0 نظر
شرح دعای هشتم
-
تاریخ انتشار25 دى 1388
-
تعداد بازدید1
اشراق، و چون حضرت سجاد عليه السلام فارغ شد از دعاى ملمات و هموم شروع نمود به دعاى پناه بردن به خدا از مكاره و بدخلقى و افعال ناشايسته و فرمود:
«اللهم انى أعوذبك من هيجان الحرص» يعنى خداوندا، به درستى كه من پناه مى برم به تو از بسيارى حرص در امور دنيا، «و سورة الغضب» و تندى كه از غضب ناشى مى گردد، «و غلبة الحسد» و از غلبه كردن حسد در چيزها؛ و اصل حسد نيز مذموم ست؛ و «ضعف الصبر» و از ناتوانى صبر در امورى كه صبر بايد كرد؛ و در حديث آمده كه؛ «نحن الصبر و شيعتنا أصبر منا لأنا [نعلم ما تفعل] و لا يعلمون ما يفعلون» يعنى ما صابرانيم و شيعيان صابرترند از ما، چه مى دانيم ما آنچه مى كنيم و نمى دانند ايشان آنچه را كه مى كنند؛ و در باب صبر و ثواب آن احاديث كثيره وارد شده و همچين شكر و قناعت و غير آن، و هر كدام مقامى اند كه مومن را لابد است كه صاحب آن باشد، و معنى آن با ساير مقامات و احاديث آن در اشراقات غير صحيفه مبين شده.
«و قلة القناعة» و از كمى قناعت، «و شكاسة الخلق» يعنى و از بدخو شدن؛ و «شكاسة» به معنى بدخو شدنست و اضافه ى او به خلق مبنى بر تجريدست مثل قول خداى تعالى كه فرمود: (سبحان الذى أسرى بعبده ليلا)، (اسراء: 1) «والحاح الشهوة» و از بسيارى از خواهش شهوت، «و ملكة الحمية» و از ملكه كردن حميه؛ و مراد از حميه آنست كه در نامشروعات صرف شود نه در مشروعات چه آن مستحب بلكه لازم است و مبنى برين است قول خداى تعالى كه فرمود: «حمية حمية الجاهلية».
«و متابعة الهوى» و از پيروى نمودن هوا و هوس، «و مخالفة الهدى» و از مخالفت كردن راه راست، «و سنة الغفلة» و از پينكى زدن كه از غفلت باشد، «و تعاطى الكلفة» و از گرفتن كلفت و مشقت و فرورفتن در وى در اعمال و افعال، زيرا كه تا در اعمال و عبادت تعب و مشقت باشد صاحب آن به كمال نرسيده خواهد بود، همچنان كه ارباب قلوب مى گويند كه چون كمال حاصل گردد تكليف ساقط مى شود؛ و علامه حلى «ره» در شرح تجريد فرموده كه تكليف مأخوذست از كلفت يعنى مشقت؛ و بى شبهه معصوم و مؤمن ممتحن كامل را در عبادات مشقت نمى باشد بلكه بهجت و سرور مى باشد.
«و ايثار الباطل على الحق» و از اختيار كردن باطل بر حق و ترجيح آن بر آن، همچنان كه شعار عصابه ى شهواتست، «والاصرار على المأثم» و از حريص بودن بر جايگاه گناه، «و استصغار المعصية» و از كوچك شمردن گناه، «و استكبار الطاعة» و از بزرگ شمردن طاعت، زيرا كسى كه خدا را به صفات كمال و خود را به احتياج شناخته باشد جزم مى نمايد كه اقصاى مراتب عبادات و طاعات پيش مستجمع صفات، مثل ذره يست در صحارى و قطره ايست در بحار، بلكه آن هم نيست چه آن نيز به استقلال ازو صادر نشده؛ و بى شبهه استصغار گناه منجر مى گردد به ارتكاب گناهاى بزرگ و لهذا انبيا و اوليا از ترك اولى نيز استغفار مى نمودند و آن را معصيت مى دانستند، همچنان كه بر مستمع ادعيه و احاديث و آيات مخفى نيست.
«و مباهاة المكثرين» و از مباهات و افتخارهاى جماعتى كه عمل اندك را بسيار مى شمارند، «و الازراء بالمقلين» و از عيب كردن به جماعتى كه عمل خود را اندك مى شمارند و يا آن كه عمل قليل مى كنند، تا لازم باشد نه متعدى؛ و در حديث به روايت كلينى در كتاب كفر و ايمان وارد شده كه: «لو علم الناس أن الله كيف خلق هذا الخلق لم يلم أحدا أحدا»؛ «و سوء الولاية لمن تحت أيدينا» و از بدى دوست داشتن و قطع دوستى كردن مر كسى را كه زير دستهاى ما باشند، يعنى زير دست ما باشند در مرتبه، يعنى رعيت ما باشند؛ و اين سخن در هر كاملى نسبت به ناقص جاريست، و بيان و تحقيق آن در اشراقات غير صحيفه بر وجه وافى مذكورست.
«و ترك الشكر لمن اصطنع العارفة عندنا» و از ترك نمودن شكر مر آن كس را كه بجاى آورد احسان را نزد ما، زيرا كه شكر منعم مجازى مثل شكر منعم حقيقى واجب ست.
«أو أن نعضد ظالما» و از آن كه بازو گيريم ظالمى را، يعنى اعانت ظالمى كنيم؛ و شك نيست كه اعانت ظالم نيز ظلم ست و احاديث درين بسيارست؛ «او نخذل ملهوفا» و يا آن كه خوار كنيم مظلومى را و اعانت او نكنيم، «او نروم ما ليس لنا بحق» و يا آن كه عزم و قصد كنيم آنچه را كه نباشد براى ما سزاوار و يا آن كه زائده است، «أو نقول فى العلم بغير علم» و يا آن كه بگوييم در علم بى آن كه علم داشته باشيم.
«و نعوذ بك أن ننطوى على غش أحد» و پناه مى بريم به تو از آن كه منطوى و مشتمل شويم بر ناپاكى كسى يعنى كسى را ناپاك دانيم، و يا آن كه ناپاك كنيم كسى را، يعنى گمراه كنيم، و حذف من با ان و ان قياسى است؛ «و أن نعجب بأعمالنا» و از آن كه اعجاب و احسان به اعمال خود، يعنى عملهاى خود را نيكو دانيم و از آن تعجب نماييم، «و نمد فى آمالنا» و از آن كه بكشيم در اميدهاى خود و طول امل داشته باشيم، چه آن از زهد دور است؛ و زهد آنست كه چيزهاى دنيا وجودا و عدما بر وى يكسان باشد؛ حضرت أميرالمؤمنين عليه السلام فرمود رباعى:
انما زهد الفتى قصر الأمل
لا بأكل المر و اللبس السمل
خذ بأمر الله و اترك ما نهى
والبس الخز و كل لحم الحمل
يعنى زهد جوان كوتاه كردن اميد است، نه به خوردن چيزهاى تلخ و بى مزه و پوشيدن لباس درشت. بگير امر خدا را و ترك كن آنچه را كه نهى كرده، و بپوش خز را و بخور گوشت بره را.
و آنچه اهل قلوب امر به رياضات مى فرمايند وجهش ملكه ى قطع آمالست كه بالأخره منتهى مى گردد به وصال و قرب؛ (و اين يك مرتبه از مراتب زهد است و مرتبه بالاتر آنست كه ترك دنيا بالتمام از حلال و حرام، همچنان كه ابن بابويه در من لا يحضره الفقيه روايت نموده كه «الزهد فى الدنيا هو أن يترك حلالها مخافة حسابه و حرامها مخافة عذابه» و احاديث در اين باب بسيار است و ما در كتاب لطائف الاخبار اكثر آنها را ذكر نموده ايم) و آنچه از شيخ الرئيس مذكور شده منافاتى با آنچه ما گفتيم ندارد؛ و احاديث در آن باب در اشراقات غير صحيفه مذكور خواهد شد با بيان و تحقيق آن؛ و احسن طرق در قطع آمال قتل نفس اماره ست، چه هر چه بر آدمى واقع مى شود گناه بر گردن او است، پس اولا نفس را بايد كشت تا جميع شهوات و آمال برطرف گردد، و الا در كشتن هر يك يك از قوس شهوانى و غضبى تا بالأخره رسد به كشتن نفس، چه از كشتن آلات جميعا كشتن نفس لازم مى آيد از متعسراتست، چه اگر كشتن نفس اولا نيز در غايت عسر و دشواريست، و اين به عينه مثل كرديست كه مادرى داشت زانيه كه هر روز و هر وقت مراد هزار نفر و مقصود ايشان را حاصل مى كرد. روزى در مجمعى از اكراد جمعى به آن كردى سرزنش و تعيير نمودند در باب والده اش؛ پس كردى در وقتى كه مادرش در زنا بود كاردى زد و والده اش را كشت؛ و جمعى از اكراد به او گفتند كه مرد اولى به كشتن. كردى در جواب گفت كه اگر مرد را مى كشتم مردى ديگر بهم مى رسيد و برين منوال هر روز مى بايست كه كار من كشتن مردمان باشد؛
و شيخ بزرگوار شيخ بهاء الدين - برد الله مضجعه - اين حكايت را به نظم آورده:
مثنوى كان فى الأكراد شخصا ذو سداد
أمه ذات اشتهار بالفساد
لم تخيب من نوال طالبا
لن تكف عن وصال راغبا
وازها مفتوحة للداخلين
رجلها مرفوعة للفاعلين
فهى مفعول بها فى كل حال
فعلها تمييز أفعال الرجال
كان ظرفا مستقرا و كرها
جاء زيد قام عمر و ذكرها
جاءها بعض الليالى ذو أمل
فاعتراها الابن فى ذاك العمل
شق بالسكين فورا صدرها
فى محاق الموت أخفى بدرها
مكن الغيلان من أحشائها
خلص الجيران من فحشائها
قال بعض القوم من أهل الملام
لم قتلت الأم يا هذا الغلام
كان قتل المرد أولى يا فتى
ان قتل الأم شى ء ما أتى
قال يا قوم اتركوا هذا العتاب
ان قتل الأم أوفى للصواب
كنت لو أبقيتها فيما تريد
كل يوم قاتلا شخصا جديدا
انها لو لم تذق حد الحسام
كان شغلى دائما قتل الأنام
أيها الكلب الكلاب الغاويه
من قوى النفس الكفور الجانية
كل صبح مع مساء لا تزال
مع دواعى النفس فى قيل و قال
كل داع حية ذات الثقام
قل مع الحيات كم هذا المقام
ان تكن من لسع ذى تبغى الخلاص
أو ترم من عض هاتيك الخلاص
فاقتل النفسى الكفور الجانية
قتل كردى لأم زانيه
أيها الساقى أدر كأس المدام
و اجعلن دورها عيشى مدام
خلص الأرواح من قيد الهموم
أطلق الأشياح من أسر الغموم
فالبهائى الحزين الممتحن
من دواعى النفس فى أسر المحن
«و نعوذ بك من سوء السريرة» و پناه مى بريم به تو از بدى اعتقاد به مردمان، «و احتقار الصغيرة» و حقير دانستن گناه صغيره، «و أن يستحوذ علينا الشيطان» و از آن كه غلبه كند بر ما شيطان خواه از انس باشد و خواه از جن، «أو ينكبنا الزمان» و يا آن كه نكبت كند ما را زمان؛ و نكبت زمان مصيبت ست؛ «و يستحوذ» يكى از آن جاهاست كه در ماضى او واو را به خلاف قياس قلب به الف نكردند؛ «أو يتهضمنا السلطان» و يا ظلم كند ما را پادشاه جائر.
«و نعوذ بك من تناول الاسراف» و پناه مى بريم به تو از گرفتن اسراف در مآكل و ملابس و مشارب؛ (كلوا و اشربوا و لا تسرفوا)؛ (اعراف، 31) و اسراف هر كس آنست كه زياده از مداخل خود خرج نمايد، و ايثار و عطايا و تصدقات اسراف نيستند بلكه عدم آن اسرافست؛ «و من فقدان الكفاف» و از نبودن كفاف روزى؛ چه هر چه لايق به حال هر كس است از روزى، عدم آن فقدان كفاف ست، و روزى از لوازم وجود و بقاء نوع ست؛ و سلمان با آن تنزه آنچه به او مى رسيد از وظيفه ساليانه آن را موزع مى گردانيد بر ايام سنه و زياده از آن را طلب نمى نمود.
«و نعوذ بك من شماتة الأعداء» و پناه مى بريم به تو از سرزنش نمودن دشمنان از جميع جهات، «و من الفقر الى الأكفاء» و از محتاج شدن، به سوى امثال و اقران؛ و اين فقره از باب تعليم عبادتست و الا امام را در عصر او كفوى و مثلى نمى باشد، و معانى ديگر محتمل ست، و مراد از فقر اعم است از فقر صورى و فقر معنوى؛ «و من معيشة فى شدة و ميتة على غير عدة» و از معاش نمودن در تنگى روزى و از مردن بر غير ذخير نمودن براى آخرت از حسنات اعمال و اقوال حسنه، و مراد از تنگى روزى آنست كه قدر كفاف نسبت به حال هر شخص معدوم باشد، و يا مراد توسعه در روزيست كه از جانب الله تعالى بر وجه حلال كه آن را عيش رغيد به روى ميسر شده باشد؛ و احاديث در آن باب بسيارست و منافاتى با زهد ندارد؛ و مراد از مردن بى ذخيره مردنيست كه با وى هيچ از اعمال حسنه و افعال و اقوال جميله نباشد، همچنان كه مذكور شد، و اين معنى نسبت به امام طلب استمرارست، و يا از باب تعليم عباد؛ و اما نسبت به غير، اصل ذخيره آنست كه امام زمان خود را بشناسد، و در احاديث نيز آمده و يا به شهود حقيقى برسد و يا آن كه در مرتبه كه باشد به كمال آن مستفيض گردد؛ و احاديث درين باب را در اشراقات غير صحيفه خواهند طلبيد.
«و نعوذ بك من الحسرة العظمى» و پناه مى بريم به تو از حسرت و ندامت بزرگ، وآن حسرتيست كه در وقت مفارقت روح بر نفس به سبب عدم تحصيل كمالات علمى و عملى راه مى يابد، و نزد فقير آنست كه اگر كسى خداوند جهل مركب نيز باشد در آن وقت جهلش برطرف شده در حسرت و ندامت گرفتار مى گردد، اگر چه امام فخر را در آن حرفيست نعوذ بالله منه؛ «والمصيبة الكبرى» و از مصيبت بزرگ كه آن رسيدن بلايا و عقابست، «و أشقى الشقاء» و از آن كه شقى ترين اشقيا باشيم، يعنى سر كرده اشقيا باشيم؛ و شقاوت به مراتب متصور مى گردد؛ و أشقى الأشقياء در صورة ظاهره و باطنه دو نفرند: از اولين، پى كننده ى ناقه ى صالح پيغمبر و از آخرين، كشنده ى أميرالمؤمنين عليه السلام؛ و همچنين در احاديث آمده و عطار نيز فرموده:
ناقه ى حق كشت أشقى الأولين
شير حق را كشت أشقى الآخرين
«و سوء المآب» و از بدى بازگشت به خدا، «و حرمان الثواب» و از محروم بودن ثواب،«و حلول العقاب» و از حلول كردن عذاب.
«اللهم صل على محمد و آله و أعذنى من كل ذلك» خداوندا رحمت بفرست بر محمد و آل او و حفظ كن ما را از همه مذكورات، «برحمتك» به رحمت و مغفرت خود، «و جميع المؤمنين» و حفظ كن جميع مؤمنان را؛ و اين عطف است بر ياء متكلم كه در «أعذنى» است؛ «والمؤمنات» و همه ى مؤمنات را كه زنهاى مؤمن اند، «يا أرحم الراحمين» اي رحمت كننده ترين رحمت كنندگان.