0 نظر
بخش پایانی
-
تاریخ انتشار26 دى 1388
-
تعداد بازدید1
«اللهم و انى اتوب اليك من كل ما خالف ارادتك او زال عن محبتك من خطرات قلبى و لحظات عينى و حكايات لسانى، توبه تسلم بها كل جارحه على حيالها من تبعاتك و تامل مما يخاف المعتدون من اليم سطواتك.»
«بار الها! من از تمام خواطر و انديشه هاى قلبم و از جميع نگاه هاى چشمم و گفتارهاى زبانم كه برخلاف اراده تو و يا بركنار از حد محبت تو باشد توبه مى كنم و به سوى تو بازمى گردم، بازگشتى و توبه اى كه بر اثر آن، يكايك اعضا وجوارحم به طور جداگانه و مستقل، از عقوبتهاى تو سالم بماند و از سطوتها و قهاريتهاى دردناكت كه بيدادگران از آن مى هراسند ايمن گردد.»
شرح و توضيح:
مقصود از «خطرات»- كه جمع «خطره» است- آن چيزهايى است كه در دل خطور مى كند، خواه خطورى باشد كه بدون سابقه و ابتدائا به دل برسد، يا مطالبى كه آدمى سابقا آنها را مى دانسته است و مجددا به يادش بيايد.
و همين خاطره هااست كه منشا افعال انسان مى گردد. يعنى «خاطره»،
دل را به هيجان مى آورد و در آن، ميل و شوق و اراده، ايجاد مى نمايد، و به دنبال آن، اعضاى بدن به حركت درآمده، كارى نيك يا بد از وى صادر مى شود.
«الهام» و «وسواس»
خاطرات قلبى انسان بر دو نوع است. يكى نوع آن از سنخ الهامات ملكيه است كه آدمى را به سوى اعمال نيك سوق مى دهد. و نوع ديگر از سنخ وساوس شيطانيه است كه منشااعمال زشت مى گردد.
در حديثى كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده، آمده است:
«فى القلب لمتان. لمه من الملك، ايعاد بالخير و تصديق بالحق. فمن وجد ذلك، فليعلم انه من الله، فليحمد الله. و لمه من العدو، ايعاد بالشر و تكذيب بالحق و نهى عن الخير. فمن وجد ذلك، فليتعوذ بالله من الشيطان.» ثم تلا: «الشيطان يعدكم الفقر...»:
«در دل انسان، دو نوع انديشه است. انديشه اى است از «ملك» كه نويد به خير مى دهد و حق را تصديق مى كند. هر كس چنين انديشه اى در خود يافت، بداند كه از خداست و خدا را شكر كند.
و انديشه اى است از «دشمن» كه وعده شر مى دهد و حق را تكذيب مى كند و از خير باز مى دارد. هر كس چنان انديشه اى در خود يافت، از شيطان به خدا پناه ببرد.» -آنگاه آن حضرت اين آيه را تلاوت كرد:- «الشيطان يعدكم الفقر...»: يعنى شيطان شما را از فقر مى ترساند و به كار زشت وامى دارد.»
قلب، گناهان مخصوص به خود دارد
در اين ترديدى نيست كه اخلاق رذيله و خوهاى زشت كه به صورت «ملكات» در نفس آدمى رسوخ پيدا مى كنند- از قبيل: كبر، عجب، ريا، نفاق، بخل، سوءظن و حسد- در عالم آخرت موجب عذاب انسان مى گردند. زيرا بر اثر اين صفات خبيثه، قذارات و ظلمت خاصى در جوهر روح حاصل مى شود كه جز با عذاب اليم جهنم مسانخت با چيز ديگرى در آن نمى ماند!
و اين نيز روشن است كه ملكات رذيله و صفات زشت راسخ در قلب، از افعال مستقيم خود قلب است، آنچنانكه سايراعمال، از افعال اعضا و جوارح انسان است. چنانكه قرآن كريم مى فرمايد:
«ان السمع و البصر و الفواد كل اولئك كان عنه مسئولا»:
«حقيقت آنكه گوش و چشم و دل، تمامشان (در روز حساب) مورد بازخواست قرار مى گيرند.»
و بديهى است كه مسئوليت جداگانه «دل» در رديف گوش و چشم، مربوط به اعمال مخصوص به خود قلب است كه همان اعتقادات سخيفه و اخلاق رذيله و نيتهاى نارواست كه باز درآيه ديگر مى فرمايد:
«و لكن يواخذكم بما كسبت قلوبكم»:
«خداوند، شما را به آنچه دلهايتان كسب نموده است مواخذه مى كند.»
از اين آيه كريمه نيز استفاده مى شود كه «دل»، مستقلا داراى كسب و كار مخصوص به خود مى باشد و آن همان تصميمات قاطعه و صفات راسخه در قلب است كه با اختيار خود انسان، در دل جايگزين مى گردد و احيانا منشا صدور اعمال از اعضا و جوارح مى شود.
و همچنين در جاى ديگر، گناه را نسبت به «قلب» مى دهد و مى فرمايد:
«و لا تكتموا الشهاده و من يكتمها فانه آثم قلبه»:
«شهادت (و گواهى بر حقوق مردم) را كتمان نكنيد. و هر كس آن را كتمان نمايد قلبش گناهكار است.»
حديث نفس، مواخذه ندارد
چه بسا خواطر ناپسندى كه بدون اختيار انسان در قلب پديد مى آيد و احيانا به دنبال خود توليد ميل و شوق و هيجان نيز مى نمايد ولى به مرحله اعتقاد قلب و يا تصميم و اراده انجام عمل نمى رسد.
اين نوع از خاطره ها كه «حديث نفس» ناميده مى شوند، از آن نظر كه از مرز اختيار انسان خارجند، استحقاق اخذ و عقاب براى انسان نمى آورند مگر اينكه از حد خطور محض بگذرند و به مرحله اعتقاد قلبى يا تصميم عملى برسند و در جو اختيار انسان قرار بگيرند، در اين صورت طبيعى است كه انسان معتقد به يك مطلب باطل و يا مصمم بر يك كار ناپسند، تحت سوال و حساب و عقاب بايد قرار گيرد.
كلمه «لحظات» جمع «لحظه» است و لحظه، به معناى مطلق نگاه كردن است يا نگاه كردن مخصوصى كه انسان با گوشه چشم به چپ و راست بنگرد.
و كلمه «حكايات» جمع «حكايت» است كه به معناى نقل سخن يا بيان حال كسى يا داستانى است.
در اين جمله از دعا، امام عليه السلام اشاره فرموده است به گناهان صادر از «چشم» و «زبان» كه ممكن است بر اثر يك نگاه با گوشه چشم و يا با يك
حركت كوتاه زبان، فتنه ها به وجود آيد و خونها ريخته شود و نواميس هتك گردد و شخصيت هاى محترم مورد تحقير و اهانت قرار گيرند.
از امام اميرالمومنين عليه السلام است كه ضمن وصاياى خود به امام مجتبى عليه السلام مى فرمايد:
«اى بنى! كم نظره جلبت حسره. و كم من كلمه سلبت نعمه.»:
«فرزندم! بسا نگاهى كه حسرتى بار آورد. و بسا گفتارى كه نعمتى از دست انسان بربايد.»
«حيال» به معناى انفراد و جدا از ديگرى بودن است.
در اين جمله كه امام عليه السلام مى گويد: «توبه اى مى كنم كه بر اثر آن هر يك از اعضا و جوارحم به طور جداگانه از عقوبات تو سالم بماند»، چنين به نظر مى رسد كه منظور آن حضرت، توبه عام و شامل نسبت به جميع معاصى باشد.
كه پس از آن ديگر از هيچ عضوى از اعضاى بدن، گناهى صادر نشود، آنگونه كه گويى توبه، منحصر به گناه مخصوص به آن عضو بوده و آن عضو، جدا از ساير اعضا اقدام به توبه از گناه مربوط به خود نموده است.
«تبعات» جمع «تبعه» است. در لغت مى گويند: «التبعه و التباعه: ما فيه اثم يتبع به.» يعنى: «تبعه و تباعه چيزى است كه در آن اثر شومى هست و به سبب آن، تحت پيگيرى قرار مى گيرد.»
بنابراين، مراد از «تبعات» اعمال بدى است كه به دنبال خود، عقوبات خود را مى آورد. منتها در اينجا مجازا، به علاقه «سببيت»، در خود «عقوبات» استعمال شده و به خدا نسبت داده شده است. هرچند در برخى از كتب لغت به معناى «شر» و آثار شوم عمل ذكر شده است.
«اللهم فارحم وحدتى بين يديك و وجيب قلبى من خشيتك و اضطراب اركانى من هيبتك، فقد اقامتنى يا رب ذنوبى مقام الخزى بفنائك. فان سكت لم ينطق عنى احد. و ان شفعت فلست باهل الشفاعه.»
«بار الها! اينك بر تنهايى ام در پيشگاه تو و بر تپيدن قلبم از ترس تو و لرزه اعضاى بدنم از هيبت تو رحم كن! زيرا گناهانم- اى پروردگار من!- مرا در آستان تو در مقام ذلت و خوارى به پاداشته است.
حال اگر سكوت كنم كسى درباره ام سخن نمى گويد! و اگر به جستجوى واسطه اى برخيزم (بر اثر نافرمانيهاى فراوان) سزاوار شفاعت نمى باشم!».
شرح و توضيح:
توبه كامل با خشيت قلب و ارتعاش بدن همراه است!
امام عليه السلام در اين فراز از دعا به لزوم تواضع و خشيت و انكسار به هنگام توبه و انابه انسان گنهكار اشاره فرموده است.
كه اگر بنده مذنب عاصى توجهى به عواقب شوم اعمال و اخلاق زشت خويشتن بنمايد و صحنه هول انگيز روز حساب و جزا را به نظر بياورد، كه چگونه همه از او دست كشيده و در محكمه عدل و حق تنهايش گذاشته اند، او مانده است و كوله بارى سنگين از معاصى شرم آور آتشبار!!
اينجا است كه احساس غربت وبيكسى كرده و قلبش فرو مى ريزد و اعضاى بدنش به ارتعاش درمى آيد و با اضطرارى تمام به استرحام از خداوند غفار مى پردازد!
در حديث آمده است كه به عيساى مسيح عليه السلام فرمود:
«يا عيسى، ادعنى دعاء الغريق الذى ليس له مغيث.»:
«اى عيسى، آنچنان مرا بخوان كه انسان در حال غرق شدن كه فريادرسى ندارد مرا مى خواند.»
آرى، دعا حال مى خواهد و حرقت جان و انقلاب درون. چه آنكه ابتهال و تضرع از سوز دل برمى خيزد، كه گفته اند:
آب كم جو تشنگى آور به دست
تا بجوشد آبت از بالا و پست
هر چه روييد از پى محتاج رست
تا بيابد طالبى چيزى كه جست
هر كه جويا شد بيابد عاقبت
مايه اش درد است و اصل مرحمت
آيا انصافا ما داراى چنين حالى هستيم؟!
خدايا! نمى دانيم آيا ما حق داريم اين فقرات از دعا و نظاير آن را به زبان بياوريم با آنكه حقيقت آن را در خود نمى بينيم؟!
آيا انصافا در موقع خواندن خدا و التماس به درگاه خدا از خوف خدا قلبمان مى تپد و اركان بدنمان مى لرزد كه مى گوييم: «و جيب قلبى من خشيتك و اضطراب اركانى من هيبتك»؟!
و اگر چنين نيستيم پس چه مى گوييم؟! آيا لفظى است خالى از معنا؟! و يا دروغى است روشن و رسوا؟! و نستجير بالله من هذا!
اى خداوند مهربان! تو خود عنايتى فرما و اين فراز از دعا را به گونه «نقل قول» از زبان اماممان عليه السلام و اميد رسيدن به اين مقام از ما بپذير و توفيق
نيل به اين حال و مقام را به ما هم عنايت فرما. انك انت ارحم الراحمين. و انك انت اكرم الاكرمين.
آن سميعى تو و اصغاى تو
وان تفضل هاى جان افزاى تو
وان نيوشيدن كم و بيش مرا
عشوه جان بدانديش مرا
قلبهاى من كه آن معلوم توست
بس پذيرفتى تو چون نقد درست
«اللهم صل على محمد و آله. و شفع فى خطاياى كرمك. و عد على سيئاتى بعفوك. و لا تجزنى جزائى من عقوبتك. و ابسط على طولك. و جللنى بسترك. و افعل بى فعل عزيز تضرع اليه عبد ذليل فرحمه، او غنى تعرض له عبد فقير فنعشه.»
«بار خدايا! بر محمد و آلش درود و رحمت فرست. و كرمت را در خطاهاى من شفيع من گردان. و به عفو و گذشتت درباره اعمال بدم عنايت فرما. و مرا به مجازاتى كه سزاوار آن هستم- و آن عقوبت تو است- مجازاتم مفرا. و (دامن) احسان خود رابر من بگستران. و مرا به پرده (عفو و غفران) خويش بپوشان.
و با من رفتار كن رفتار شخص مقتدرى كه بنده اى ذليل، تضرع كنان به درگاه وى شتافته و آنگاه آن نيرومند عزيز، او را مورد رحمت خويشتن قرار داده، يا همچون توانگرى كه بنده اى فقير رو به وى آورده و آنگاه آن توانگر غنى، او را از خاك برداشته و رفع نياز از وى نموده است.»
شرح و توضيح:
فضل حق اگر شامل حال نگردد...
امام عليه السلام در اين قسمت از دعا، از خدا تقاضا مى كند كه: با من به «فضل و كرم» معامله فرماى تا مورد عفوت واقع شوم. و به طريق «عدل» از من حساب مكش كه محكوم به عقوبتت مى گردم!
آرى، تا باب فضل و احسان خداوندى به روى ما بندگان خطاكار و مجرم مفتوح نگردد، و به ميزان عدل اگر بخواهند درباره ما به تصفيه حساب بنشينند، دشواريها بسيار است و گرفتاريهاى عظيم بس فراوان، آنگونه كه تخلص از عذاب به صورت قريب به محال به نظر مى آيد!
در دعا آمده است: «الهنا! عاملنا بفضلك و لا تعاملنا بعد لك.» «خداى ما! با ما به فضلت معامله بفرما و به عدلت با ما معامله مفرما.»
از بعض عارفان نقل است كه: «يك تخلف از فرمان خدا كافى است كه آدمى را مستحق عذاب بسازد تا آنجا كه تمام حسنات وى با تمام كثرتش در مقابل آن به حساب نيايد!
زيرا گناه و طغيان بر خدا، بدون هيچگونه شرطى مستتبع عقاب است. اما عفو و مغفرت خدا مشروط به توبه است و توبه هم موقوف بر قبول است و قبول هم بسته به خواست خداوند است، اگر بخواهد مى پذيرد وگرنه رد مى كند.
حال اگر پذيرفت «تفضلا» پذيرفته است و اگر رد كرد از روى «عدل و حق» رد كرده است، چه آنكه با ارسال رسول و اعطاى عقل، اتمام حجت فرموده است.»
اما باب «رحمت» حق اگر گشوده شود و تفضل و احسان خداى اگر دامن بگستراند، ديگر مجالى براى اثرگذارى عصيان انسان باقى نمى ماند، تا آنجا كه شيطان نيز در شمول آن رحمت درباره خويش طمع مى ورزد!
قال الصادق جعفر بن محمد عليهماالسلام:
«اذا كان يوم القيامه نشر الله تبارك و تعالى رحمته حتى يطمع ابليس فى رحمته.»:
«چون روز قيامت شود، خداوند تبارك و تعالى رحمت خود را گسترش دهد تا آنجا كه شيطان نيز در رحمت او طمع نمايد.»
از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم منقول است:
«ان لله تعالى مائه رحمه انزل منها رحمه واحده بين الجن و الانس و الطير و البهائم و الهوام. فبها يتعاطفون. و بها يتراحمون. و اخر تسعا و تسعين رحمه يرحم الله بها عباده يوم القيامه.»:
«خدا را صد رحمت است، يك قسمت از آن صد رحمت را نازل فرموده و در بين جن و انس و بهائم و طيور و وحوش تقسم نموده است. و بر اثر همان (يك صدم) رحمت است كه خلايق عالم به يكديگر تعاطف مى ورزند و با هم به مهربانى و رحمت تلاقى مى نمايند. و نود و نه قسمت آن را تا روز قيامت تاخير انداخته است كه با آن در آن روز به بندگان خود ترحم فرمايد.»
بشارت در ضمن يك حكايت
آورده اند در يكى از ميدانهاى جنگ در هواى داغ و سوزان، پسر- بچه اى را ديدند روى ريگهاى تفتيده صحرا ايستاده است. ناگهان زنى از ميان خيمه بيرون دويد و با شتاب تمام خود را به آن بچه رسانيد. او را به آغوش گرفت و خودش روى ديگهاى داغ خوابيد و بچه را به سينه اش چسبانيد تا حرارت سوزان زمين به پاى طفل نرسد و آنگاه دمبدم مى گفت: پسرم! پسرم!
مردم از ديدن اين صحنه، رقت كردند و گريان شدند. رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم باخبر گشت و از مشاهده آن جريان كه نمودارى از رحمت و عطوفت انسانى بود، اظهار مسرت نمود و سپس به مردم بشارت داد و فرمود: «اعجبتم من رحمه هذه لابنها؟!»: آيا از مهربانى اين زن نسبت به پسرش تعجب كرديد؟! گفتند: آرى يا رسول الله.
فرمود: «فان الله تعالى ارحم بكم جميعا من هذه بابنها!»: «حقيقت آنكه خداوند تعالى مهربانتر است نسبت به تمام شما از اين زن نسبت به پسرش!»
مسلمانان از شنيدن اين گفتار از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بشارتى عظيم به دست آوردند و خوشحالى فوق العاده شديد در قلب خويش احساس نمودند.
سخنى پرمغز از يك فرد بيابانى!
مردى باديه نشين از ابن عباس شنيد كه اين آيه را تلاوت مى كرد: «و كنتم على شفا حفره من النار فانقذكم منها»: «شما بر لب گودالى از آتش بوديد، خدا از آن نجاتتان بخشيد.»
مرد اعرابى گفت: «و الله ما انقذكم منها و هو يريد ان يوقعكم فيها.»: «به خدا سوگند او كه شما را از آتش رهانيده است، در اين صدد نبوده كه مجددا شما را به آتش بيفكند.»
يعنى او اگر مى خواست شما را در آتش بسوزاند، از اول شما را از آتش بيرون نمى كشيد!
ابن عباس گفت: «خذوها من غير فقيه.» يعنى: «بگيريد اين كلام حكيمانه را كه از فردى غير فقيه استفاده شد.»
«اللهم لا خفير لى منك، فليخفرنى عزك. و لا شفيع لى اليك، فليشفع لى فضلك. و قد او جلتنى خطاياى، فليومنى عفوك.»
«بار خدايا، مرا از (عقاب) تو پناهى نيست، پس عزت تو بايد پناهم دهد. و مرا به سوى تو شفيعى نيست، پس فضل تو بايد شفيعم شود. و گناهانم مرا ترسانيده است، پس عفو تو بايد در امانم دارد.»
شرح و توضيح:
«خفارت» به معناى حمايت كردن و پناه دادن است. و «خفير» يعنى: حمايت كننده و پناه دهنده.
حصر شفاعت در «خدا» منافات با ثبوت
شفاعت درباره «اولياى خدا» ندارد!
اينجا تذكر اين نكته لازم است كه اگر مى بينيم امام عليه السلام در اين فراز از دعا «شفيع» و «خفير» را منحصر به ذات اقدس حق- تعالى شانه
العزيز- ارائه فرموده است، اين، منافاتى با مساله شفاعت اولياى خدا عليهم السلام كه در جاى خود تحقيقا به ثبوت رسيده است، ندارد.
زيرا بديهى است كه منصب «شفاعت» درباره اوليا عليهم السلام منصبى است كه از جانب خداوند متعال به آن بزرگواران اعطا شده است. چنانكه قرآن كريم مى فرمايد:
«من ذا الذى يشفع عنده الا باذنه»:
«چه كسى بدون اذن او مى تواند در پيشگاه او شفاعت كند؟!».
«ما من شفيع الا من بعد اذنه»:
«بدون اذن خدا شفيعى نيست.»
«قل لله الشفاعه جميعا»:
«بگو: شفاعت تماما (به جميع اقسامش) مربوط به خدا و در اختيار خداست (به هر كس كه بخواهد اعطا مى كند).»
پس «شفيع» و «خفير» به معناى مالك و صاحب اختيار منصب «شفاعت» در واقع همان ذات اقدس حق است و بس.
و مقام «دعا» هم كه مقام انقطاع الى الله است، اقتضاى طبعش همين است كه بنده خدا خوان، از جميع ماسوا، چشم و دل بركنده، رو به كانون اصل وجود و منبع كل كمال آورد، كه:
«فانا بك و لك و لا وسيله لنا اليك الا انت.»:
«ما به ايجاد تو موجود گشته و از آن توييم. و ما را به سوى تو جز تو وسيله اى نيست.» و لا حول و لا قوه الا بالله.
البته بنابراين معنا كه بيان شد، خداوند متعال، اعطاكننده منصب «شفاعت» است نه اينكه خود ذات اقدسش متصف به شفاعت باشد، يعنى او- جل و علا- خودش شفيع نيست بلكه شفيع انگيز است!
ولى- مع الوصف- از برخى آيات قرآن و همين جمله از دعاى مورد شرح، استفاده مى شود كه خداوند متعال علاوه بر اعطاى منصب شفاعت به اولياى كرام عليهم السلام خود ذات اقدسش شفيع نيز مى باشد! چنانكه مى فرمايد:
«ليس لهم من دونه ولى و لا شفيع»:
«براى آنان جز او (خدا) سرپرست و شفاعت كننده اى نيست.»
«ما لكم من دونه من ولى و لا شفيع»:
«براى شما جز او (خدا) سرپرست و شفيعى نيست.»
علامه طباطبايى صاحب تفسير «الميزان»- رضوان الله تعالى عليه- براى شفيع بودن خدا معناى دقيق و لطيفى ذكر فرموده اند و آن اينكه:
«بعض صفات خدا، واسطه در ايصال فيض از ذات اقدس او به عالم خلق مى باشد. مثلا صفت «رحمت» و «مغفرت» در روز جزا شفيع واقع مى شود بين خدا و بنده «مذنب» و او را از عذاب مى رهاند.»
و واضح است كه بنابراين معنا نيز شفاعت اوليا عليهم السلام از شئون شفاعت صفات علياى الهيه خواهد بود!
«فما كل ما نطقت به عن جهل منى بسوء اثرى، و لا نسيان لما سبق من ذميم فعلى، لكن لتسمع سماوك و من فيها و ارضك و من عليها ما اظهرت لك من الندم و لجات اليك فيه من التوبه.
فلعل بعضهم برحمتك يرحمنى لسوء موقفى، او تدركه الرقه على لسوء حالى فينالنى منه بدعوه هى اسمع لديك من دعائى او شفاعه او كد عندك من شفاعتى تكون بها نجاتى من غضبك و فوزتى برضاك.»
«حال، آنچه بر زبان آوردم (و از ذات اقدسش تقاضاى عفو و تفضل نمودم) نه از آن جهت است كه جهل به بدكردارى خود دارم! و نه از روى فراموشى كارهاى ناپسند پيشينم مى باشد!
بلكه بدين منظور است كه آسمان تو و هر كه در آن ساكن است و زمين تو و هر كه بر روى آن است، ندامتى را كه به پيشگاه تو اظهار نمودم و توبه اى را كه در آن به تو پناه آوردم بشنوند!
شرح و توضيح:
عذرخواهى از اينهمه گستاخى در سخن!
انسان گنهكار آلوده به انواع معاصى، وقتى به قبح اعمال بدش پى برد و آنگاه از سطوت و قهاريت حضرت «الله»- جل شانه العزيز- آگاه گشت و صحنه هايى از عذابهاى شديد و هول انگيز روز جزا برايش مجسم شد، طبيعى است كه تشويش و نگرانى فوق العاده عظيم بر قلبش عارض مى شود، تنش مى لرزد و زبان در كامش مى خشكد و از حركت مى ماند!
و در اين صورت است كه قهرا، از تضرع و ابتهال به درگاه حق نيز عاجز مى گردد و چاره اى جز دم فروبستن نمى بيند! چنانكه در بعض دعاها آمده است:
«اللهم ان كثره الذنوب يكف ايدينا عن انبساطها اليك بالسوال، و المداومه على المعاصى تمنعنا من التضرع و الابتهال.»:
«خدايا، زيادى گناهان، دستهاى ما را از اينكه به خواهش از درگاهت باز شوند، مى بندد، و تداوم بر معاصى، ما را از تضرع و زارى به پيشگاهت باز مى دارد.»
بنابراين، جا براى اين سوال مى ماند كه: پس چگونه است انسان مجرم با تمام توجه به آنهمه از گناهان و معاصى كه اقراركرده است و مى كند، توانايى اينهمه گفتار و تضرع از خود به درگاه خدا نشان مى دهد؟! انسان گنهكار شرمسار كجا و اينچنين زبان آوريها كجا؟!!
و لذا گويى كه امام عليه السلام به عنوان اعتذار و پوزش طلبى از اين جرات بر كلام، مى فرمايد:
آرى، نه چنان است كه من توجه به گنهكارى خويشتن ندارم، و نه اينكه گذشته هاى از اعمال بدم فراموشم گشته است و از اين روى اينچنين داد سخن مى دهم!
نه، بلكه از شدت بيچارگى و درماندگى است كه چنين به فرياد آمده ام! و از سوز دل و آشفتگى است كه چنين ناله و افغان سر داده ام، تا شايد از يك گوشه اى از زمين و آسمان، ندايى به ترحم بر من برخيزد و دستى از يك سو به شفاعت من دراز شود!
آسمان و زمين و كل موجودات، داراى درك و شعورند!
از اينكه امام عليه السلام موضوع «سمع» و «شنيدن» و هكذا «رحمت» و «دعا» و «شفاعت» را به آسمان و آنچه در آنهاست، نسبت داده است، استفاده مى شود كه همه موجودات از زمينى و آسمانى- اعم از جماد و نبات- داراى نيروى سمع و درك و شعور مى باشند! و بر اساس همين كمال است كه اهليت «استرحام» و «دعا» و «شفاعت)) را نيز واجدند.
چنانكه بسيارى از صاحبنظران در فلسفه و روشندلان از ارباب كشف و شهود نيز اين عقيده را دارند كه هر موجودى به ميزان حظ وجودى خويش، از حيات و علم و درك و كمالات ديگر، برخوردار است، هر چند انسان از احاطه به نوع و چگونگى علم و درك آن عاجز باشد.
از آيات شريفه قرآنيه نيز اشعار به اين معنا به دست مى آيد.
دراين آيات، تامل فرماييد:
«تسبح له السموات السبع و الارض و من فيهن و ان من شى ء الا يسبح بحمده و لكن لا تفقهون تسبيحهم»:
«آسمانهاى هفتگانه و زمين و كسانى كه در آنها هستند، همه تسبيح او مى گويند، و هيچ موجودى نيست مگر اينكه تسبيح و حمد او مى گويد، ولى شما تسبيح آنها را نمى فهميد.»
«الم تر ان الله يسبح له من فى السموات و الارض و الطير صافات كل قد علم صلاته و تسبيحه»:
«آيا نديدى (يعنى ندانستى) كه تمام كسانى كه در آسمانها و زمين هستند و (حتى) پرندگان بال و پر گشوده در هوا، تسبيح خدا مى گويند. تمامشان (راه و رسم) دعا و تسبيح خود را مى دانند (از كار خود آگاهند).»
«ثم استوى الى السماء و هى دخان فقال لها و للارض ائتيا طوعا او كرها قالتا اتينا طائعين»:
«سپس به كار آسمان پرداخت در حالى كه آن، دودى (يا بخارى يا به صورت گازى) بود. آنگاه به آن و به زمين فرمود: از روى رغبت يا كراهت، به فرمان من آييد. گفتند: آمديم با رغبت و اطاعت فرمان.»
«و قالوا لجلودهم لم شهدتم علينا قالوا انطقنا الله الذى انطق كل شى ء»:
«(كافران در روز جزا) به پوستهاى بدنشان (يا به فروجشان) گويند: چرا عليه ما گواهى داديد؟! آنها گويند: آن خدايى كه همه چيز را به سخن آورده، ما را به سخن واداشته است.»
مولوى در اين باب، بيانى بس زيبا آورده است كه ميگويد:
جمله ذرات عالم در نهان
با تو مى گويند روزان و شبان
ما سميعيم و بصير و باهشيم
با شما نامحرمان ما خامشيم
چون شما سوى جمادى مى رويد
محرم جان جمادان كى شويد
از جمادى در جهان جان رويد
غلغل اجزاء عالم بشنويد
فاش تسبيح جمادات آيدت
وسوسه تاويلها بزدايدت
استن حنانه از هجر رسول
ناله مى زد همچو ارباب عقول
نطق آب و نطق خاك و نطق گل
هست محسوس حواس اهل دل
«اللهم ان يكن الندم توبه اليك، فانا اندم النادمين. و ان يكن الترك لمعصيتك انابه، فانا اول المنيبين. و ان يكن الاستغفار حطه للذنوب، فانى لك من المستغفرين.»
«خدايا! اگر پشيمانى، توبه و بازگشت به سوى تو است، حال، من پشيمانترين پشيمانهايم. و اگر ترك معصيتت توبه و انابه است، حال، من اولين توبه كنندگان و اولين منيبينم. و اگر تقاضاى مغفرت و طلب آمرزش، سبب ريختن گناهان است، حال، من به درگاه تو از مستغفران و درخواست كنندگان آمرزشم.»
شرح و توضيح:
«توبه» با تجليات گوناگونش
معنى و حقيقت «توبه» در گذشته مشروحا بيان شد. در اينجا به تناسب اين فراز از دعاى شريف، به اين نكته اشاره مى شود كه توبه در «قلب» به صورت «ندامت» و پشيمانى از ارتكاب معصيت تحقق مى يابد، و در «جوارح» و اعضاى بدن به صورت «كف نفس» و خوددارى از معصيت تجى مى كند، و در «زبان» به صورت جمله «استغفار» آشكار مى شود.
و لذا امام عليه السلام آن حقيقت را در هر سه ناحيه از نواحى وجود خويش ارائه كرده و به پيشگاه خدا عرضه مى دارد: خدايا من از حيث «قلب و جان» نادم از گناهم، و از حيث «اعضاى بدن» تارك معصيتم، و از جنبه «لسان و زبان» نيز استغفاركننده ام.
دو نكته:
1- «قضيه شرطيه» در اينجا به معناى تحقق حتمى و قطعى «جزا» به كار رفته است، چنانكه ارباب «بيان» نيز تجويز كرده اند.
2- «اوليت» در «اول المنيبين»، كنايه از سرعت در مقام امتثال امر «توبه» است. يعنى: بيدرنگ دست به توبه مى زنم و بى هرگونه توقف و تاخير، رو به تو مى آورم.
«اللهم فكما امرت بالتوبه و ضمنت القبول و حثثت على الدعاء و وعدت الاجابه، فصل على محمد و آله و اقبل توبتى، و لا ترجعنى مرجع الخيبه من رحمتك. انك انت التواب على المذنبين و الرحيم للخاطئين المنيبين.»
«بار الها! پس همچنانكه امر به توبه فرموده و قبول آن را ضمانت كرده اى، و بر دعا تحريص و ترغيب نموده وعده اجابت داده اى، حال، بر محمد و آل وى رحمت فرست و توبه مرا بپذير و مرا با نوميدى از رحمتت بازمگردان. چه آنكه تو- آرى تو- بر گنهكاران، نظر بازگشت به لطف و عنايت داشته و نسبت به خطاپيشگان توبه كار، رحيم و مهربان مى باشى.»
شرح و توضيح:
صفت «تواب» از جمله صفات الهيه است
در قرآن كريم و لسان ائمه معصومين عليهم السلام همچنانكه «بنده» به صفت «تواب» وصف مى شود كه: «ان الله يحب التوابين»، همچنين خداوند منان نيز به صفت «تواب» وصف مى گردد و «توبه» به ذات اقدس او نيز نسبت داده مى شود، چنانكه در اين آيات آمده است:
«الم يعلموا ان الله هو يقبل التوبه عن عباده و ياخذ الصدقات و ان الله هو التواب الرحيم»:
«آيا ندانسته اند كه خداوند- آرى او- توبه را از بندگانش مى پذيرد و صدقات را مى گيرد و اينكه خداوند- آرى او- تواب رحيم (يعنى توبه پذير مهربان) است.»
«... فتاب عليكم انه هو التواب الرحيم»:
«سپس (خداوند) توبه شما را پذيرفت. زيرا او تواب رحيم است.»
«... و استغفره انه كان توابا»:
«از خداوند طلب آمرزش كن. زيرا او تواب است.»
توبه انسان، محفوف به دو توبه از خداست!
نكته جالب اينكه خداوند رحيم بر اساس رحمت سابقه اش، در امر «توبه» نيز سبقت بر بنده مى گيرد!
يعنى ابتدا خداوند منان نظر لطف و مرحمت به بنده «مذنب» فرموده و او را موفق به توبه از گناه مى گرداند، و سپس مجددا توبه ى او را مقبول درگاه خود قرار داده، آن را مى پذيرد.
و در نتيجه، توبه ى انسان، ميان دو توبه ى از خدا قرار مى گيرد: توبه اى سابق بر توبه ى انسان كه «توبه ى توفيق» است، و توبه اى لاحق بر توبه ى وى كه «توبه ى غفران» و عفو از گناهان است.
منتها، توبه ى خدا به معناى بازگشت به رحمت است، و توبه انسان به معناى بازگشت به عبوديت.
در اين آيه شريفه مى فرمايد:
«ثم تاب عليهم ليتوبوا ان الله هو التواب الرحيم»:
«سپس خداوند (توفيق) توبه داد بر آنان تا توبه كنند. چه آنكه خداوند- آرى او- تواب رحيم است.»
آيه شريفه نشان مى دهد كه «توبه توفيق» از خدا آغاز شد تا متخلفان از جهاد، توبه آورند.
و در آيه ديگر مى فرمايد:
«ثم يتوبون من قريب فاولئك يتوب الله عليهم»:
«سپس بزودى توبه مى كنند. و همينانند كه خداوند توبه شان را مى پذيرد.»
اينجا توبه خدا را مترتب بر توبه مجرمان نشان مى دهد. يعنى پس از اينكه گنهكاران، توبه كنند، «توبه غفران» خدا به سوى آنان متوجه گرديده، توبه آنها را مى پذيرد.
آرى، انسان بر اساس فقر وجودى همه جانبه اى كه دارد، هم در توفيق توبه و هم در پذيرش توبه، نيازمند رحمت شامله حضرت رب رحيم مى باشد.
تا كه از جانب معشوق نباشد كششى
كوشش عاشق بيچاره به جايى نرسد
توبه پذيرى از سوى خدا، تفضل است
همچنانكه تمام آنچه از جانب خداوند كريم به بندگان اعطا مى شود، تفضلى است از تفضلات كريمانه او و رشحه اى است از رشحات رحمانيه وى، همچنين قبول توبه انسان مجرم نيز از سوى آن حضرت، تفضل است و احسان و انعام است.
نه اينكه ذات اقدس او مثلا ملزم و موظف به قبول توبه انسان باشد، آنگونه كه در صورت تخلف- العياذ بالله- ظلم و جورى حاصل شده باشد.
خير، «له الملك»: «سلطنت در سراسر عالم هستى از آن اوست.»
«و يفعل الله ما يشاء»: «و خداوند، آنچه بخواهد مى كند.»
«لا يسئل عما يفعل و هم يسئلون»:
«در برابر هيچ كارى كه انجام دهد تحت سوال و بازخواست قرار نمى گيرد، ديگرانند كه بايد در مقابل هر كارشان مورد پرسش و بازخواست واقع شوند.»
و لذا حق اوست كه توبه هيچ مجرمى را نپذيرد و دعاى هيچ دعاكننده اى را مستجاب نگرداند.
و ما، جز اينكه كلام لطف آميز خودش را از خودش گرفته و با تذلل و عرض تضرع به درگاهش، به جنابش عرضه كنيم و از آن منبع فضل و كرم، تقاضاى عفو و رحمت و مغفرت بنماييم، حق و وظيفه ديگرى نداريم.
همچنانكه امام ما- ارواحنا فداه- در اين فراز از دعا يادمان داده است كه بگوييم:
پروردگارا تو خود ذات اقدست ما را امر به توبه فرموده اى كه:
«يا ايها الذين آمنوا توبوا الى الله توبه نصوحا»:
«اى گروه مومنان، توبه به سوى خدا آوريد، توبه اى نصوح (كه پس از آن، بازگشت به معصيت در كار نباشد).»
«و توبوا الى الله جميعا ايها المومنون لعلكم تفلحون»:
«همگى به سوى خدا بازگرديد، توبه كنيد از مومنان، باشد كه رستگار شويد.»
و سپس خود را به عنوان «غافر الذنب و قابل التوب»: «گناه آمرز و توبه پذير» معرفى فرموده اى و پذيرش توبه كنندگان را ضمانت كرده اى كه:
«و هو الذى يقبل التوبه عن عباده و يعفو عن السيئات»:
«او كسى است كه توبه را از بندگانش مى پذيرد و از گناهان در مى گذرد.»
هم امر به دعا فرموده، و هم وعده اجابت داده اى كه:
«و قال ربكم ادعونى استجب لكم»: «پروردگار شما گفت: مرا بخوانيد، اجابت مى كنم (دعاى) شما را.»
و هم، ساحت اقدس خود را منزه از خلف وعده توصيف فرموده اى كه: «ان الله لا يخلف الميعاد»: «خداوند از وعده خود تخلف نمى كند.»
آرى، ما به حكم همين آيات شريفه قرآنيه ات، دست به دامن فضل و احسانت مى زنيم و فرياد برمى آوريم كه:
«ليس من صفاتك يا سيدى ان تامر بالسوال و تمنع العطيه.»:
«اين از صفات تو نيست از آقاى من كه امر به خواستن نموده و آنگاه از عطا كردن استنكاف فرمايى!»
فصل على محمد و آله و اقبل توبتى....
«اللهم صل على محمد و آله كما هديتنا به. و صل على محمد و آله كما استنقذتنا به. و صل على محمد و آله صلاه تشفع لنا يوم القيامه و يوم الفاقه اليك. انك على كل شى ء قدير. و هو عليك يسير.»
«بار الها بر محمد و آل او رحمت فرست، همچنانكه به وسيله او ما را (به راه حق) هدايت كردى. و بر محمد و آل او رحمت فرست، همچنانكه به سبب او ما را (از جهل و ضلالت) رهايى بخشيدى. و بر محمد و آل او رحمت فرست، آنچنان رحمتى كه ما را در روز رستاخيز و در روز نيازمندى به تو شفاعت نمايد. چه آنكه تو بر هر چيز، توانا هستى و آن بر تو آسان است».
شرح و توضيح:
عرض ادب به آستان اقدس رسول خدا
و آل اطهار عليهم السلام وظيفه امت است
از امام صادق عليه السلام منقول است كه هرگاه آن حضرت، سخن از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به ميان مى آورد (در مقام تجليل از آن جناب) مى فرمود:
«بابى و امى و قومى و عشيرتى! عجب للعرب كيف لا تحملنا على رووسها! و الله عز و جل يقول فى كتابه: «و كنتم على شفاحفره من النار فانقذكم منها». فبرسول الله صلى الله عليه و آله و سلم نقذوا.»:
«پدر و مادرم و قوم و عشيره ام فداى او باد! شگفتا كه قوم عرب، ما را بر روى سر خود حمل نمى كنند! در صورتى كه خداوند عز و جل در كتاب خود مى فرمايد: «شما در لب گودالى از آتش بوديد كه او (خدا) شما را از آن نجات بخشيد.» آرى، به سبب رسول خدا صلى الله عليه و آله رهايى يافتند.»
اين گفتار شريف، اشاره به حق عظيم رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم است بر امت اسلامى كه بايد در مورد ذريه آن حضرت تا حد امكان و اجازه ى شرع مقدس رعايت شود، كه: «المرء يحفظ فى ولده.»: «پاس حرمت مرد در مورد فرزندانش بايد نگهدارى شود.»
بخصوص، اهل بيت مطهر آن حضرت و ائمه هدى عليهم السلام كه عرض مودت به آستان اقدسشان در قرآن كريم به عنوان «اجر رسالت» معرفى گرديده و تنها راه نجات از ضلالت و نيل به قرب خدا ارائه شده است.
اللهم اجعلنا من المعترفين بحقهم و الذابين عنهم.
از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده است:
«انا عند الميزان يوم القيامه. فمن ثقلت سيئاته على حسناته، جئت بالصلاه على حتى اثقل بها حسناته.»:
«من در روز قيامت در كنار ميزان هستم. هر كس سيئاتش بر حسناتش سنگينى كند، من صلوات بر خودم را (كه در دنيا فرستاده است) مى آورم و به سبب آن، حسناتش را سنگين مى كنم.»
و نيز فرموده است:
«الصلاه على نور الصراط. و من كان له على الصراط من النور لم يكن من اهل النار.»:
«صلوات بر من، نور صراط است. و هر كس بر روى صراط داراى بهره اى از نور باشد، از اهل آتش نخواهد بود.»
و از امام ابوالحسن الرضا عليه السلام منقول است:
«من لم يقدر على ما يكفر به ذنوبه، فليكثر من الصلاه على محمد و آله. فانها تهدم الذنوب هدما.»:
«هر كس توانايى اين را ندارد كه كفاره گناهش را بپردازد، صلوات بسيار بر محمد و آل او بفرستد، كه صلوات، اساس و پايه گناهان را ويران نموده و آن را در هم مى ريزد.»
اللهم صل على محمد و آله محمد صلاه كثيره تكون لهم رضى و لحق محمد و آل محمد اداء و قضاء بحول منك و قوه يا رب العالمين.
ختم كتاب و نيايش به درگاه خدا
اينجا شرح دعاى شريف به پايان رسيد و سخن با ذكر مبارك «صلوات» اختتام پذيرفت.
حال اى خداوند كريم، به حرمت محمد و آل محمد- عليهم الصلاه و السلام- مخصوصا به حرمت صاحب اين دعاامام سيدالساجدين زين العابدين عليه السلام كه بدين وسيله، سر به آستان اقدسش نهاده و دست توسل به دامن اطهرش زده، رو به درگاهت آمده ام، اين بنده روسياه بينوا را بپذير و از گناهانم
درگذر و در زمره «توابين» محسوبم بدار.
اللهم احينى حياه محمد و ذريته. و امتنى مماتهم. و توفنى على ملتهم. و احشرنى فى زمرتهم. و لا تفرق بينى و بينهم طرفه عين ابدا فى الدنيا و الاخره.
و خوب مى دانى- اى خداوند منان!- كه وسيله و دستاويزى در هر دو جهان جز ولاء و محبت آن بزرگواران ندارم و به همين نعمت دلگرمم و از همين راه انتظار كرم و اميد عفو و رحمت ومغفرتت را دارم. پس:
اى خدا زين رتبه ام عارى مكن
سعى بسيارم چو بيگارى مكن
هر سگى چندى كه در طوف درى
طوق ذلت را خريد از بدسرى
از ته ته مانده و پس مانده
ساير سگهاى آن در لقمه اى
گاه و بيگاهى ز صاحبخانه اش
از كرم آخر شدى در كاسه اش
چون شود كاين لقمه را در كاسه ام
بالعيان بينم ز صاحبخانه ام
تا شود آسان مرا جان دادنم
هان كه من هم يك سگى زين خانه ام
گرچه بودم زشت فعل و بدخصال
ليك صاحبخانه ام بس با جلال
الحمد لله اولا و آخرا و صلى الله على محمد و آله الطاهرين.