بر چهار پايه استوار است. گفتيم كه اخلاق نيكو از آن كسى است كه حالتى در او باشد كه كارهاى نيك به آسانى از او سر بزند. پس پايه ى اول اين است كه علم به نيك و بد و حق و باطل و راست و ناراست داشته باشد. خلق سه قسم است، يكى حق و باطل كه مربوط به اعتقادات است. ديگرى مربوط به اقوال و گفتارهاست كه يا راست است و يا ناراست. قسم سوم هم در افعال است كه يا نيك است يا بد. نيك و بد صفت فعل است و در مورد عقيده نمى شود گفت كه نيك يا بد است. عقيده يا حق است و يا باطل، اگر چه باطل بد است و حق خوب، ولى در مورد عقيده خوب و بد را به كار نمى برند، مگر به مجاز. گفتار هم گرچه منتهى به بد و خوب مى شود، ولى ابتدائا اين گونه نمى گوييم، بلكه مى گوييم گفتارش صواب است يا ناصواب. اين حرف راست است يا ناراست. كار به حسن و قبح يا زيبايى و زشتى متصف مى شود. مثلا مى گوييم اين كار، كار زيبا و حسنه و خوبى است يا آن كار بد و زشت است. پس بايد كار زشت و زيبا و حرف درست و نادرست و عقيده ى حق و باطل را بدانيم تا حالتى در ما پيدا بشود كه به سمت خوبى و راستى و حق بگرويم. پس علم يك پايه ى اخلاق حسنه است، يعنى انسان خوب و بد و حق و باطل و راست و ناراست را تميز دهد. ثمره ى اين علم را حكمت مى گويند. اين يك پايه ى اخلاق است.
پايه هاى ديگر اخلاق، شهوت، غضب و عدل مى باشند. عدل چكاره است؟ عدل قوه اى است در انسان كه شهوت و غضب را كنترل مى كند. اگر انسان بخواهد اخلاق خوب داشته باشد، بايد بتواند شهوت و غضبش را كنترل كند و آنها را در حد وسط قرار بدهد. قوه اى كه اين كار را مى كند، عدل نام دارد. پس دو پايه ى اصلى اخلاق حسنه عدل و حكمت است و سرآمد اين دو نيز حكمت است كه در راس همه قرار دارد.
اگر شهوت و غضب كنترل و محدود شود و از تجاوز به طرف افراط يا تفريط حفظ گردد، ركن خلق حسن تامين شده است. اگر غضب كنترل شود و زير كنترل عدل قرار گيرد و در حد وسط جارى شود، آن را شجاعت مى ناميم. پس اركان و اصول اخلاق چهار چيز است- البته شاخه هايش زياد است- يعنى تميز بين خوب و بد و تشخيص حق و باطل و زشت و زيبا. عدل يعنى قوه اى كه شهوت و غضب را كنترل و تعديل مى كند، شهوتى كه به وسيله ى قوه ى عدل و حكمت و عقل تعديل شده است كه آن را عفت مى ناميم، و نهايتا غضب كنترل شده اى كه آن را شجاعت مى گوييم. هر كدام از اينها شاخه هاى بسيارى دارد. شجاعت صدها شاخه دارد. عفت چندين شاخه دارد. حكمت شاخه هايى دارد، و عدل هم همين طور، كه اينك مجال برشمردن آنها نيست.
در اينجا ممكن است دو سوال پيش بيايد كه بايد پاسخ داده شود. يكى اينكه حالا كه اخلاق خوب و بد را شناختيم، آيا امكان دارد كه اخلاق بد را خوب كنيم يا بالعكس؟ تكوين اخلاق عوامل مختلفى دارد مانند وراثت، محيط، و تربيت. اينها عواملى هستند كه اخلاق بشر يعنى ساختمان و شخصيت باطنى بشر را مى سازند، همان طورى كه در صورت ظاهر عواملى هست كه من و شما را به اشكال مختلف آفريده است. ممكن است كسى بگويد كه اين هم مثل صورت است، همان طور كه صورت زشت را نمى توانيم زيبا يا زيبا را زشت كنيم- گر چه حالا به وسيله ى جراحى پلاستيك كارهايى مى كنند، ولى زيبايى هايى كه از اين راه حاصل مى شود واقعا زيبايى نيست، البته خدماتى كه گاهى از اين راه انجام مى گردد، بسيار ارزنده است- صورت باطنى را هم نمى توانيم تغيير دهيم. بنا به گفته ى اين فرد، اگر كسى بخيل است، از طبع او سرچشمه مى گيرد و بنا به عوامل مختلف مثل ارث و محيط و... بخيل بار آمده است، نمى توان بخلش را عوض كرد و از او گرفت. بخيل نمى تواند جواد بشود. كسى كه جبن دارد، ترسش مستند به بسيارى از چيزها مثل تربيت و توارث است. اصلا ساختمان او به گونه اى است كه ترسوست، بنابراين ترسو را نمى شود شجاع كرد.
اما اين توهم كه بعضى ها كرده اند، بسيار بى جاست. پاسخ اين توهم آن است كه به دو دليل، اخلاق با رياضت قابل تغيير است. دليل اول- كه تعبدى و شرعى است- اين است كه اگر ما مسلمان يا اصولا قائل به شريعت آسمانى باشيم، بايد بگوييم كه اخلاق قابل تغيير است، زيرا اصل شريعت براى اين است كه اخلاق را تغيير بدهد و بشر را تهذيب بكند. اگر بنا نبود كه اخلاق تغيير پيدا كند، شريعت هم اصلا معنا نداشت. معنا نداشت كه پيامبر اكرم (ص) بگويد:
«بعثت لاتمم مكارم الاخلاق»
و اگر نگفته بود، هم همين بود. پيامبران براى همين كار مبعوث شده اند كه بشر را تربيت و تهذيب كنند. تهذيب و تربيت معنايش همين است كه خلق و خوى بد بشر را به خلق و خوى خوب تغيير بدهند. همچنين اگر بنا بود كه خلق و خو قابل تغيير نباشد، امر به آن معنا نداشت، در صورتى كه در شرايع آسمانى به ما تكليف كرده اند كه اخلاق خوب داشته باشيم. اگر بنا باشد كه ساخت اخلاق دست خود ما نباشد، چنين تكليفى تكليف مالايطاق است و تكليف مالايطاق براى مخلوق شنيع است. مثلا اگر شريعت بگويد كه حكم اين است كه به آسمان بپرى، مى فهميم كه اين شريعت دروغ است، زيرا خدا تكليف مالايطاق نمى كند. اين همه اخبار و روايات هست كه اخلاقتان را خوب كنيد. اينها دليل بر اين است كه ما مى توانيم اخلاقمان را خوب كنيم. علاوه بر اين، آن همه ثوابهايى كه براى اخلاق حسنه گفته شده است، دليل بر آن است كه مى شود اخلاق را تغيير داد، زيرا اگر كارى در اختيار من نباشد، مورد ثواب و عقاب واقع نمى شود. اگر اخلاقم بد باشد و تحت اختيارم هم نباشد، خدا به خودش حق نمى دهد كه چيزى را كه در اختيار من نيست عقاب دهد. اين ظلم است، العياذبالله. به همين ترتيب، ثواب دادن به اشخاص خوش اخلاق نيز معنا ندارد، زيرا در اين فرض، بداخلاق و خوش اخلاق مساوى اند.
بد نيست كه هم براى اثبات مطلب و هم تشويق خودمان به حسن خلق، رواياتى را در اين مورد عرض كنيم. حضرت صادق (ع) مى فرمايد:
«ما يقدم المومن على الله تعالى بعمل بعد الفرائض احب الى الله تعالى من ان يسع الناس بخلقه.»
هيچ عملى كه انسان پيشكش خدا مى كند و در ساحت مقدس الهى قرار مى دهد، بعد از واجبات كه جاى خود دارد، محبوبتر از اين نيست كه انسان با مردم با حسن خلق رفتار كند.
مى بينيد كه كلمه ى ناس را به كار مى برد. در نيكويى اخلاق، صحبت از مسلمان و كافر نيست، بايد با همه ى مردم حسن خلق داشت. حال اگر بنا بود كه حسن خلق قابل تغيير نباشد، احب الى الله معنا نداشت.
در روايت ديگر رسول خدا (ص) مى فرمايد:
«اكثر ما تلج به امتى الجنه تقوى الله و حسن الخلق.»
وسيعترين و بيشترين و آسانترين راهى كه امت من از رهگذار آن به بهشت وارد مى شوند، تقواى خدا و حسن خلق است.
اگر تقوا و حسن خلق اختيارى نباشد، به چه مناسبت بايد راه بهشت باشد؟
و نيز امام صادق (ع) مى فرمايد:
«ان الخلق الحسن يميث الخطيئه كما يميث الشمس الجليد.»
خلق و خوى نيكو خطايا را آب مى كند، همانطور كه آفتاب شبنم را.
در فصل بهار يا در جايى كه مرطوب باشد، قطره هاى شبنم روى برگهاى درخت مى زند. به محض اينكه آفتاب زد، شبنم آب مى شود. در اينجا خلق حسن را به آفتاب تشبيه كرده است.
و هم در روايت ديگر مى فرمايد:
«ان الله تبارك و تعالى ليعطى العبد من الثواب على حسن الخلق كما يعطى المجاهد فى سبيل الله يغدو عليه و يروح.»
همان اجرى را كه خدا به مجاهدى كه صبح و شام مشغول جهاد است مى دهد، به آدمى كه داراى حسن خلق است نيز مى دهد.
اجر جهاد فى سبيل الله را همه تان مى دانيد در اين روايت مى گويد كسى كه حسن خلق داشته باشد، همان ثواب مجاهد فى سبيل الله را به او مى دهند. حال آيا امكان دارد كه اين ثوابها براى كارى باشد كه دست خود انسان نيست؟
همچنين حضرت صادق (ع) مى فرمايد: «تا آنجا كه ممكن است، سعى كن كه دستت بالاى دستها باشد»،- كنايه از اينكه هميشه نفعت به مردم برسد- نه اينكه زيرباشى كه نفع مردم به تو برسد. اين همان خلق حسن است. سعى كن كه دست بالا داشته باشى و هميشه مردم از تو استفاده بكنند. آنگاه علت مى آورد و مى گويد چه بسا در مومن تقصيرات و خطايايى باشد كه جبران آنها اين است كه اخلاق نيكو داشته باشد. كسى كه اخلاق نيكو داشته باشد، نواقص ديگرى كه در اعمال و كارهايش هست، جبران مى گردد. گفتيم كه حضرت صادق (ع) مى فرمايد:«از خطاها و لغزشهاى صاحبان اخلاق كريمه و مردانگى و جوانمردى صرف نظر كنيد و آنها را ببخشيد، زيرا دست خدا بالاى آنهاست.» اگر حسن خلق دست خود انسان نباشد و كسى تصادفا حسن خلق داشته باشد و ديگرى سوءخلق، امكان دارد كه خدا چنين پاداشهايى را بدهد؟
و هم در روايت آمده است:
«فان العبد يكون فيه بعض التقصير من العباده و يكون له حسن خلق فيبلغه الله بحسن خلقه درجه الصائم القائم.»
بسا بنده اى كه در بعضى از عباداتش تقصير و خطايايى هست، ولى خدا به واسطه ى حسن خلقش او را به درجه ى آدمى كه روزها روزه گرفته و شبها شب زنده دارى كرده است مى رساند.
و نيز روايت شده است:
«ما يوضع فى ميزان امرء يوم القيامه افضل من حسن الخلق.»
در روز قيامت، در ترازوى اعمال مردم به سنگينى حسن خلق هيچ چيز گذارده نمى شود.
حسن خلق بيشتر از هر چيز ديگر ترازوى ما را سنگين مى كند و حساب ما را آسان مى سازد.
با اين بيان، معلوم شد كه حسن و سوء خلق به دست خود آدم است و برحسب حكم شرع و اخبار و ادله اى كه آورديم. اخلاق قابل تغيير است.
حالا مى خواهيم بگوييم علاوه بر حكم شرع، به حكم عقل و تجربه نيز اخلاق قابل تغيير است. بسيارى از افراد بوده اند كه توانسته اند تغيير اخلاق بدهند، يعنى مجاهده كرده و رياضت كشيده اند و اخلاقشان را تغيير داده اند. بالاتر از اين، در حيوانات هم اين كار عملى است. در اين جهات، انسان و حيوان فرقى ندارند. بسيارى از حيوانات در نتيجه ى تربيت و پرورش، خويشان تغيير داده مى شود و طبيعتشان عوض مى شود. آهو اگر سايه ى انسان را ببيند، فرار مى كند و امكان ندارد كه با مردم آميزش داشته باشد.
ولى ما به چشم خود ديده ايم كه بعضى آهو را اهلى مى كنند، به طورى كه در خانه، مثل بچه ى خودشان با اهل خانه مانوس است. اين تغيير خوى است. باز شكارى هرگز سر و كارش با آبادى نيست و هر وقت هم مى پرد، آن قدر بلند مى پرد كه نمى شود نگاهش كرد و هرگز كسى او را روى زمين نديده است، ولى گفته اند و نوشته اند كه بعضى باز را را تربيت مى كنند، به طورى كه در خانه شان زندگى مى كند.
انسان هم با رياضت مى تواند اخلاقش را تغيير بدهد. گذشته از بعضى كه رياضت كشيده اند و خودشان را تهذيب كرده اند و اخلاقشان را تصفيه كرده اند، بسيارى از اشخاص عادى هم در نتيجه ى معاشرت خوى خود را تغيير داده اند. شما ديده ايد كه آدم متكبرى كه با اشخاص صالح و متواضع معاشرت كرده است، آرام آرام اصلاح شده است. تجربه شده است كه المجالسه موثره كالطبيعه الثانيه. در نتيجه ى مجالست خوى افراد تغيير مى كند. اگر شما با آدمى كه اهل سخا و جود و بخشش است، مدتى معاشرت كنيد، كم كم شما هم متاثر مى شويد و جود و بخشش مى كنيد.
آنچه كه موجب اشتباه بعضى از افراد شده است و گفته اند كه اخلاق قابل تغيير نيست، اين است كه شما خودتان مى گوييد كه حسن خلق به اين است كه انسان قوه ى شهوت و غضبش را از بين ببرد. شهوت يعنى آن قوه اى كه ميل مى كند به چيزهايى كه موافق طبع انسان است و غضب يعنى آن قوه ى دفاعيه كه انسان به وسيله ى آن در مقام دفاع از خود بر مى آيد. گفته اند كه همه ى مصيبتها از غضب و شهوت است. شهوت است كخه موجب مى شود انسان ثروت اندوزى و هزار كار زشت ديگر كند، غضب است كه سبب مى شود صدام به جمهورى اسلامى حمله كند. اگر شهوت و غضب نباشد، خوب مى شود، و اين هم كه شدنى نيست. پس اخلاق فاسده قابل عوض شدن نيست.
اين حرف بسيار بى جاست. زيرا استدلال كننده اشتباه كرده كه پنداشته است تصفيه ى اخلاق به اين است كه انسان شهوت و غضب خود را از كار بيندازد. شهوت و غضب جزء طبع و خلقت انسان است و نمى توان به كلى آن را از بين برد. تصفيه ى اخلاق به معناى كنترل كردن شهوت و غضب تحت فرمان عقل است، يعنى عقل انسان و به اصطلاح همان حكمت و عدلى كه عرض كردم، شهوت و غضب را كنترل مى كند، وگرنه شهوت و غضب از لوازم زندگى است. اگر انسان قوه ى شهوت و غضب نداشت، يك روز نمى توانست به زندگى اش ادامه دهد. اگر انسان قوه ى شهوت نداشت هرگز ميل به غذا خوردن پيدا نمى كرد و مى مرد، ميل به نكاح پيدا نمى كرد و نسلش منقطع مى شد، و... اين لازم است. اگر انسان غضب نداشت، هيچ وقت در مقابل دشمن از خود دفاع نمى كرد و نابود مى شد. پس اصل شهوت و غضب خوب است، اما تعدى و تفريط در شهوت و غضب بد است. حتى تا آنجا كه انسان به آن احتياج دارد، بايد تقويت هم بشود، البته تحت مشاوره و كنترل عقل.
عقل مى گويد اگر كسى به تو نصيحت كرد كه بد كرده اى، نبايد كه غضب كنى و فحش بدهى و به او حمله كنى، ولى اگر دشمنى آمد و خواست به تو صدمه اى بزند، بايد غضب ورزى و از خودت دفاع كنى. طورى نباشد كه انسان هميشه مقهور باشد، يعنى شهوت و غضب سوار عقلش باشد و به صرف هوى و اينكه دلش مى خواهد هر كارى را بكند! خداوند تبارك و تعالى در جاهاى مختلف قرآن به اين مهم اشاره فرموده است و در جايى مى فرمايد:
(افرايت من اتخذ الهه هواه و اضله الله على علم و ختم على سمعه و قلبه و جعل على بصره غشاوه فمن يهديه من بعد الله افلا تذكرون.)
ديدى آنها را كه خداى خود را هواى نفس قرار داده اند؟ هواى نفس اعم از شهوت و غضب است. اينها خدايشان، خواسته دلشان و هواى نفس و خواهشهاى نفسانى شان است، يعنى فرمانبر خواهشهاى نفسانى اند.
ما مى گوييم خلق حسن اين است كه انسان فرمانبر شهوت و غضب نباشد، بلكه به وسيله ى عقلش به شهوت و غضب فرمان بدهد. ما مى گوييم نبايد مقهور شهوت و غضب باشى، نه اينكه آن را از بين ببرى. نمى گوييم اسب نداشته باش، بلكه مى گوييم لجام به سر اسب ببند. عقل و خدا و پيامبر مى گويد شهوت و غضب نبايد بى افسار باشد. ان شاءالله خواهيم گفت كه انسان چگونه بايد خود را تربيت كند و شهوت و غضب خويش را تحت فرمان آورد.
و السلام عليكم و رحمه الله و بركاته