تناسخ اساس تفکر دالایی لاما

تنزین گیاتسو؛ دالایی لامای چهاردهم

این شبه‌‏آیین، اصولاً بر اساس تناسخ بنا نهاده شده است. هر دالایی لاما که از دنیا می‌‏رود بار دیگر تجسّم بودای بزرگ در فرد دیگری رخ داده و دالایی لاما می‌‏شود. دالایی لامای کنونی، «تنزین گیاتسو» (Tenzin Gyatso) مشهور به دالایی لامای چهاردهم در خانواده‌‏ای کشاورز در استان «آمدو» در شمال شرقی تبت متولّد شد. 

تبتی‌ها بر این باورند که بعد از درگذشت یک دالایی لاما (به معنی اقیانوس خرد)، دالایی‏ لامای بعدی تجسّم اوست و همه آن‌‏ها تجسّم‏‌یافته و تناسخ‏‌های بودای مهر (بودای بزرگ)اند.[۱] از همین روی برای دالایی لاما قداست ویژه‏‌ای قائلند و درک حضور او را فیضی بزرگ می‏‌دانند. دالایی لامای چهاردهم از دو سالگی (یعنی ۴ سال بعد از درگذشت دالایی لامای سیزدهم) شایسته مقام دالایی لامایی شناخته شد و تاکنون این منصب را داراست.[۲]

خود دالایی لاما نیز بارها به باور تناسخ پرداخته است. او که همه چیز را بر مبنای رنج و دوری از آن می‌‏سنجد، درباره مزایای باور تناسخ بیش‏تر سخن رانده است: «برای خود من، شخصاً بهترین و موثرترین تمرین برای تحمل رنج، این است که به یاد آورم که رنج از ویژگی‌‏‏های بنیادین سامسارا است؛ وجودی که در آن نشانی از روشن‏‌اندیشی نیست. 

[هنگام مواجهه با کار رنج‌‏آور] اگر همان لحظه از زاویه دیگری به موضوع نگاه کنید و به یاد آورید که این جسم، خود شالوده رنج شماست، حسّ ناراحتی و نارضایتی شما کاهش می‌‏‏‏یابد... بنابراین اگر بپذیرید که رنج، بخشی از طبیعت شماست، تردیدی نیست که در برابر دشواری‌‏های زندگی تحمل بیش‏تری خواهید داشت».[۳]

یکی از مخاطبان دالایی لاما که معلوم بود از موضوعی رنج می‌کشد از او پرسید: «آیا شما برای روبه‌‏رو شدن با فقدان یک عزیز، مثلاً مرگ فرزند، پیشنهادی دارید؟» دالایی لاما با لحنی که حکایت از همدلی داشت پاسخ داد: «این تا حدودی بستگی به باورهای خود شخص دارد.

 اگر آدم به تناسخ معتقد باشد، فکر می‌کنم راهی برای کاهش درد و رنج هست. آدم می‌‏تواند با این واقعیت که عزیز او روزی دوباره زاده خواهد شد، با درد و رنج خود مقابله کند.»[۴] البته وی به صورت مستقیم نیز درباره تناسخ و کارما سخن گفته است: «قانون کارما قانون مشخصی است. کارمای خوب، نیک‏‌بختی در پی می‌‏آورد و کارمای بد، رنج؛ بنابراین باید فقط کارمای نیک به بار آورم و به هر قیمتی که شده از پدید آوردن کارمای بد پرهیز کنم. با پیگیری این شیوه در پهنه‌‏های بالاتر زاده خواهم شد.»[۵] 

او نیز تناسخ را چرخه اجتناب‌‏ناپذیر می‏‌داند و بر این باور است که فقط زاده شدن در پهنه‌‏های بالاتر کفایت نمی‌‏کند: «هر جای چرخه سمسارا که باشد، دردآور است. ‏باید خود را از همه‌‏رو از چرخه زندگی و مرگ چاره ناپذیر رهایی بخشم و بدین‏‌گونه به آرامش و نیک‏بختی جاودان نیروانه دست پیدا کنم.»[۶] البته او در سخن دیگری به ارزش تناسخ اشاره کرده است و آن‌‏را از نیروانه برتر می‌‏داند: «من سامسارا را بهتر از نیروانه می‌دانم؛ زیرا در سامسارا زندگی و تجربه هست.»[۷]

مهم‌‏ترین بحثی که در دالایی لاما پررنگ شده، بحث نیروانا است. به‌‏رغم تعاریفی که از آن ارائه شده، در عمل هیچ شاخصه‌‏ای برای آن وجود ندارد. رنج نیز که بنیان تمام افکار و باورهای لاماها است چنین مشخص‌ه‏ای دارد. اصولاً ارتباطی که بین رنج، تناسخ و نیروانا برقرار می‌‏شود، ارتباطی ذوقی و بی‌‏پشتوانه است. اگر رنج آن‌‏قدر نیکو است که بشر را به نیروانا می‌‏رساند، از چه‏‌روی باید از آن رهایی یافت؟ 

اگر تناسخ باعث رهایی از رنج می‌‏شود، چرا باید انسان بمیرد تا بار دیگر به دنیا بیاید؟ از دیگر سوی چه دلیلی برای اثبات تناسخ و ارتباط آن با نیروانا وجود دارد؟ اگر دلیلش را فقط در القای تسکین بدانیم، دیگر حقیقتی برای آن باقی نمی‏‌ماند تا ما را از چرخه گریزناپذیر رنج رها سازد. 

همان‌‏گونه که بیش‏تر بدان اشاره خواهد شد، این باور فقط برای برون‌‏رفت از بن‏‌بست معرفتی در هستی‌‏شناسی و انسان‏‌شناسی طراحی شده است و کارایی دیگری ندارد؛ همان‌‏گونه که دالایی لاما نیز بدان اذعان کرده و کارایی آن‌‏را در احساس تسکین خلاصه نموده است.[۸]

-----------------------------------------------------------------------

پی‌نوشت ها :

[۱]. تاریخ جامع ادیان، جان بی ناس ، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ۱۳۸۸ش ، ص ۲۴۷.

[۲]. نقد معنویت دالایی لاما، شریفی دوست، حمزه، قم، عصر آگاهی، ۱۳۹۰، ص ۷-۸.

[۳]. هنر شادمانگی، دالایی لاما، تهران، تندیس، ۱۳۸۴، ص ۱۳۹.

[۴]. همان، ص ۱۴۳.

[۵]. زندگی در راهی بهتر، دالای لاما، نشر ماهی، ۱۳۸۱، ص ۲۶-۲۵.

[۶]. همان.

[۷]. همان، ص ۱۵۸.

[۸]. فرجام من و تو، عبدالحسین مشکانی سبزواری، نشر صهبای یقین، قم، ص ۸۷.

عرفانهای کاذب›آسیب شناسی مشترك