0 نظر
شرح دعای دوازدهم
-
تاریخ انتشار25 دى 1388
-
تعداد بازدید1
اشراق، و چون حضرت سجاد عليه السلام در ادعيه ى سابقه ذكر توبه و اعتراف از گناه نمود و ثواب آن را بيان فرمود لهذا درين موضع شروع نمود به ذكر موانع توبه و استخلاص از آن، و اين دعا فى الحقيقه براى توبه و اعتراف بر آنست؛ و دعا اينست:
«اللهم انه يحجبنى عن مسئلتك خلال ثلث» يعنى خدواندا، به درستى كه شأن اينست كه منع مى كند مرا از سؤال نمودن تو موانع و خصلتهايى كه سه اند، «و تحدونى عليها خلة واحدة» و راغب مى كند مرا بر آن توبه خصلت واحده
«يحجبنى أمر أمرت به فأبطأت عنه» منع مى كند مرا امرى كه امر كرده باشى به او پس من سستى كنم از آن، «و نهى نهيتنى عنه فأسرعت اليه» و نهيى كه نهى كرده باشى ازو پس من شتاب كنم به سوى او، «و نعمة أنعمت بها على فقصرت فى شكرها» و نعمتى كه انعام كرده باشى پس به آن نعمت بر من پس من تقصير كنم در شكر آن
«و يحدونى على مسئلتك» و راغب مى كند مرا بر سؤال كردن تو، «تفضلك على من أقبل بوجهه اليك» تفضل و احسان تو بر كسى كه روى كرده باشد به روى خود به سوى تو، «و وفد بحسن ظنه اليك» و شتاب كرده باشد به خوبى گمان خود به سوى تو، «اذ جميع احسانك تفضل» به واسطه آن كه همه ى احسان تو بر ما به محض تفضل است بى آن كه ما را استحقاق آن باشد، «و اذ كل نعمتك ابتداء» و براى آن كه همه ى نعمتهاى تو كه به خلقان رسيد مستند به توست ابتداء و با لذات، و هر كمالى و فيوضات كمالى منسوب به جناب توست، چه تويى واجب با لذات و علت اولى، غير تو همه ممكناتند و ممكن من جميع الوجوه محتاج ست؛
«فها أنا يا الهى واقف بباب عزك» پس اينست كه من اينم اي پروردگار من، كه ايستاده ام روى آورده به در عزت و بزرگوارى تو، «وقوف المستسلم الذليل» همچو ايستادن كسى كه مطيع و منقاد و بى چاره و خوار باشد، «و سائلك على الحياء منى» و سؤال كننده ى توام بر حياى از من، يعنى سؤال كننده ام بر وجه حيا؛ و سؤال بر وجه حيا در كمال ادب و خضوع و خشوع ست؛ «سؤال البائس المعيل» همچو سؤال كسى كه در نهايت اشتداد احتياج باشد و خداوند عيال و واجب النفقه باشد بى آن كه چيزى داشته باشد
«مقر لك بأنى لم استسلم وقت احسانك» اقرار مى كنم براى تو به آن كه من اطاعت نمى كنم در وقت احسان تو، «الا بالاقلاع عن عصيانك» مگر با كندن و گذشتن از عصيان و نافرمانى تو، «و لم أخل فى الحالات كلها من امتنانك» و به اين كه خالى نيستم در همه ى حالات از امتنان و احسان تو
«فهل ينفعنى يا الهى اقرارى عندك بسوء ما اكتسبت» پس آيا نفع مى كند مرا اي پروردگار من، نزد تو به بدى آنچه كسب كردم من آن را «و هل ينجينى منك اعترافى لك بقبيح ما ارتكبت» و آيا نجات مى دهد مرا از تو اقرار نمودن من براى تو به زشتى آنچه ارتكاب مردم من آن را، «أم أوجبت لى فى مقامى هذا سخطك» و يا واجب گردانيدى براى من در مقام من كه مقام عصيانست خشم و غضب تو را، «أم لزمنى فى وقت دعائى مقتك» و يا لازم شد مرا در وقت دعاى من غضب تو؛
«سبحانك لا أيئس منك و قد فتحت لى باب التوبة اليك» پاك و منزه مى كنم ترا، نااميد نمى شوم از تو و حال آن كه گشادى براى من در رجوع و بازگشت را به سوى تو، پس توبه مى كنم و تحصيل رضا و خشنودى تو مى نمايم و مأيوس نمى شوم؛ «بل أقول مقال العبد الضعيف الظالم لنفسه المستخف بحرمة ربه» بلكه مى گويم مثل گفتگوى بنده ضعيف ناتوانى كه ظالم باشد مر نفس خود را و سبك گيرنده باشد عزت و حرمت پروردگار خود را؛ و باء زائده ست
«الذى عظمت ذنوبه فجلت و أدبرت أيامه فولت» آن بنده كه بزرگ شده باشد گناهان او پس به مرتبه ظهور و افشا رسيده باشد، و پشت كرده باشد روزهاى عمر او پس دور شده باشد از عمر، يعنى عمرش به آخر رسيده باشد؛ و اين از باب تنازع فعلانست؛
«حتى اذا رأى مدة العمل قد انقضت» تا وقتى كه ببيند مدت اعمال به تحقيق كه به سر آمد، «و غاية العمر قد انتهت» و نهايت عمر به تحقيق كه منتهى و آخر شد، «و أيقن أنه لا محيص له منك و لا مهرب له عنك» و يقين كرده باشد اين را كه محل خلاصى نيست مر او را از عذاب تو، و محل گريزى نيست مرا او را از عقاب تو، «تلقاك بالانابة و أخلص لك التوبة» پس لاعلاج ملاقات كند ترا به رجوع و بازگشت از گناه، و خالص و پاك كند براى رضاى تو توبه را، «فقام اليك بقلب طاهر نقى» پس هست در مقام توبه به سوى جناب تو به دل پاك و خالى از عزم معاصى، «ثم دعاك بصوت حائل خفى» پس بخواند ترا به آواز ساقط، يعنى در گلو مانده و پوشيده و آهسته
«قد تطأطأ لأفانحنى» به تحقيق كه پيش انداخته باشد سر خود را پس خم شده باشد، «و نكس رأسه فانثنى» و فروز آورده سر خود را از دلگيرى پس ميل كرده باشد سر او به جناب پايين، «قد أرعشت خشيته رجليه» به تحقيق كه به لرزه آورده باشد ترس او پاهاى او را به جناب پايين، «قد أرعشت خشيته رجليه» به تحقيق كه به لرزه آورده باشد ترس او پاهاى او را، «و غرقت دموعه خديه» و غرق كرده باشد اشك چشم او هر دو روى او را، «يدعوك بيا أرحم الراحمين» و در حالتى خواند ترا به اين روش كه: اي رحمت كننده ترين رحمت كنندگان، «و يا ارحم من انتابه المسترحمون» و اي رحمت كننده ترين كسى كه نوبت به نوبت طلب رحمت مى كنند او را طلب كنندگان رحمت، «و يا أعطف من أطاف به المستغفرون» و اي مهربان ترين كسى كه نزديكى مى كنند به او و اطراف او را فرومى گيرند جماعت طلب كنندگان مغفرت و آمرزش، «و يا من عفوه أكثر من نقمته» و اي آن كسى كه خشنودى او بيشترست از غضب او،
«و يا من تحمد الى خلقه بحسن التجاوز» و اي آن كسى كه نرمى و مدارا مى كند به مخلوقات به خوبى گذشتن از گناه و تقصير، «و يا من عود عباده قبول الانابة» و اي آن كسى كه عادت فرموده است بندگان خود را به قبول نمودن رجوع و بازگشتن، «يا من استصلح فاسدهم بالتوبة» و اي آن كسى اصلاح مى كند ضايع و نابود شده ايشان را به توبه و انابت، «و يا من رضى من فعلهم باليسير» و اي آن كسى كه راضى و خشنود مى شود از كردن ايشان به اندك چيزى، «و يا من كافى قليلهم بالكثير» و اي آن كسى كه جزا مى دهد اندك عمل ايشان را به ثواب بسيار «و يا من ضمن لهم اجابته الدعاء» و اي آن كسى ضامن شد از براى ايشان اجابت كردن دعاى ايشان را، «و يا من وعدهم على نفسه بتفضله حسن الجزاء» و اي آن كسى كه وعده كرد ايشان را بر نفس خود به تفضل خود بى استحقاق ايشان خوبى جزا را
«ما أنا بأعصى من عصاك فغرفت له» نيستم من عاصى و گناه كارترين كسى كه گناه و عصيان كرده باشد ترا پس آمرزيده باشى او را، «و ما أنا بألوم من اعتذر اليك فقبلت منه» و نيستم من ملامت كننده ترين كسى كه عذر گفته و اميد قبول عذر سوى تو آورده پس قبول نمودى اعتذار را ازو، «و ما أنا بأظلم من تاب اليك فعدت عليه» و نيستم من ظالم ترين كسى كه توبه و انابت به سوى تو نموده باشد پس تو صله و احسان نموده باشى برو
«و أتوب اليك فى مقامى هذا توبة نادم على ما فرط عنه» رجوع مى كنم به سوى تو در جاى من كه اينست، همچو رجوع پشيمانى كه پشيمان باشد بر آنچه تقصير شد ازو، «مشفق مما اجتمع عليه خالص الحياء مما وقع فيه» ترسان باشد از آنچه مجتمع شد برو گناه، و خالص كننده حيا باشد از آنچه واقع شد در وى از ذنوب
«عالم بأن العفو عن الذنب العظيم لا يتعاظمك» و دانا باشد به اين كه عفو كردن از گناه بزرگ بزرگ نمى نمايد براى تو، و به تعب نمى آرد از جهت بزرگى ترا، «و أن التجاوز عن الاثم الجليل لا يستصعبك» و اين كه تجاوز كردن و درگذشتن از گناه عظيم دشوار نمى نمايد ترا، «و أن احتمال الخبايات الفاحشة لا يتكأدك» و اين كه برداشتن جراحتهاى رسوا سنگينى نمى كند براى تو و به ملال نمى آرد ترا، «و أن أحب عبادك اليك من ترك الاستكبار عليك» و اينكه دوست ترين بندگان تو به سوى تو كسى است كه ترك كند تكبر كردن را بر تو، «و جانب الاصرار» و دورى كند مصر بودن از گناه را، «و لزم الاستغفار» و لازم كرده باشد بر خود استغفار را
«و أنا أبراء اليك من أن الستكبر» و من بيزارى مى جويم از غير تو به سوى تو از آن كه تكبر و تجبر نمايم، «و أعوذ بك من أن اصر» و پناه مى برم به تو از اين كه اصرار نمايم، «و أستغفرك لم قصرت فيه» و استغفار مى كنم ترا براى آنچه تقصير كردم درو، «و أستعين بك على ما عجزت عنه» و طلب اعانت مى كنم به تو بر آنچه عاجز شده باشم از بجاى آوردن او.
«اللهم صل على محمد و آله وهب لى ما يجب على لك» خداوندا، رحمت فرست بر محمد و آل او، و ببخش مرا آنچه كه واجب است بر من كردن آن براى رضاى تو، «و عافنى مما استوجبه منك» و عفو كن مرا از آنچه من مستوجب و مستحق او شدم از جانب تو از عذاب، «و أجرنى مما يخافه أهل الاساءة» و پناه و امان ده ما را از آنچه مى ترسند او را اهل اساءه يعنى جماعت بدكاران از عذاب و عقاب، «فانك ملى ء بالعفو» پس به درستى كه تو پرى از قدرت و اقتدار به گناه بخشيدن و آمرزيدن. مطرزى گفته كه ملى ء، غنى مقتدرست؛ و به تشديد نيز واقع شده به روايه كفعمى «ره». «مرجو للمغفرة» و اميد داشته شده براى آمرزش گناه كاران، «معروف بالتجاوز» مشهورى به تجاوز كردن از ذنوب، «ليس لحاجتى مطلب سواك» نيست براى حاجت من مطلبى سواى تو، «و لا لذنبى غافر غيرك» و نيست براى گناه من آمرزنده غير تو «حاشاك» كلمه ى حاشاك استثناست و وقف بر وى صحيح ست تا متعلق باشد به «غافر»، و وصل نيز بر وى سائغ است تا تعلق داشته باشد به قول او كه در فقره ديگر مى فرمايد: «و لا اخاف»، و بنابر اول «حاشاك» به معنى «سبحانك» و يا به معنى «الا أنت» ست تا تأكيد معنى باشد كه افاده كرد او را «غيرك»، و بنابر ثانى تقديس ست بر آن كه سزاوار نيست كه ترسد بنده او بر نفس خود غير او را؛ و مير محمد باقر داماد «ره» بنا بر ثانى وقف بر «غيرك» را احب دانسته؛ و معنى آن بنابر اول چنانست كه براى گناه من غافرى نيست غير تو منزه مى كنم ترا و يا مكر تو، و بنابر ثانى چنانست كه نمى ترسم بر نفس خود مگر ترا، مقدس و منزه مى كنم ترا از آن كه ترسم بر نفس خود غير ترا.
«و لا أخاف على نفسى الا اياك» و نمى ترسم بر نفس خود مگر ترا، «انك أهل التقوى و أهل المغفرة» به درستى كه تو سزاوار متقى بودن - به اسم مفعول - و غافر بودن - به اسم فاعل -؛ و آنچه در حديث آمده كه حضرت رسول صلى الله عليه و آله و سلم فرمود كه: «أنا أهل التقوى و أهل المغفرة» مراد آنست كه من سزاوار متقى بودن - به اسم فاعل - و مغفور بودنم؛ و شبهه ى امام فخر رازى به اين روش مندفع مى گردد.
«صل على محمد و آله واقض حاجتى» رحمت فرست بر محمد و آل او و برآور حاجت مرا، «و انجح طلبتى» و برآور مطلب مرا، «و اغفر ذنبى» و بيامرز گناه مرا، «و امن خوف نفسى» و ايمن كن ترس نفس مرا، «انك على كل شى ء قدير» به درستى كه تو بر همه ى چيزها قادرى، «و ذلك عليك يسير» و اين يعنى برآوردن مطالب و مقاصد و آمرزيدن بر تو آسانست، «آمين رب العالمين» اجابت كن دعاى مرا. در ابواب مذكوره، پروردگار عالميان و آمين به مد و قصرست و اسم فعل است به معنى «استجب» يعنى اجابت كن؛ و تشديد ميم خطاست، و گفته مى شود كه معنى آمين به تشديد چنين بادست.