0 نظر
شرح دعای ششم(بخش سوم)
-
تاریخ انتشار23 دى 1388
-
تعداد بازدید1
و املا لنا، ما بين طرفيه حمدا و شكرا و اجرا و ذخرا فضلا و احسانا
و ما بين آغاز و انجام روز را يعنى همه روز را براى ما پر كن از ستايش و سپاس و خرد و اندوخته و فضل و احسان يعنى به زبان ستايش تو كنيم و به عمل از نعمتهاى تو در همان راه كه فرموده اي بهره بردارى كنيم تا شكرگزار تو باشيم و همه حركات و سكون ما در خلال روز پاداش آور و ذخيره ى روز باز پسينمان باشد و در فضل و احسان تو مستغرق باشيم
بار الها زحمت ما را بر كرام كاتبين آسان فرما و نامه هاى اعمال ما را پر از كارهاى نيك گردان و ما را نزد آنان با كارهاى زشتمان بى آبرو مفرما
لفظ كرام كاتبين در قرآن شريف نيز آمده است «و ان عليكم لحافظين كراما كاتبين» علماى تفسير كرام را به معناى عزيز و آبرومند نزد خداى تعالى تفسير كرده اند و ليكن به نظر نويسنده به مناسبت حكم و موضوع كرام در اين جا به معناى بزرگوارى است بدين معنى كه اين فرشتگان در مقام انجام وظيفه شان با بزرگوارى رفتار مى كنند و مانند بعضى از مامورين در دستگاههاى حكومتى اين دنيا پرونده سازى نمى كنند و دنبال بهانه اي نيستند كه آدمى را مجرم قلمداد كنند و اين معنى از پاره اي از روايات نيز استفاده مى شود از جمله روايتى است كه مرحوم مجلسى از تفسير رازى نقل مى كند كه او گفته است روايت شده كه شخصى به رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم عرض كرد: مرا خبر دهيد كه هر بنده را چند فرشته گماشته شده است؟ فرمود: فرشته اي از طرف راستت براى كارهاى نيكت و اين فرشته بر فرشته اي كه بر سمت چپ تو است فرماندهى دارد چون كار نيكى انجام دادى آن ده مقابل مى نويسد و هر گاه كه كار بد انجام دادى فرشته سمت چپ به فرشته سمت راست مى گويد: بنويسم؟
گويد نه كه شايد توبه كند چون سه بار اين پيشنهاد تكرار مى شود فرشته سمت راست مى گويد بنويس كه خدا ما را از او راحت كند چه بد همنشينى است چقدر كم است مراقبت او خداى تعالى را و شرمش از ما... حديث دنباله دارد. پايان سخن رازى.
نويسنده گويد: و نيز در بحار از ابى امامه از پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم روايت است كه فرمود: فرشته اي كه در سمت چپ است قلم را از نوشتن عمل بنده مسلمانى كه خطاكار است و يا بد كار تا شش ساعت باز مى دارد و چيزى نمى نويسد پس اگر پشيمان شد و از خداى تعالى استغفار كرد آن را حذف مى كند و گرنه يك گناه برايش مى نويسد و در روايت ديگرى است كه فرشته سمت راست بر فرشته سمت چپ امير است پس آنگاه كه انسان كار نيك انجام مى دهد فرشته سمت راست آن عمل را به ده برابر براى او مى نويسد و هرگاه كار زشت انجام داد فرشته سمت چپ مى خواهد بنويسد فرشته سمت راست به او مى گويد:
دست نگهدار، او نيز هفت ساعت دست نگاه مى دارد اگر در خلال اين مدت از خدا طلب مغفرت نمود هيچ بر او نوشته نمى شود و اگر از خدا استغفار نكرد يك گناه براى او نوشته مى شود. از اين روايات استفاده مى شود كه فرشتگانى كه براى كتابت اعمال ما ماموريت دارند فرشتگانى كريم و بزرگوارند و نيز مجلسى قدس سره از كتاب سعد السعود نقل مى كند كه در آن كتاب از كتاب قصص القرآن هيضم بن محمد نيشابورى نقل كرده كه عثمان بر پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم وارد شد و عرض كرد بفرمائيد كه هر بنده اي چند فرشته به همراهش مى باشد و حديث را به همان نحو كه از تفسير رازى نقل كرديم ادامه داده تا آنجا كه فرشته مى گويد «فبئس القرين ما اقل مراقبته لله عز و جل و ما اقل استحيائه منه» سپس شماره ى فرشتگان را به ده مى رساند به جز ملائكه شب و روز كه با آنها شماره شان بيست فرشته خواهد بود سيد بن طاوس رحمه الله پس از نقل اين روايت مى فرمايد: بدانكه خداى عز و جل به هر انسانى دو فرشته گماشته كه هر چه خروش از او سر مى زند بنويسند و در اخبار رسيده است كه دو فرشته به روز به نزد او مى آيند و دو فرشته به شب و آيه ى شريفه (له معقبات) اشاره به اين فرشته ها است زيرا اين فرشتگان به دنبال همديگر در شبانه روز مى آيند و دو فرشته روز به هنگام طلوع فجر صبح مى آيند و تا غروب آفتاب هر كارى كه بكند مى نويسند و چون آفتاب غروب كرد آن دو فرشته كه به نوشتن كارهاى شبانه موكلند فرود مى آيند و آن دو فرشته روز بالا مى روند و پرونده ى اعمال انسان را به همراه دارند و اين كار ادامه دارد تا هنگامى كه اجل او فرا رسد و چون مرگ او فرا رسيد به انسان صالح مى گويند:
خدا تو را كه رفيق ما بودى جزاى خير دهد چه بسيار كارهاى نيك كه از تو مشاهده كرديم و چه سخنهاى خوب كه از تو شنيديم و چه مجالس خوبى داشتى كه ما در آنها شركت كرديم ما امروز آنچه را كه تو دوست دارى انجام مى دهيم و نزد پروردگارت شفيع تو هستيم و اگر گناه كار باشد به او مى گويند خدا به تو مصاحب ما جزاى بد بدهد حقيقتا كه ما را آزار مى دادى چه كارهاى زشت كه از تو ديديم و چه سخنهاى ناپسند كه از تو شنيديم و چه مجالس بدى كه ما را به آن مجالس كشاندى و ما امروز ناخوش آيند توايم و گواهان به نزد پروردگاريم. پايان
و در كافى شريف با سند خود از امام موسى بن جعفر عليه السلام و او از پدرش نقل مى كند كه فرمود: پرسيدم از پدرم از آن دو فرشته كه آيا آدمى كه مى خواهد گناه كند و يا كار نيكى انجام دهد آن دو فرشته مى فهمند كه او چنين قصدى دارد؟ فرمود بوى چاه مستراح و بوى عطر مثل هم اند؟ عرض كردم: نه. فرمود بنده به هنگامى كه قصد كار خوب مى كند نفسى كه مى كشد معطر مى شود پس فرشته سمت راست به فرشته ى سمت چپ مى گويد: (به هوش باش) كه او قصد كار نيك كرده و چون كار نيك را انجام مى دهد با زبانش به جاى قلم و آب دهانش به جاى مركب آن عمل را ثبت مى كنند و هر گاه قصد گناه كرد نفسش بد بو مى شود فرشته سمت چپ به فرشته سمت راست مى گويد: بهوش، كه او قصد گناه كرده پس چون گناه را بجا آورد زبانش قلم و آب دهانش مركب مى شود و آن گناه را براى او ثبت مى كنند. و نيز در كافى شريف از فضيل بن عثمان مرادى نقل مى كند كه گفت شنيدم امام صادق عليه السلام فرمود كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرموده است:
چهار چيز است كه در هر كس باشد هلاكتى پس از آن براى او در راه خدا نيست مگر اينكه هالك باشد (يعنى مگر آنكه خود هلاك خود را بخواهد) بنده قصد كار نيك مى كند سپس آن را انجام مى دهد و اگر قصد كرد و انجام نداد خداى تعالى يك كار نيك در نامه عمل او مى نويسد به خاطر نيت خوبى كه از او سر زد و اگر آن كار را انجام داد خداى تعالى براى او ده حسنه مى نويسد و بنده تصميم گناه مى گيرد اگر پس از تصميم انجام نداد هيچ بر او نوشته نمى شود و اگر او آن گناه را انجام داد هفت ساعت مهلت داده مى شود فرشته سمت راست به فرشته مامور ثبت گناه كه در سمت چپ است مى گويد شتاب مكن شايد كار خوبى را به دنبال اين كار بد انجام دهد كه اين گناه را محو كند كه خداى تعالى مى فرمايد: «ان الحسنات يذهبن السيئات»: كارهاى نيك گناهان را از بين مى برد يا آنكه شايد استغفار كند پس اگر آن شخص گفت: «استغفر الله الذى لا اله الا هو عالم الغيب و الشهاده العزيز الحكيم الغفور الرحيم ذو الجلال و الاكرام و اتوب اليه» از گناهى كه كرده بود هيچ بر او نوشته نمى شود و اگر هفت ساعت گذشت و او به دنبال كار بدى كه كرده نه كار خيرى كرد و نه استغفار، فرشته ى حسنات به فرشته ى سيئات مى گويد بنويس بر شقى محروم. حاصل روايت آن كه اين چهار چيز مانع از هلاكت است اول آن كه قصد كار نيك كند ولى انجام ندهد دوم آن كه قصد كند و انجام دهد سوم آن كه قصد گناه كند و انجام ندهد كه هيچ بر او نوشته نمى شود چهارم آن كه كار بد را انجام دهد ولى سپس كار نيكى به جا آورد كه موجب محو آن گناه باشد و يا استغفار مى كند كه آمرزيده شود و على عليه السلام فرمايد: «فاتقو الله الذى انتم بعينه و نواصيكم بيده و تقلبكم فى قبضته»: از خدايى بپرهيزيد كه در محضر او هستيد و سرنوشت شما به دست او است و حركات شما در قبضه قدرت او است اگر گناه پنهان كنيد مى داند و اگر گناه آشكار كنيد مى نويسد «قد و كل بذلك حفظه كراما لا يسقطون حقا و لا يثبتون باطلا»: و براى اين كار، محافظين بزرگوارى را گماشته كه نه حقى از قلمشان مى افتد و نه باطلى را ثبت مى كنند، و ظاهر اين فرمايش آن است كه فرشتگان محافظ مامور ثبت اعمالند چنانچه ظاهر آيه شريفه: «يعلمون ما تفعلون» نيز همين است و اما اسرار درونى و قلبى را به جز خداى تعالى كسى بر آنها آگاه نيست چنانچه در دعاى شريف كميل به اين نكته اشاره شده است كه عرض مى كند: «و كنت انت الرقيب على من و رائهم و الشاهد لما خفى عنهم و برحمتك اخضيته و بفضلك سترته» و در روايت زراره از امام صادق و يا باقر عليهماالسلام آمده است كه فرمود: نمى نويسد فرشته مگر آنچه را كه مى شنود «لا يكتب الملك الا يسمع» خداى تعالى فرمايد:
«و اذكر ربك فى نفسك تضرعا و خيفه» خدا را در اندرون دلت از روى تضرع و خوف متذكر باش حضرت فرمود: ثواب اين ذكر قلبى را به جز خداى تعالى كسى نمى داند.
و اينجا روايت شريفه اي است كه ما با ذكر آن اين اوراق را متبرك مى كنيم و سخن را در اين موضوع پايان مى دهيم.
مجلسى رحمه الله از كتاب حقوق ثواب الاعمال و رجال كشى به سندهاى خودشان از اسحاق بن عمار روايت مى كنند كه اسحاق مى گويد: چون وضع مالى من بهبود يافت و ثروتى به هم زدم دربانى بر در گذاشتم كه فقراء شيعه را رد كند و به داخل خانه راه ندهد همان سال به مكه رفتم و به خدمت امام صادق عليه السلام رسيدم و سلام عرض كردم حضرت با قيافه اي گرفته و رو گردان جواب سلام مرا داد «فرد على بوجه قاطب مزور» عرض كردم: فداى تو شوم، «ما الذى غير حالى عندك»: چرا نسبت به بنده بى مهر شده ايد؟ فرمود: «الذى غيرك على المومنين»: همان چيزى كه تو را نسبت به مومنين تغيير داد و بى اعتنا كرد.
عرض كردم: فدايت شوم به خدا قسم عقيده ى من درباره ى آنان تغيير نكرده و مى دانم كه آنان بر دين خدايند و لكن ترسيدم كه از اين راه خودم مشهور شوم و دين و مذهب خودم نزد مردم فاش گردد «و الله انى لا علم انهم على دين الله و لكن خشيت الشهره على نفسى» فرمود: اي اسحاق مگر نمى دانى كه دو مومن هنگامى كه به هم مى رسند و با يكديگر مصافحه مى كنند خداى تعالى ميان انگشتان آنان صد رحمت نازل مى كند كه نود و نه رحمت مخصوص آن است كه محبتش بر ديگرى بيشتر است «اما علمت ان المومنين اذا التقيا فتصافحا انزل الله بين ابها ميهما ماه رحمه تسعه و تسعين لاشدهما حبا» و چون معانقه كنند رحمت الهى آنان را فرا مى گيرد و غرق در رحمت مى شوند «فاذا اعتنقا عمرتهما الرحمه» و چون مى ايستند و به جز رضاى خداوند منظورى ندارند يعنى نه براى امور دنيوى و اغراض ديگر غير خدايى به آنان گفته مى شود كه گناهان شما هر دو نفر آمرزيده شد «فاذا لبثا لا يريدان بذلك الا وجه الله قيل لهما غفر كلما» و چون بنشينند تا از يكديگر احوالپرسى كنند و پرس و جويى داشته باشند فرشتگان محافظ يكى به ديگرى مى گويد: به كنارى برويم و از اين دو دور باشيم شايد ميان آنها سرى باشد كه ما نمى دانيم و خداى تعالى آن را بر آنان پوشيده نگاه داشته است و ما را به آن آگاه نفرموده است: «فاذا جلسا يتساءلان قالت الحفظه بعضها لبعض اعتزلوا بنا عنهما فان لهما سرا و قد سره الله عليهما» اسحاق گويد: عرض كردم: فدايت شوم پس فرشتگان محافظ سخن آنان را نمى شوند و نمى نويسند؟ در حالى كه خداى تعالى مى فرمايد: «ما يلفظ من قول الالديه رقيب عتيد» اسحاق گويد: «فنكس ثم راسه طويلا ثم رفعه و قد فاضت دموعه على لحيته»: چون اين سئوال كردم حضرت مدتى دراز سر را به زير افكند وقتى سر برداشت ديدم سيلاب اشك از ديدگانش بر محاسن شريفش جارى است و فرمود: «ان كانت الحفظه لا تسمعه و لا تكتبه فقد سمعه عالم السر و اخفى»: اگر حافظين از ملائكه نمى شنود و نمى نويسد خداى آگاه از سر و پنهان تر از سر كه شنيده است. سپس امام عليه السلام به اسحاق كلامى فرمود كه دلهاى آگاه را از جا مى كند و پشت را مى لرزاند و آن اين كه فرمود: «يا اسحاق خف الله كانك تراه فان كنت لا تراه فانه يراك فان شككت انه يراك فقد كفرت و ان ايقنت انه يراك ثم بارزته بالمعصيه فقد جعلته اهون الناظرين اليك» اين قسمت از روايت شريفه انشاء الله در مورد مناسب مورد بحث قرار خواهد گرفت.
شرح اين هجران و اين خون جگر
اين زمان بگذار تا وقت دگر
علامه جليل القدر شيخ بهائى قدس سره در مفتاح الفلاح فرموده است كه آسان شدن زحمت بر كرام كاتبين كنايه از آن است كه انسان كمتر سخن بيهوده بگويد و كمتر كار بى فايده انجام دهد سخنها و كارهايى كه نه سود دنيوى دارند و نه نفع اخروى كه اگر چنين كند كرام كاتبين كمتر ثبت اقوال و افعال ما را كنند و تخفيفى است درباره ى آنان. پايان سخن شيخ قدس سره. نويسنده گويد:
ظاهرا مقصود شيخ اجتناب از فضول كلام است و آن به حسب آنچه علماى اخلاق تحديد فرموده اند سخنى است كه نه نفع دنيا داشته باشد و نه سود آخرت كه فرموده اند فضول الكلام يميت القلب سخن بيهوده دل را مى ميراند و با توجه به اينكه وظيفه فرشتگان ثبت اعمال و اقوال است توجيه فرموده شيخ چيست؟ و به عبارت ديگر اگر شيخ مى فرمود كه اين جمله از دعا كنايه از اين است كه آدمى عملى انجام ندهد و سخن نگويد تا فرشتگان به زحمت ثبت نيفتند فهمش آسانتر بود از اين كه بگوييم كنايه است از عصمت از سخنان و كارهاى بيهوده زيرا اگر فرشتگان اين اعمال و اقوال بيهوده و لغو را بنويسند انجام وظيفه اي داده اند و چه فرق است ميان اين اعمال و اعمال خوب و بد و اين اقوال و اقول زشت و زيبا كه بهر حال بايد ثبت شود مگر اينكه بگوئيم فرشتگان نيز همچون آدميان اشتغال به كارهاى بيهوده براى شان خستگى آور است كه ما در خودمان ملاحظه مى كنيم كه اشتغال به كارهاى لازم و ضرورى براى يك كارمند وظيفه شناس آن خستگى را نمى آورد كه كارهاى بيهوده و بى ارزش و بعضى از بزرگان فرموده اند كه كرام الكاتبين از نوشتن حسنات خسته نمى شوند بلكه خستگى شان در نوشتن سيئات است چنانچه در بعضى از روايات نيز به اين معنى اشاره شده است كه فرمود: فرشتگان چون حسنات بنويسند خوشحال بالا مى روند و با مسرت و شادمانى صحيفه ى عمل را به خداى تعالى عرضه مى كنند: «صعدوا بها فرحين و عرضوها على ربهم مسرورين» ولى چون گناهى را ثبت مى كنند «صعدوابها و جمين محزونين» آن را با قيافه در هم و غمناك بالا مى برند پس خداى عز و جل مى فرمايد: بنده ى من چه كرده است؟ آنان ساكت مى مانند تا آن كه سئوال، دوباره و سه باره تكرار مى شود در بار سوم عرض مى كنند: «الهنا انت الستار على عبادك و قد امرت بستر العيوب فاستر عيوبهم و انت علام العيوب»: بار الها تو خود از عيبها آگاهى و نيازى به عرض ما نيست و ليكن تو عيوب بندگانت را مى پوشانى و دستور فرموده اي كه عيبها پوشيده بماند پس بار الها عيب بندگانت را بپوشان فرمود بدين جهت آنان كرام كاتبين نام دارند و اين روايت تقريبا صراحت دارد در آن معنى كه ما براى كرام كاتبين گفتيم. «و املا لنا من حسناتنا صحائفنا و لا تخزنا عندهم بسوء اعمالنا»: دفترهاى اعمال ما را به سود ما از كارهاى نيك ما پر كن تا در روز نشر صحف سرفراز باشيم و ما را نزد فرشتگان با كارهاى بد ما رسوا و خوار مفرما، از قتاده در تفسير آيه شريفه: «و اذا الصحف نشرت»: نقل شده كه گفته است: اي پسر آدم اين صحيفه تو است كه همه ى اعمال تو در آن ثبت است به روز مرگ اين پرونده بسته مى شود تا روز قيامت كه پرونده ها باز و رسيدگى مى شود. پس انسان بايستى مواظب باشد كه در پرونده اش چه مى نويسد «هى صحيفتك يا ابن آدم تطوى على عملك حين موتك ثم تنشر يوم القيامه فلينظر الرجل ما يملى فى صحيفته» و جمعى از حكما و فلاسفه را در حقيقت صحيفه اعمال نظرى است و آن اين كه مى فرمايند همانگونه كه هر چه كه آدمى با حواس خود آن را درك مى كند اثرى و صورتى از آن در نفس او مى ماند هم چنين هر كارى كه انجام مى دهد چه خير باشد و چه شر و چه بزرگ باشد يا كوچك اثر آن كار در روح او باقى مى ماند خصوصا آثارى كه به واسطه ى تكرار عمل در دل رسوخ مى كند و در نفس انسانى به عنوان ملكه و خلق و صفت درمى آيد اين اعمال مكرر و اعتقادهاى راسخ در نفس همانند نقشى است كه بر روى صفحه اي نگاشته شود چنانچه در قرآن كريم خداى تعالى فرمايد: «اولئك الذين كتب فى قلوبهم الايمان»: صحيفه اعمالى كه در قرآن و روايات آمده عبارت از همين لوح نفس است كه امروز از ديده ى ما پنهان است و لكن پس از مرگ كه حجاب برداشته مى شود و به فرموده اميرالمومنين عليه السلام و عما قريب يطرح الحجاب اسرار، مكشوف و بواطن ظاهر مى شود و مصداق اذا الصحف نشرت تحقق مى يابد چنانچه خداى تعالى فرمايد: «و كل انسان الزمناه طائره فى عنقه و نخرج له يوم القيامه كتابا يلقاه منشورا»
همين كتاب نفس است چنانچه نيز فرمايد: «هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق انا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون» در پايان اين بحث بى تناسب نيست اشاره شود به اشكالى و يا سئوالى كه شايد در ذهن بيشتر از خوانندگان و بالخصوص جوانان باشد و آن اين كه: مگر نه اين است كه خداى تعالى عالم بر همه اعمال و احوال و نيات و خفايا و اسرار است بنابراين گماشتن محافظ براى نوشتن و ثبت اعمال انسان چه معنى مى تواند داشته باشد؟
در پاسخ اين سئوال توان گفت كه براى هر فرد بشرى تصور دو موجود محدود هر چند غير مرئى باشد كه كوچكترين گفتار و كردارش را ثبت مى كنند آسانتر است از توجه دايم به ذات لا يتناهى پروردگار و توجه به اين دو مامور سرى و مخفى بيشتر آدمى را به دقت و مراقبت در گفتار و كردار وامى دارد تا آنكه فقط سر و كار خود را با خداى كريم و آمرزنده و بخشنده بداند چنانچه به همين معنا تقريبا اشاره فرموده است امام صادق عليه السلام در روايتى كه هشام بن حكم گويد: يكى از زنادقه از امام صادق عليه السلام پرسيد چرا خداى تعالى فرشتگانى را ببندگانش گماشته كه كارهاى آنان را چه زشت چه زيبا بنويسند با آن كه خداى تعالى عالم است به پنهان و پنهانتر؟ حضرت فرمود: خداى تعالى فرشتگان را چنين ماموريت داده و آنان را گواه بر خلق خود قرار داده تا بندگان به خاطر آن كه آنان به همراهشان هستند بيشتر مواظب اطاعت خدا باشند و از مخالفت او خوددارى بيشتر كنند چه بسيار بنده اي كه قصد گناه مى كند ولى چون متذكر آنان مى شود از گناه خوددارى مى كند و مى گويد پروردگار من مرا مى بيند و مامورين محافظ من نيز گواه و شاهدان قضيه هستند...
«عن هشام بن حكم قال سئل الزنديق فيما سال ابا عبد الله فقال ما عله الملائكه الموكلين به عباده يكتبون عليهم و لهم و الله عالم السر و ما هو اخفى؟ قال استعبدهم بذلك و جعلهم شهودا على خلقه ليكون لملازمتهم اياهم اشد على طاعه الله مواظبه و عن معصيته اشد انقباضا و كم من عبديهم بمعصيته فذكر مكانها فارعوى و كف فيقول ربى يرانى و خفظتنى على بذلك تشهد. الحديث» نكته بسيار جالب در روايت شريفه آن است كه تعيين ماموران مخفى از طرف خداى تعالى نه از آن باب است كه نوعى تشديد و سختگيرى در حق بنده باشد كه مبادا عملى انجام دهد كه معاذ الله از قلم بيفتد و يا با وجود شاهد عينى چنين حجت بر او تمام شود و نتواند روز جزا انكار كند بلكه از باب لطف و مرحمت است كه خداى تعالى نسبت به بنده اش دارد تا شايد توجه به اين كه اعمالش مراقب و محافظ دارد او را از ارتكاب به گناه باز دارد و با طاعت و عبادت تشويق و ترغيب نمايد چنانچه در روايت تصريح به اين معنى شده است «فسبحانه من روف ما احكمه» ساعت در لغت و لسان شرع به جزيى از شبانه روز گفته مى شود نه اصطلاح امروز كه عبارت از شصت ثانيه باشد زيرا در صدر اسلام تقسيم شبانه روز به بيست و چهار قسمت متساوى مسلم نيست. چنانچه مقصود از ساعت در آيه شريفه: «فاذا جاء اجلهم لا يستاخرون ساعه و لا يستقدمون» همان معناى لغوى است نه معناى اصطلاحى امروز هر چند علماء رحمه الله ساعات روز را به دوازده ساعت تقسيم كرده اند و لكن نه دوازده ساعت متساوى بلكه چنانچه محدث قمى قدس سره نقل مى كند ساعتها مختلف است. وى گويد:
بدانكه شيخ طوسى و سيد بن باقى و شيخ كفعمى هر روز را به دوازده ساعت منقسم ساخته اند و هر ساعتى را به امامى از ائمه اثنى عشر عليهم السلام نسبت داده اند و براى هر ساعتى دعايى كه مشتمل بر توسل به آن امام عالى مقام است ذكر كرده اند و اگر چه روايتش را به خصوص ايراد نكرده اند اما معلوم است كه چنين امرى را بدون روايت ذكر نمى كنند آنگاه بر طبق مصباح المتهجد نقل مى كند كه فرموده است: ساعت اول از طلوع فجر است تا طلوع آفتاب و منسوب است به اميرالمومنين عليه السلام و دعاى آن را ذكر مى كند ساعت دوم از طلوع شمس است تا ذهاب حمره... ساعت سوم از ذهاب شعاع است تا ارتفاع نهار... ساعت چهارم از ارتفاع نهار است تا زوال شمس... ساعت پنجم از زوال شمس است تا مقدار چهار ركعت از آن... ساعت ششم از مقدار چهار ركعت از زوال شمس گذشته تا نماز ظهر... ساعت هفتم از نماز ظهر است تا مقدار چهار ركعت قبل از نماز عصر... ساعت هشتم و آن از مقدار چهار ركعت قبل از عصر است تا نماز عصر... ساعت نهم از نماز عصر است تا دو ساعت بعد... ساعت دهم از دو ساعت بعد از نماز عصر است تا پيش از زرد شدن آفتاب... ساعت يازدهم پيش از زرد شدن آفتاب است تا زرد شدن آن... ساعت دوازدهم از زرد شدن شمس است تا غروب آن...
نويسنده گويد:
اين تقسيم خالى از اشكال نيست زيرا در ساعت نهم و ساعت دهم كه همچون ديگر ساعات مقصود جزيى از زمان است تا دو ساعت بعد از نماز عصر و از نماز عصر دو ساعت بعد از نماز تا پيش از زرد شدن آفتاب ذكر شده است كه اگر مقصود معناى لغوى آن باشد دو ساعت مفهوم صحيحى نخواهد داشت و اگر مقصود ساعت اصطلاحى، اصطلاحى باشد يعنى يكصد و بيست دقيقه آن هم بعيد به نظر مى رسد، زيرا هر چند بعضى از اقسام ساعت مانند ساعت آبى و غيره در آن زمان اختراع شده بود و لكن متداول و معمول نبود (و هارون الرشيد ساعت آبى مكملى براى شارلمانى امپراطور فرانسه فرستاد و در قرن دهم ميلادى ژربر نخستين بار آلت محركه اي از نوع جديد در ساعت كار گذاشت در قرن دوازدهم چرخهاى ساعت تكميل گرديد
پس در زمان ائمه عليه السلام استعمال ساعت آن رواج را نداشت كه مورد نظر روايت قرار گيرد و دستور تطبيق وظايف شبانه روزى بر آن داده شود و استبعاد ديگرى نيز در تقسيم است و آن اين كه چرا از شب چيزى در تقسيم منظور نشده با اين كه شب براى دعا و توسل مناسبتر از روز است و لكن جاى تعجب است كه در روايتى شبانه روز به بيست و چهار تقسيم شده كه در صورت صحت روايت با كشف علمى امروز تطبيق مى كند و آن روايت چنين است كه فرمود: «يفتح للعبد يوم القيامه اربع و عشرون خزانه لساعات اليوم و الليله فيفتح منها خزانه فيراها مملوه نورا من حسناته التى عملها فى تلك الساعه فيناله من الفرح و الاستبشار به مشاهده تلك الانوار ما لو قسم على اهل النار لالهاهم عن الاحساس بالمها و تفتح له خزانه اخرى فيراه سوداء مظلمه يفوح نتنها و يفشاه ظلامها و هى الساعه التى عصى الله تعالى فيها فيناله من الهول و الفزع ما لو قسم على اهل الجنه لنقص عليهم نعيمها و يفتح له خزانه اخرى فارغه
ليس فيها ما يسوئه و هى الساعه التى نام فيها او غفل (و اشتغل) فى شى ء من مباحات الدنيا فيتحر على خلوها و يناله من الغبن الفاحش ما يناله من قدر على ربح كثير ثم ضيعه و اليه الاشاره بقوله تعالى يوم يجمعكم ليوم الجمع ذلك يوم التغابن پس معناى دعا اين است كه: بار الها در هر لحظه اي از لحظات شبانه روز و هر جزيى از اجزاء آن از براى من حظ و نصيبى از عبادتت قرار بده و نصيب و بهره اي از شكرت كه هيچ لحظه بدون عبادت تو، خالى از شكرگذارى بر نعمتهايت بر من مگذرد و در بسيارى از نسخه ها بجاى عبادتك (عبادك) ضبط شده يعنى بار الها در تمام ساعات شبانه روز مرا نصيبى از بندگانت قرار بده تا حضور آنان را درك كنم و يشرف صحبت شان نائل آيم و از انوارشان استضائه كنم چنانچه عارف شيراز گويد:
روضه ى خلدبرين خلوت درويشان است يا آن كه مضافى مقدر شود مثلا نصيبا من صفات عبادك مانند صفاتى كه در قرآن شريف ذكر فرموده است «و عباد الرحمن الذين عشرن على الارض هونا...» تا آخر آيات شريفه يا آن كه مضاف محذوف عبوديت باشد يعنى نصيبى از بندگى بندگانت داشته باشيم همان مقامى كه بالاتر از آن براى بشر منظور نيست چنانچه اميرالمومنين عليه السلام عرض مى كند: «كفى بى عزا ان اكون لك عبدا» و حافظ گويد:
اميد خواجگيم بود بندگى تو كردم
هواى سلطنتم بود خدمت تو گزيدم
و اين حقيقت آنگاه متحقق شود كه بنده از هر چه غير او است فانى شود و جز دوست هيچ نخواهد و نظر و منظورش مطالعه جمال و مشاهده جلال باشد حكيم شيراز را در اين باره قطعه اي است درخشان دريغم آيد نگفته بگذرم وى گويد:
يكى خرده بر شاه غزنين گرفت
كه حسنى ندارد اياز اي شگفت
گلى را كه نه رنگ باشد نه بوى
غريب است سوداى بلبل بر اوى
به محمود گفت اين حكايت كسى
بپيچد از انديشه بر خود بسى
كه عشق من اي خواجه بر خوى اوست
نه بر قد و بالاى دلجوى او است
شنيدم كه در تنگنائى شتر
بيفتاد و بشكست صندوق در
به يغما ملك آستين بر فشاند
و ز آنجا به تعجيل مركب براند
سواران پى در و مرجان شدند
ز سلطان به يغما پريشان شدند
نماند از و‌شاقان گردن فراز
كسى در قفاى ملك جز اياز
چو سلطان نظر كرد او را بديد
ز ديدار او همچو گل بشكفيد
بدو گفت كاى سنبلت پيچ پيچ
ز يغما چه آورده اى؟ گفت هيچ
من اندر قفاى تو مى تاختم
ز خدمت به نعمت نپرداختم
گرت قربتى هست در بارگاه
به حاجت مشو غافل از پادشاه
خلاف طريقت بود كاوليا
تمنا كنند از خدا جز خدا
گر از دوست چشمت به احسان او است
تو در بند خويشى نه در بند دوست
«و شاهد صدق من ملائكتك»: اضافه شاهد به صدق اضافه ى بيانيه است يعنى فرشتگانى كه همواره گواهان صادق هستند و امكان ندارد كه شهادت به دروغ بدهند آنان را گواهان عبادات من قرار بده. اينگونه تعبيرات از باب ذكر لازم و اراده ى ملزوم است كه از فنون بلاغت است و مقصود همان توفيق يافتن به عبادات و اطاعات است كه لازمه اش شهادت ملائكه است. بار الها بر محمد و آل او درود بفرست و ما را از پيش رو و پشت سر و راست و چپ و از همه سو محافظت بفرما. به احتمال زياد اين قسمت از دعا اشاره است به آيه ى شريفه آنجا كه دشمن قسم خورده انسان. شيطان لعين گفت: «لا قعدن لهم صراطك المستقيم ثم لا تينهم من بين ايديهم و من خلفهم و عن ايمانهم و عن شمائلهم و لا تجد اكثرهم شاكرين»: من حتما و حتما بر سر راه راست و صراط مستقيم كه تو تعيين فرموده اي خواهم نشست تا بندگانت را گمراه كنم آنگاه از پيش رو و پشت سر و راست و چپ آنان درمى آيم تا بيشترين آنان شكر نعمت به جاى نياورند.
مفسرين در تاويل آيه شريفه سخنان متعددى گفته اند از جمله، آنكه چهار سمت مذكور يعنى پيش و پس و راست و چپ سمتهاى هجوم دشمن است از اين رو شيطان نيز قسم خورد كه به آدمى از اين چهار سمت حمله كند و او را گمراه سازد بنابراين تفسير نه شيطان مى دانست و نه مفسران كه زمانى خواهد آمد كه هجوم از بالاى سر مهمترين سمت هجوم دشمن خواهد شد و هم چنين هجوم زير پا مانند مينهاى زمينى و دريايى و گرنه مناسب بود (و من فوقهم و من تحتهم) را نيز اضافه مى كرد!! و در ميان تاويلات و توجيهاتى كه گفته شده بهترين تاويل و قول فصل فرموده ى امام باقر عليه السلام است كه فرمود: در آمدن از پيش رو معنايش آن است كه كار آخرت را در نظرشان بى اهميت جلوه مى دهم كه آنچه در پيش روى آدمى است عالم آخرت است و در آمدن از پشت سر بدان معنى است كه آنان را تشويق و ترغيب مى كنم كه مال دنيا گردآورند و در اداى حقوق از مالشان بخل بورزند تا آنچه جمع كرده اند همه را پشت سر بگذارند و به وارثان و جانشينان برسد و به فرموده اميرالمومنين عليه السلام لذت و بهره مندى از مال و ثروت نصيب ديگران گردد و حساب و عقابش نصيب اين و در آمدن از سمت راست بدان معنا است كه كار دين را در نظر آنان مشكل مى نمايانم كه ضلالت و گمراهى را مى پسندند و شبهه كردن در دين را نيكو بدانند. و در آمدن از چپ كنايه از آن است كه لذتها را دوست مى دارند و حب شهوات دلهاى آنان را فرامى گيرد چنانچه اشخاص گنهكار و بدكار را روز قيامت نامه اعمال به دست چپشان داده مى شود «عن ابى جعفر عليه السلام قال لاتينهم من بين ايديهم معناه اهون عليهم امر الاخره و من خلفهم آمرهم به جمع الاموال و البخل بها عن الحقوق لتبقى لورثتهم و عن ايمانهم اشد عليهم امر دينهم بتزيين الضلاله و تحسين الشبهه و عن شمائلهم بتجيبب اللذات اليهم و تغليب الشهوات على قلوبهم» شقيق بلخى را نيز مكاشفه يا مصاحبه اي است كه اگر صحت داشته باشد خالى از لطف نيست وى گويد: هر روز صبح شيطان براى من چهار كمينگاه دارد پيش و پس و راست و چپ «انا من بين يدى فيقول لا تخف ان الله غفور رحيم» در روبرويم مى گويد: مترس كه خداى تعالى بخشنده و مهربان است و من در جوابش اين آيه را مى خوانم: «و انى لغفار لمن تاب و آمن و عمل صالحا» آمرزش و بخشش من بسيار است ولى بر آن كس كه توبه كند و به خدا ايمان آورد و نيكوكار گردد و سپس به راه هدايت قدم بگذارد «و اما من خلفى فيخوفنى الضيعه على من اخلفه بعدى» و اما از كمينگاه پشت سر مرا مى ترساند كه بازماندگانت پس از مرگ ضايع مى شوند و ذليل و خوار مى گردند و من آيه را به او مى خوانم «و ما من دابه فى الارض الا على الله رزقها»: هيچ جنبنده اي بر روى زمين نيست مگر آنكه روزى اش بر خداى تعالى است.
«و اما عن يمينى فياتينى من قبل الثناء»: از كمينگاه راست كه مى خواهد مرا گمراه كند از راه ثنا و ستايش مردم وارد مى شود يعنى مرا وسوسه مى كند كه كارهاى نيك موجب خوشنامى تو ميان مردم و ثناگوئى آنان نسبت به تو خواهد شد پس من اين آيه را مى خوانم: «و العاقبه للمتقين»: تنها مردمان با تقوايند كه عاقبت نيك و سرانجام خوب دارند. «و انا عن شمالى فياتينى من قبل الشهوات»: و از كمينگاه چپ مرا از راه شهوتها وسوسه مى كند من اين آيه را مى خوانم «و حيل بينهم و بين ما يشتهون»: نه هر آنچه آدمى شهوت آن را دارد از آن كامياب مى شود بلكه چه بسا كه ميان او و آنچه دلخواه او است حايل و مانعى ايجاد شود چنانچه براى گذشتگان اين چنين شد.
«و من جميع نواحينا»: نواحى جمع ناحيه است به معنى جانب و سو يعنى از همه سو و همه جوانب و دور و بر ما، ما را حفظ فرما، ذكر عام بعد از خاص است تا شامل فوق و تحت هم بشود و آدمى از همه ى جهات در محيط حفظ الهى قرار بگيرد كه دست مكر شيطان قوى است و به جز پناه بردن به حريم حفظ الهى چاره اي نيست.
دام سخت است مگر يار شود لطف خداى
ورنه انسان نبرد صرفه ز شيطان رجيم