حقيقت حمد، مدح، شكر

حمد، ستايش نمودن در برابر صفات نيك اختيارى است. مدح، ستودن در برابر صفات نيك اختيارى و غير اختيارى است. شكر، سپاس در برابر نعمت‌هايى است كه از منعم به ما رسيده باشد.

با توجه به فرقى كه بين حمد و مدح و شكر است و با عنايت به الف و لامى كه متّصل به كلمه حمد است، به اين معنا واقف مى‌گرديم كه تمام ستايش‌ها مخصوص به آن وجود مقدّسى است كه با اراده و اختيار، خالق تمام موجودات و زيبا آفرين و رشد دهنده تمام عناصر هستى و هدايت كننده آنان به مطلوب و مقصود است و هر جا نسبت به هر كسى به خاطر ذات يا صفات يا افعال نيك اختياريش ستايش واقع شود، برگشت آن ستايش به حضرت حقّ است، چرا كه هر ذات نيكى و هر صفت زيبايى و هر فعل جميلى قطره‌اى از آن بحر و جلوه‌اى از آن منبع و نور پرفروغى از آن كانون است.

در حقيقت با گفتن‌ ((الحمدللَّه‌)) كه سرچشمه اين كلمه، معرفت حامد و قلب پاك و نورانى اوست- خدا را بر ذات و صفات و افعالش ستايش مى‌كنند.

((الحمدللَّه‌)) جمله پر نورى است كه در دنيا كه زندگى اول است بر زبان عاشقان جارى است و در آخرت كه زندگى دوم وابدى است نيز بر زبان اهل بهشت جهت‌ ستايش حق جارى خواهد بود.

امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

استرى از پدرم حضرت باقر عليه السلام گم شد فرمود: اگر خداوند وسيله برگشت آن را برايم فراهم كند او را به محامد و ستايش‌هايى بستايم كه موجب رضايت او شود. چون استر با زين و برگش پيدا شد و حضرت بر آن آرام گرفت لباسش را پيچيد و به جانب حضرت حق سر برداشت و گفت: الحمد للّه و چيزى به آن نيفزود، آنگاه فرمود: هيچ ستايشى نيست مگر اين كه در آنچه گفتم هست. <<1>>

اين جمله را جناب حق جهت ستايش آوردن بندگان به پيشگاهش به بندگان تعليم داده تا در حد خود از عهده حمد حضرتش با توجه به مفهوم جمله و اين كه همه موجوديت خود را بدرقه معناى آن كنند برآيند و اگر اين تعليم در كار نبود تمام زبان‌ها از ستايش او لال بود!

فيض آن شوريده مست و آن باده نوش جام الست مى‌گويد:

ستايش حقّ از زبان عرفان‌

امّا حمد قولى، ثناى لسانى است بدانچه حقّ سبحانه و تعالى بر زبان انبيا، خود را بدان محمدت فرمود.

امّا فعلى، اتيان اعمالى بدنى است ازطاعات و عبادات و خيرات و مبرّات، از براى ابتغاى وجه احد قديم، توجّه بدان جناب كريم، نه از براى طلب حظوظ نفس و مرضات او.

امّا حالى كه به حسب قلب و روح است، عبارت است از اتّصاف به كمالات علميّه و عمليّه و تخلّق به اخلاق الهيّه. و در حقيقت همه اين محامد، ستايش حقّ است نفس خود را در مقام تفصيلى كه مسمّى به مظاهر است، از رويى كه مظاهر غير ظاهر نيست.

امّا حمد او ذات خود را در مقام جمعى الهى از روى قول، تعريفات اوست نفس خود را به صفات كماليّه كه كتب منزّله و صحف منشّره او بدان ناطق است.

امّا از روى فعل، اظهار كمالات جماليّه و جلاليّه است از غيب به شهادت و از باطن به ظاهر و از علم به يقين، در محالّ صفات و مجالى ولايات اسما به حسب تعيّنات.

مثلًا وجود حضرت ختمى مرتبت كه داراى مقام جمع الجمعى است و آنچه خوبان همه دارند او تنها دارد، حمد فعلى حقّ است مرخود را، چنانچه عارف‌ نامدار داود بن محمود قيصرى مى‌گويد:

<<از آن جا كه اين حقيقت جمعيّه الهيّه، كامل‌ترين نوع انسان كمالى است و در نوع انسان، كامل‌تر از حضرت ختمى مقام وجود ندارد؛ داراى مقام فرديّت مطلقه و به اعتبار وجود جمعى كمالى، در نوع خود متفرّد است؛ از خواصّ فرديّت مطلقه احاطه به جميع مراتب و درجات است از مقام تعيّن اوّل تا آخرين درجه نزول و عالم شهادت مطلقه.

در مقام احديّت واسطه است جهت ظهور حقايق و معانى غيبىِ مستجنّ در ذات، به وجود تفصيلى در مرتبه واحديّت و إعطاءُ كلِّ ذِى حَقٍّ حَقَّه، به حسب ظهور اسماى الهى و صور اسمائيّه و اعيان ثابته و استعدادات و لوازم اعيان به فيض اقدس؛ كه همين فيض اقدس اوّلين جلوه و ظهور حقيقت محمّديّه است؛ و قابليّت او به حسب عين ثابت، اتمّ قابليات است و داعيان كافّه ممكنات به منزله ابعاض و اجزا و ذرارى عين كلّى او هستند چون عين ثابت او صورت اسم اللَّه ذاتى است.

اين حقيقت به اعتبار نشئات روحانيّت نبىّ مبعوث است بر كافّه ارواح انبيا و اوليا و به اعتبار نشئات عنصرى و مادّى و ظهور در عالم شهادت، داراى مقام ختميّت نبوّت است و بعد از غروب شمس نبوّت ظهور در مشكات اولياى محمّديّين مى‌نمايد و مقام ولايت او به ظهور مهدى به حدّ اعلاى از كمال مى‌رسد كه حضرت صادق عليه السلام فرمود:

نَحْنُ وَاللّهِ اْلأسْماءُ الْحُسْنى. <<2>>

ما به خدا سوگند، اسماى حسناى خداوند هستيم.

و به حسب علم عِنايى حقّ كه مقتضى رسيدن هر فردى از افراد انسان است به‌ كمال لايق خود و لزوم تجلّى حقّ به اسم عدل و تجلّى حقّ در مشكات ختم ولايت با تمام اسما و صفات خود و ظهور تفصيلى اسماى صفات در مظاهر خلقيّه در عالم شهادت؛ دولت اسماى حاكم بر مظاهر اوليا تا قيام قيامت انقطاع نمى‌پذيرد.

امّا حمد از روى حال، عبارت از تجلّيات اوست هم در ذات خويش به فيض اقدس اوّلى و ظهور نور ازلى پس در جمع و تفصيل. <<3>>

و بى هيچ شبهه و ريب، بعد از حمد حضرت عالم الشهادة و الغيب مر ذات خود را به ذات خويش، آن حضرت را هيچ حمدى سزاوارتر از حمد انسان كامل مكمّل كه متمكّن مقام خلافت عظمى باشد نيست، چه اين حمد همان ثناى حقّ است مرذات خود را، ازآن وجه كه انسان كامل آينه جمال نماى آن حضرت است.

تفسير <<الحمد للَّه>> در كلام فخر رازى‌

فخر رازى در توضيح‌ ((الحمدللّه‌)) ، در فائده هشتم، از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت مى‌كند:

اذا أنْعَمَ اللّهُ عَلى عَبْدِهِ نِعْمَةً، فَيَقُولُ الْعَبْدُ: الْحَمْدُ لِلّهِ؛ فَيَقُولُ اللّهُ تَعالى: انْظُرُوا الى عَبْدى أعطَيْتُهُ ما لاقَدْرَ لَهُ، فَأعْطانى ما لاقيمَةَ لَهُ. <<4>>

به هنگامى كه خداوند نعمتى را به بنده‌اش عنايت كند و او در برابر آن نعمت بگويد <<الحمدللّه>> خداوند مى‌فرمايد بنده‌ام را بنگريد: من به او شيئى كم‌ارزش دادم، ولى او در برابرش آنچه كه برايش قيمت معيّن نيست به من هديه كرد.

توضيح اين روايت عالى اين است كه: وقتى خداوند نعمتى عنايت مى‌كند اين‌ نعمت، نعمتى غير عادى از جانب او نيست، نعمتى است كه كرم و لطف و عنايت او اقتضا كرده، مانند سير كردن گرسنه، پوشاندن برهنه، سيراب كردن تشنه و ساير نعمت‌ها كه در ارتباط با آقايى او نسبت به بندگان است و جميع اين عنايت‌ها از نظر كمّى و زمانى محدود در چهار چوب نهايت است.

ولى زمانى كه عبد مى‌گويد: ((الحمدللّه‌)) ، معنايش اين است: هر آن حمدى كه حامدان آوردند از آن خداست و هر حمدى كه ستايش كنندگان از آوردنش عاجز بودند، ولى به حكم عقل آوردنش در امكان است، آنهم از آنِ حضرت اوست. در اين‌ ((الحمدللّه‌)) جميع محامد ملائكه عرش و كرسى و ساكنان تمام سماوات و محامد انبيا از آدم تا خاتم و اوليا و علما و جميع خلق و تمام محامدى كه عاقبت در بهشت از قول متنعّمان به نعمت سر مى‌زند و باز همه اين ستايش‌ها كه از نظر ظاهرى، متناهى است اختصاص به خداوند دارد.

اما آن محامدى كه ابدالآباد و دهر الداهرين خواهد بود و نهايتى برايش متصوّر نيست، آن نيز در مفهوم‌ ((الحمدللّه‌)) عبد داخل است. به همين سبب و بدين معنا كه دانستيد خداوند به وقت گفتن عبد كه مى‌گويد: ((الحمدللّه‌)) ، مى‌فرمايد: به بنده‌ام نظر كنيد، به او يك نعمت دادم كه خيلى از نظر من قابل ارزش نبود، امّا او در برابرش ستايشى آورد كه حدّ و نهايت نداشت! <<5>>

در اين جا نكته ظريف ديگرى هست و آن اين است كه: نعمت‌هاى جناب او در دنيا متناهى است و حقيقت و مفهوم ((الحمدللّه‌)) بى نهايت است. و معلوم است وقتى به مقدار متناهى از بى نهايت كسر شود، باز بى نهايت به بى نهايتى خود مى‌ماند. در حقيقت، مفهوم روايت مثل اين است كه خداوند بگويد: بنده من! وقتى در برابر يك نعمت مى‌گويى ((الحمدللّه‌)) ، آنچه از اين گفتار ايمانى براى تو مى‌ماند طاعت بى نهايت است و به ناچار طاعت بى نهايت نعمت بى نهايت مى‌خواهد؛ به ‌اين سبب عبد در برابر اين ستايش مستحقّ ثواب ابدى و خير سرمدى است. و روى اين حساب بايد گفت هر مؤمنى به خاطر اظهار ((الحمدللّه‌)) مستحقّ سعادتى است كه آخر ندارد و نيازمند خيراتى است كه برايش نهايت نيست.

<<الحمد للَّه>> در عمل اهل اللّه‌

فخر رازى، در <<تفسيرش>> مى‌گويد:

((الحمدللّه‌)) كلمه شريفه با ارزشى است كه بايد به موضع استعمال آن توجّه داشت. چون اين واقعيّت الهيّه را بجا بگويى، مطلوب و مقصود چهره نمايد؛ چون بى جا مصرف كنى، شاهد مقصود را نبينى!

به سرىّ سَقَطى گفتند: وجوب بردن طاعت به پيشگاه حضرت ربّ چگونه و به چه كيفيّت است؟ پاسخ داد: سى سال است به خاطر يك <<الحمد للّه>> نابجا در استغفار و توبه‌ام!!

گفتند: چگونه؟ گفت: حريقى در بغداد اتّفاق افتاد، مغازه‌ها و خانه‌ها سوخت؛ به من خبر رسيد كه مغازه‌ام از افتادن در كام آتش در امان مانده؛ به شنيدن اين واقعه، گفتم: ((الحمداللّه‌)) وقتى به معناى اين كلمه در آن حالت دقّت كردم ديدم معنايش اين مى‌شود كه: به خاطر محفوظ ماندن مغازه‌ام خوشحالم در حالى كه وسايل مغازه‌هاى مردم سوخته، در صورتى كه دين و مروّت اقتضا داشت با مردم همدردى كنم نه خوشحال از به جا ماندن مال خودم در عين از بين رفتن اشياى ديگران باشم!! سى سال است بر آن قول بى جا در طلب مغفرت از حضرت ربّ العزّه هستم! <<6>>

حمد حضرت دوست انجام فعلى است كه آن فعل دلالت بر عظمت منعم داشته باشد، به عنوان اين كه منعم است. و اين فعل يا قلبى است، يا زبانى، يا حركات صحيح اعضاى رئيسه بدن كه عبارت از چشم و گوش و زبان و دست و پا و شكم و شهوت است.

نظر مطابق خواسته حقّ، شنيدن صحيح، گفتار ايمانى و قول حقّ، انجام كار خير با دست، قدم برداشتن براى خدا، حفظ عفّت شكم و شهوت وامثال اين برنامه‌ها، حركات الهى اعضاى جسمى است.

فعل قلب به اين است كه قلب، به حقيقت و بر اساس معرفت كه از راه نظر به آثار و مطالعه علوم به دست مى‌آيد، ايمان و اطمينان به اين داشته باشد كه وجود مقدّس صاحب نعمت داراى جميع صفات كمال و جمال و جلال است. و البتّه طىّ اين مرحله همراه با مقدّمات و كوشش‌هاى جانانه و عاشقانه است كه رسيدن به مقام ايمان و اطمينان، در گرو رياضت عظيم و افعال و اعمال بزرگ و طىّ طريق علم و پوييدن راه دانش و بينش است.

فعل زبان به اين است كه انسان آن حالت عالى قلب و بصيرت و دانايى دل را با كلماتى اظهار كند كه آن كلمات دلالت بر اين داشته باشد كه ذات منعم، مستجمع جميع صفات كماليّه است؛ و كلمه‌ ((الحمدللّه)) جامع‌ترين و زيباترين سخنى است كه قابليّت اظهار نمودن اين معنا را دارد.

فعل اعضا و جوارح به اين است كه هماهنگ با خواسته‌هاى حضرت محبوب انجام بگيرد، تا در حقيقت نمايشگر اسما و صفات آن جناب باشد و نشان دهنده اين واقعيّت كه صاحب خلقت و مولاى نعمت داراى جميع اوصاف كمال است.

چون اين سه مرحله را طى كردى در حدّ خودت به حمد و ستايش جناب محبوب اقدام كرده‌اى و حضرت او را در عين اين كه نعمت‌هاى مادّى و معنويش از شماره بيرون است، ستايش نموده‌اى.

سنايى غزنوى در اين زمينه به پيشگاه حضرت حقّ عرضه مى‌دارد:

در هر صورت براى تمام بندگان، جميع مقتضيات حمد موجود و كليّه موانع مفقود است و هيچ عذرى براى كسى كه زبان و قلب و عملش از حمد حضرت حق بسته است يا وجود ندارد.

تنزيه خداوند

وجود مقدّس پرودگار با توجّه دادن عقل انسان به ما فى السّماوات والأرض، خود را از هر عيب و نقصى منزّه نشان مى‌دهد و آدمى را متوجّه مى‌نمايد كه حضرت او ملك و قدّوس و عزيز و حكيم است.

((يُسَبِّحُ لِلّهِ ما فِى السَّماواتِ و ما فِى اْلأرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزيزِ الْحَكيمِ)) <<8>>

آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است، خدا را [به پاك بودن از هر عيب و نقصى‌] مى‌ستايند، خدايى كه فرمانرواى هستى و بى‌نهايت پاكيزه و تواناى شكست‌ناپذير و حكيم است.

آرى، قرآن مجيد مى‌خواهد بگويد كمال و جمال او را از زبان آثار و نشانه‌هايش بشنويد كه زبانِ آثار و نشانه‌ها خيلى گوياتر و روشن‌تر از زبانِ خبر است.

اگر هزار نفر بگويند در فلان محل آتش است و يك ديوانه بگويد نيست، بر اثر گفتار آن ديوانه در باور انسان ايجاد اختلال مى‌شود، ولى اگر يك نفر دودى را كه آيه و علامت آتش است ببيند و هزاران نفر به او بگويند دراين محلّى كه دود مى‌بينى از آتش خبرى نيست در باورش هيچ اختلالى ايجاد نمى‌شود كه اثر در همه جا و در همه حال معرّف مؤثّر است. به همين منوال تمام آثار، چه سماوى چه ارضى و چه نفسى كه تعدادشان از شماره بيرون است نشانه‌هايى از آن وجود عزيز و آن ذات مقدّس و حكيم است، همان عزيز و حكيمى كه برترين و بهترين و با فضيلت‌ترين خلق خود، حضرت محّمد صلى الله عليه و آله را براى تلاوت آيات و تزكيه نفوس و تعليم كتاب و حكمت فرستاد، تا با تلاوت آيات كمال و جلال و جمالش در ديده قلب انسان ظهور كند و با توجّه به اوصاف و اسمايش از طريق زحمات پيامبر، در نفس، حالت تزكيه آشكار گردد، كه:

تَخَلَّقُوا بِأخْلاقِ اللّهِ. <<9>>

به اخلاق الهى آراسته شويد.

و با ياد گرفتن كتاب، به دستورهاى حقّ وحلال و حرام او آشنا شده، آنگاه زمينه حكمت نظرى و عملى فراهم آيد و پس از طّى اين مراحل عالى رشد و كمال و به دست آوردن معرفت بتواند در مقام حمد و ستايش واقعى نه لفظىِ تنها برآيد كه حمد حقيقى جز با كمال مسلمانى و بصيرت و بينش و حقيقت و آگاهى و ايمان و عشق و عمل و اخلاق، براى احدى ميسّر نيست.

اهل معرفت و آنان كه در سايه چراغ علم و دانايى در راه رياضت و مجاهدت و كوشش و عمل هستند با زبان جان به محضر حضرتش عرضه مى‌دارند:

ديده قاصر و فهم عاجز

مى‌دانيم كه رؤيت، رو به رو شدن چشم با شى‌ء است، آنهم با شرايطى معيّن.

آنچه قابل رؤيت است، جسم و عنصر محدود به زمان و مكان و آراسته به ديگر شرايط مادّى است. در صورت فقد شرايط، مشروط هم كه عبارت از رؤيت باشد ازدايره تحقّق بيرون خواهد بود.

از طرفى اين معنا بر همه كس روشن است كه اعضا و جوارح ما در افعال و حركات، مقيّد به قيود و محدود به حدودند. قدرت بدن يا قوّت روح يا مسأله زبان ويا نيروى شنوايى و يا بينايى و نيز قوّت فكر و قدرت عقل، همه و همه محدود و داراى اندازه معيّن و خلاصه داراى آغاز و انجام و عرصه خاصّى است.

از جهتى قدرت چشم و رؤيت آن بسيار محدود است، تا جايى كه مى‌دانيم اكثر مخلوقات، حتّى بعضى از آنها كه مادّى هستند از دسترس رؤيت و تماشاى او خارجند.

نفس، روح، جنّ، ملائكه، هوا، درد، نترون، الكترون، انواعى از ميكرب‌ها و ويروس‌ها و ... در عين اين كه موجودند و عقلاى تاريخ به وجود آنها يقين دارند، قابل رؤيت نيستند.

و از جهتى حضرت حقّ كه شبيه چيزى در اين دار وجود نيست و وجود مقدّسش در ذات و اسما و صفات بى نهايت در بى‌نهايت است، ما فوق همه چيز و خارج از شرايط رؤيت است.

بنابراين چشم از هر جهت محدود و وجود محبوب از هر حيث نامحدود، پس رؤيت او با ديده سر تا ابد غير ميسور است.

به چند روايت مهم در اين زمينه دقّت كنيد:

عاصم بن حميد مى‌گويد:

نظر حضرت صادق عليه السلام را درباره طايفه‌اى از اهل سنّت كه قائل به رؤيت حضرت او، حدّاقل در فرداى قيامتند خواستم، حضرت فرمود:

خورشيد (كه حرارت خارجى اش تقريباً بيست ميليون درجه است و پاره‌اى از شعله هايش تا شانزده هزار كيلومتر ارتفاع دارد) جزئى از هفتاد جزء نور كرسى است و كرسى جزئى از هفتاد جزء نور عرش است و عرش جزئى از هفتاد جزء نور حجاب است و حجاب جزئى از هفتاد جزء نور پرده است؛ اگر اين طايفه در گفتار خود راستگويند، بگو يك بار ديده خود را در حالى كه ابر نباشد، از نور خورشيد پر كنند!! <<1>>

عبداللَّه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مى‌كند:

خداوند، بزرگ و بلند مرتبه است؛ بندگان از وصفش عاجزند و راه به كنه عظمتش ندارند. ديده‌ها او را درك نمى‌كنند، ولى حضرت او مدرك ديده‌هاست. جنابش لطيف و خبير است. به كيفيّت و مكان و زمان وصف نمى‌شود. چگونه به مسأله كيفيّت وصفش كنم كه كيفيّت را او لباسى هستى ‌پوشاند تا كيفيّت شد؛ كيف را به آنچه او كيفيّت داد شناختم! يا چگونه به محل توصيفش كنم و حال اين كه او خالق محلّ است تا محل، محل شد و من محل را به محلّيّت دادن او شناختم! يا به چه صورت حضرتش را به جهت وصف نمايم و به حيثيّت تعريف كنم، در حالى كه حيث را او حيثيّت داد و من با حيثيّت بخشى به حيث از جانب او حيث را شناختم! او داخل هر مكان است و خارج از هر چيزى؛ ديده‌ها از ديدنش عاجزند و او ديده‌ها را مى‌بيند؛ خدايى جز او نيست كه او علىّ و عظيم است و لطيف و خبير. <<2>>

محكمات و متشابهات‌

كج فهمى بعضى از علماى اهل سنّت نسبت به آيات قرآن و نقل رواياتى در باب رؤيت در بعضى از كتب آنان- كه اگر به ميزان واقعى سنجش، حديث سنجيده شود معلوم مى‌گردد كه آن روايات ساختگى و قلّابى است- باعث شده مسأله رؤيت با چشم سر، البتّه در فرداى قيامت نه در دنيا، مطرح شود و جزء عقايد آنان در آيد، ولى ائمّه معصومين عليهم السلام كه كشتى نجات و يكى از دو ثقلى هستند كه رسول الهى صلى الله عليه و آله از خود به يادگار گذاشت، در برابر اين عقيده با تكيه بر آيات قرآن و دلايلى حكيمانه ايستادگى كردند و هر گونه رؤيت با چشم سر، را چه در دنيا و چه در قيامت نفى نمودند و با براهين بسيار متقن، آن روايات را از مرحله اعتبار و ارزش انداختند و تأويل نمودن آياتى را كه ظاهرش دلالت بر رؤيت دارد، آن چنان كه خدا به آنان اجازه داده بود تعليم ياران صديق خود نمودند و در اين زمينه فرهنگى غنى، از خود به پاسدارى از حقايق الهيّه به جا گذاشتند.

((هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرَ مُتَشَابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلّا أُولُوا الْأَلْبَابِ)) <<3>>

اوست كه اين كتاب را بر تو نازل كرد كه بخشى از آن كتاب، آيات محكم است [كه داراى كلماتى صريح و مفاهيمى روشن است‌] آنها اصل و اساس كتاب‌اند و بخشى ديگر آيات متشابه است [كه كلماتش غير صريح و معانى‌اش مختلف و گوناگون است و جز به وسيله آيات محكم و روايات استوار تفسير نمى‌شود] ولى كسانى كه در قلوبشان انحراف [از هدايت الهى‌] است براى فتنه‌انگيزى و طلب تفسيرِ [نادرست و به ترديد انداختن مردم و گمراه كردن آنان‌] از آيات متشابهش پيروى مى‌كنند و حال آن كه تفسير واقعى و حقيقى آنها را جز خدا نمى‌داند. و استواران در دانش [و چيره‌دستان در بينش‌] مى‌گويند: ما به آن ايمان آورديم، همه [چه محكم، چه متشابه‌] از سوى پروردگار ماست. و [اين حقيقت را] جز صاحبان خرد متذكّر نمى‌ شوند.

آيات متشابه‌

از آيات زير و نمونه آنها، به اسم آيات متشابه، نام مى‌برند:

((يَدُ اللّهِ فَوْقَ أيْديهِمْ)) <<4>>

قدرت خدا بالاتر از همه قدرت‌هاست.

((الرَّحْمَانُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَىٰ)) <<5>>

[خداى‌] رحمان بر تخت فرمانروايى و تدبير امور آفرينش چيره و مسلّط است.

((إلى رَبِّها ناظِرَةٌ)) <<6>>

[با ديده دل‌] به پروردگارش نظر مى‌كند.

((وَجاءَ رَبُّكَ)) <<7>>

و [فرمان‌] پروردگارت برسد.

((إنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ)) <<8>>

زيرا اينان ديداركنندگان [پاداش و مقام قرب‌] پروردگار خويش‌اند.

آرى، آيات بالا و نمونه آنها در قرآن كريم تأويلاتى دارند كه آن تأويلات در نهايت، هماهنگ با مفاهيم و معانى محكمات است؛ و اين نوع تأويل، قدرتش در اختيار راسخان در علم است و بدون شك راسخان در علم به دليل آيات قرآن، پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام و خوشه چينان از خرمنِ معرفتِ آنانند.

راسخان در علم‌

تفسير با عظمت <<نور الثّقلين>> نزديك به بيست و پنج روايت بسيار مهم، از جوامع حديث نقل مى‌كند و نيز نمونه اين روايات در <<تفسير الميزان>> آمده است كه منظور از راسخان در علم، پيامبر وائمّه طاهرين عليهم السلام هستند. <<9>>

امير المؤمنين عليه السلام در <<نهج البلاغه>> مى‌فرمايد:

أيْنَ الَّذينَ زَعَمُوا أنَّهُمُ الرّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ دُونَنا كِذْباً وَبَغْياً عَلَيْنا، أنْ رَفَعَنَا اللَّهُ وَوَضَعَهُمْ، وَاعْطانا وَحَرَمَهُمْ، وَأدْخَلَنا وَأخْرَجَهُمْ. <<10>>

كجايند آنان كه گمان دارند راسخون در دانشند و ما نيستيم؟ اين گمان را با كذب و ستم بر ما، بر خود روا داشتند، از آن رو كه خداوند ما را رفعت داد و آنان را پست كرد و دانش را به ما بخشيد و از آنان منع كرد و ما را در حريم رحمت وارد و آنان را خارج كرد.

روى اين حساب دانشمندانى كه از اهل سنّت و جماعت با تكيه بر ظاهر آيات و پاره‌اى از روايات، ادّعاى رؤيت حق را در قيامت يا در دنيا دارند، در ادّعايشان اشتباه كارند و مدّعايشان با محكمات قرآن كه مفسّر متشابهات است و باتأويلات رسول خدا و ائمّه طاهرين عليهم السلام قابل تطبيق نيست.

رؤيت خدا به چشم دل‌

در صورتى كه ظاهر به آداب شريعت آراسته شود و باطن، به نور معرفت و اخلاق حسنه و ايمان كامل منوّر گردد، چشم دل براى حقايق باز مى‌گردد و هر قلبى به تناسب قدرت و قوّتش به تماشاى جلال و جمال و عظمت و جبروت موفّق مى‌شود.

تعبير ديگر رؤيت، يقين است؛ يعنى انسان به جايى مى‌رسد كه درِ هر گونه شكّ و شبهه و ريب و ترديدى به روى دل، بسته خواهد شد و قلب نسبت به حقيقت به مرحله‌اى مى‌رسد، آن گونه كه چشم سر، اشيا و عناصر را مى‌بيند.

در اين زمينه به دو روايت زير كه در كتاب با عظمت <<التوحيد>> آمده، توجّه كنيد:

عَنْ عَبْدِاللّهِ بْنِ سِنانٍ، عَنْ أبيهِ، قالَ: حَضَرْتُ أبا جَعْفَرٍ عليه السلام فَدَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنَ الْخَوارِجِ فَقَالَ لَهُ: يا أبا جَعْفَرٍ أىَّ شَىْ‌ءٍ تَعْبُدُ؟ قال: اللّهَ، قالَ: رَأَيْتَهُ؟ قالَ: لَمْ تَرَهُ الْعُيُونُ بِمُشاهَدَةِ الْعِيانِ، وَلكِنْ رَأَتْهُ الْقُلُوبُ بِحَقائِقِ الْإيمانِ، لايُعرَفُ بِالْقِياسِ، وَلايُدْرَكُ بِالْحَواسِّ، ولا يُشَبَّهُ بِالنّاسِ، مَوصُوْفٌ بِالْآياتِ، مَعْرُوفٌ بِالْعَلاماتِ، لايَجُورُ فِى‌ حُكْمِهِ ذلِكَ اللّهُ لاإِلهَ إلّا هُوَ. قالَ: فَخَرَجَ الرَّجُلُ و هُوَ يَقولُ: اللّهُ أعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ. <<11>>

عبداللّه بن سنان از پدرش حكايت مى‌كند: به محضر مقدّس حضرت باقر عليه السلام مشرّف شدم، مردى از خوارج بر آن جناب وارد شد و عرضه داشت: چه چيزى را عبادت مى‌كنى؟ حضرت فرمود: خدا را؛ گفت: او را ديده‌اى؟ امام پاسخ داد؛ ديده‌هاى سر او را نمى‌بيند؛ ديدار او از طريق قلب ميسّر است، آنهم قلبى كه به واقعيّات و حقايق ايمانى آراسته باشد. وجود مقدّس او با قياس به موجودات و قدرت حواسّ و تشبيه جنابش به ناس شناخته نمى‌شود؛ به آثار و نشانه‌هاى وصف شده؛ به علاماتى كه در پهنه آفرينش است و به بساطى كه از آن تعبير به گردونه خلقت مى‌كنند، شناخته شده؛ او در حكومتش جائر نيست؛ آرى، خدائى كه جز او خدائى وجود ندارد اوست.

خارجى در حالى كه از خانه حضرت خارج مى‌شد، زبانش به اين آيه گويا بود:

link">متن ((اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ)) <<12>>

خدا داناتر است كه مقام رسالت را در كجا قرار دهد.

عن أبى عَبْدِ اللّهِ عليه السلام قالَ: جاءَ حِبْرٌ إلى أميرِالْمُؤْمِنينَ عليه السلام فَقالَ: يا أميرَالْمُؤْمِنينَ! هَلْ رَأَيْتَ رَبَّكَ حَينَ عَبَدْتَهُ؟ فَقالَ: وَيْلَكَ ما كُنْتُ اعْبُدُ رَبّاً لَمْ أَرَهُ. قالَ: وَكَيْفُ رَأَيْتَهُ؟ قالَ: وَيْلَكَ لاتُدْرِكُهُ الْعُيُونُ فى مُشاهَدَةِ الْابْصَارِ، وَلكِنْ رَأَتْهُ الْقُلُوبُ بِحَقائِقِ الْإيمانِ.)) <<13>>

امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: دانشمندى از بزرگان يهود خدمت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام عرض كرد: خدايت را به وقت عبادت ديده‌اى؟ فرمود: واى بر تو! خدايى را كه نديدم عبادت نكردم. پرسيد: چگونه او را ديدى؟ فرمود: چه خيال كردى؟ حضرت او با چشم سر ديده نمى‌شود؛ اين قلب صاف و پاك است كه با قدرت حقايق ايمانيّه وجود مقدّس او را مشاهده مى‌كند.

به اين نكته ظريف نيز بايد توجّه داشت كه هر قلبى را در توجّه به حضرت او و درك حقايق ايمانى، ظرفيّتى است كه برابر آن ظرفيّت، قبول كننده نورِ جمال است؛ چنانچه بيش از قدرت قلب طلب شود، به آن طلب پاسخ ندهند كه پاسخ به طلبِ خارج از توان و قوّت قلب، مساوى به باد رفتن هستى است، چنانكه <<تفسير الميزان>> در آيه 143 سوره مباركه اعراف، به اين معنا به طور صريح اشاره كرده است. <<14>>

موسى و مسئله رؤيت‌

((وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى‌ لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمّا تَجَلّى‌ رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكّاً وَخَرَّ مُوسى‌ صَعِقاً فَلَمّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ)) <<15>>

زمانى كه موسى به ميعادگاه ما آمد و پروردگارش با وى سخن گفت، عرض كرد: پروردگارا! جمال با كمال ذات بى‌نهايتت را [به قلب من‌] بنماى تا تو را [به رؤيت ويژه باطنى‌] بنگرم. خدا فرمود: هرگز مرا نخواهى ديد، ولى به اين كوه بنگر اگر [پس از جلوه من‌] بر جاى خود ثابت و برقرار ماند، تو هم مرا خواهى ديد. چون پروردگارش بر كوه جلوه كرد، آن را متلاشى نمود و موسى بى‌هوش شد، پس هنگامى كه به هوش آمد گفت: تو منزّهى [از اين كه مشاهده شوى،] به سويت بازگشتم و من [در ميان مردم اين روزگار] نخستين باور كننده [اين حقيقت كه هرگز ديده نمى‌ شوى‌] هستم.

البتّه اگر مسأله رؤيت و نظر انداختن را عرضه به فهم مردم عوام كنيم، بدون درنگ آن را حمل بر رؤيت و نظر انداختن به چشم مى‌كنند، ولى اين حمل صحيح نيست؛ زيرا ما شك نداشته و نخواهيم داشت در اين كه رؤيت: عبارت است از اين كه جهاز بينايى به كار افتد و از صورت جسم مبصّر، صورتى به شكل و رنگ آن برداشته و در ذهن رسم كند.

خلاصه اين كه عملى كه ما آن را ديدن مى‌خوانيم، عملى است طبيعى و محتاج به مادّه جسمى در مبصّر و باصر هر دو؛ و حال آن كه به طور ضرورت و بداهت از روش تعليمى قرآن بر مى‌آيد كه هيچ موجودى به هيچ وجهى از وجوه، شباهت با خداى سبحان ندارد، پس از نظر قرآن كريم، خداى سبحان جسم و جسمانى نيست و هيچ مكان و جهت و زمانى، او را در خود نمى‌گنجاند و هيچ صورت و شكلى مانند و مشابه او و لو به وجهى از وجوه يافت نمى‌شود؛ و معلوم است كسى كه وضعش اينچنين باشد ابصار و ديدن به آن معنايى كه ما براى آن قائليم به وى متعلّق نمى‌شود و هيچ صورت ذهنيّه‌اى منطبق با او نمى‌گردد، نه در دنيا و نه در آخرت.

پس هدف موسى بن عمران هم از تقاضايى كه كرد اين نبوده، چون چنين درخواستى لايق مقام رفيع شخصى مثل او كه يكى از پنج پيامبر اولواالعزم است، نبوده و موقف خطيرى كه وى داشته با چنين جهالت و غفلتى سازگار نيست. آرى، تمنّاى اين كه خداوند در عين اين كه منزّه از حركت و زمان و مكان و نواقص مادّيّت ‌است. خود را به انسان نشان دهد و به چشم انسان قدرتى دهد كه بتواند او را ببيند، به شوخى شبيه‌تر است تا به يك پيشنهاد جدّى.

بنابراين به طور مسلّم اگر موسى عليه السلام، در آيه مورد بحث، تقاضاى ديدن خداى را كرده، غرضش از ديدن غير اين ديدن بصرى و معمولى بوده و قهراً جوابى هم كه خداى تعالى به وى داده نفى ديدنى است غير از اين ديدن؛ چه اين نحو ديدن امرى نيست كه سؤال و جواب بردار باشد، موسى آن را تقاضا كند و خداوند دست رد به سينه‌اش بزند.

مراد از اين رؤيت با توجّه به آياتى كه اثبات رؤيت مى‌كند و آياتى كه نفى رؤيت مى‌نمايد و جمع بين اين دو دسته آيات، قطعى‌ترين و روشن‌ترين مراحل علم است، و تعبير به رؤيت براى مبالغه در روشنى و قطعيّت آن است.

به عبارت روشن‌تر: در ميانه معلومات ما معلوماتى است كه اطلاق رؤيت بر آنها مى‌شود و آن معلومات به علم حضورى ما است. مثلًا مى‌گوييم: من خود را مى‌بينم كه منم؛ و مى‌بينم كه نسبت به فلان امر ارادت و نسبت به آن ديگرى كراهت دارم؛ و مى‌بينم كه فلان چيز را دوست و فلان امر را دشمن دارم و مى‌بينم نسبت به فلان برنامه اميدوار و آرزومندم. معناى اين ديدن‌ها اين است كه من ذات خود را چنين مى‌يابم و آن را بدون اين كه چيزى بين من و آن حايل باشد چنين يافتم و من خود ذاتم را يافتم كه نسبت به فلان امر ارادت و محبّت دارد و فلان مرحله را كراهت و بغض مى‌ورزد، اميد و آرزو دارد و...

اين امور نه به حواسّ محسوسند و نه به فكر، بلكه درك آنها از اين باب است كه براى ذات انسان حاضرند و درك آنها احتياجى به استعمال فكر و يا حواسّ ندارد.

خلاصه امر اين كه: مقصودمان اين است كه من خود، ارادت، كراهت، حبّ و بغض و حقيقت و واقعيّت اين امور را در نفس خود مى‌يابم، نه اين كه از چيزى ديگر پى به وجود آنها برده و به وجود آنها استدلال مى‌كنم.

تعبير از اين گونه معلومات به رؤيت، تعبيرى است شايع. اين معنا كه روشن شد اينك مى‌گوييم: هر جا كه خداى تعالى گفتگو از ديده شدنش كرده در همان جا خصوصيّاتى ذكر شده كه از آن خصوصيّات مى‌فهميم مراد از ديده شدن خداى تعالى، همين قسم از علمى است كه خود ما هم آن را رؤيت و ديدن مى‌ناميم. مثلًا در آيه:

((أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى‌ كُلِّ شَىْ‌ءٍ شَهِيدٌ* أَلَا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِن لِقَاءِ رَبِّهِمْ أَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شَىْ‌ءٍ مُحِيطٌ)) <<16>>

آيا كافى نيست كه پروردگارت [با ظاهر كردن حقايق و دلايل‌] بر همه چيز گواه است [كه تنها او آفريننده و بى‌نياز است و غير او مخلوق و از هر جهت نيازمند به اوست.]* آگاه باش! كه آنان نسبت به ديدار [قيامت و محاسبه اعمال به وسيله‌] پروردگارشان در ترديدند. [و] آگاه باش! كه يقيناً او به همه چيز [با قدرت و دانش بى‌نهايتش‌] احاطه دارد.

كه يكى از آيات مثبته رؤيت است، قبل از اثبات رؤيت، نخست اثبات كرده كه خدا نزد هر چيزى حاضر و مشهود است و حضورش به چيزى و يا به جهتى معيّن و به مكانى مخصوص اختصاص نداشته، بلكه نزد هر چيزى شاهد و حاضر و بر هر چيزى محيط است، به طورى كه اگر به فرض محال، كسى بتواند او را ببيند مى‌تواند او را در وجدان خودش و در نفس خود و در ظاهر هر چيز و در باطن آن ببيند.

اين است معناى ديدن خدا و لقاى او، نه ديدن به چشم و ملاقات به جسم كه جز با روبه‌رو شدن حسّى و جسمانى و متعيّن بودن مكان و زمان ديدار كننده و ديده شونده صورت نمى‌بندد.

در هر صورت خداوند متعال در قرآن، رؤيتى را اثبات كرده كه غير از رؤيت‌ بصرى و حسّى است، بلكه يك نوع درك و شعورى است كه با آن، حقيقت و ذات هر چيزى درك مى‌شود، بدون اين كه چشم و يا فكر در آن به كار رود؛ شعورى اثبات كرده كه آدمى با آن شعور به وجود پروردگار خود پى برده و معتقد مى‌شود، غير آن اعتقادى كه از راه فكر و استخدام دليل به وجود پروردگار خود پيدا مى‌كند، بلكه پروردگار خود را به وجدان و بدون هيچ ستر و پرده‌اى درك مى‌كند و اگر نكند به خاطر اين است كه به خود مشغول شده و دستخوش گناهانى شده است كه به ارتكاب آنها برخاسته. و اين درك نكردن هم غفلت از يك امر موجود و مشهود است، نه اين كه علم به كلّى از بين رفته باشد. در هيچ جاى قرآن هم آيه‌اى كه دلالت كند بر زوال علم، ديده نمى‌شود بلكه همه جا از اين جهل، به غفلت تعبير شده كه معنايش اشتغال به علمى ديگر و در نتيجه از ياد بردن اوست، نه اين كه علم به وجود او به كلّى از بين رفته باشد.

البتّه به طورى كه از قرآن مجيد استفاده مى‌شود، اين علم كه از آن به رؤيت و لقا تعبير شده تنها براى صالحان از بندگانش، آنهم در روز قيامت دست مى‌دهد، همچنان كه فرمود:

((وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ* إِلَى‌ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ)) <<17>>

در آن روز چهره‌هايى شاداب است؛* [با ديده دل‌] به پروردگارش نظر مى‌كند.

آرى، قيامت ظرف و مكان چنين تشرّفى است، نه دنيا كه آدمى در آن مشغول و پابند به پروريدن تن خويش و يكسره در پى تحصيل حوايج طبيعى خويشتن است.

دنيا محل سلوك و پيمودن راه لقاى خدا و به دست آوردن علم ضرورى به آيات اوست و تا به عالم ديگر منتقل نشود به ملاقات پروردگارش نايل نمى‌شود.

بنابر آنچه گذشت موسى عليه السلام در جمله:

((رَبِّ أرِنى أنْظُرْ إلَيْكَ)) <<18>>

پروردگارا! جمال با كمال ذات بى‌نهايتت را [به قلب من‌] بنماى تا تو را [به رؤيت ويژه باطنى‌] بنگرم.

از پروردگار متعال درخواست كرده كه او را علم ضرورى به مقام پروردگارش ارزانى بدارد، چون خداى تعالى قبلًا به وى علم نظرى (پى بردن از آيات و موجودات او به خود او) ارزانى داشته بود؛ از اين هم بيشتر و بالاتر او را براى رسالت و تكلّم كه همان علم به خدا از طريق سمع است برگزيده بود؛ موسى مى‌خواست از طريق رؤيت كه همان كمال علم ضرورى است نيز به او علم پيدا كند.

و قهراً وقتى مسأله رؤيت خدا به آن معنا كه گفته شد در چند جاى قرآن براى روز قيامت اثبات شد، نفى ابدى آن در جمله‌ ((لن ترانى‌)) راجع به دنيا خواهد بود و معنايش اين مى‌شود: تا وقتى انسان در قيد حيات دنيوى و به حكم اجبار سرگرم اداره جسم و تن خويش و برآوردن حوايج ضرورى آن است هرگز به چنين تشريفى مشرّف نمى‌شود، تا آن كه به طور كلّى و به تمام معناى كلمه، از بدنش و از توابع بدنش منقطع گردد، يعنى بميرد؛ و تو اى موسى! هرگز توانايى ديدن من و علم ضرورى مرا در دنيا ندارى، مگر اين كه بميرى و به ملاقات من آيى؛ آن وقت است كه آن علم ضرورى را كه درخواست مى‌كنى نسبت به من خواهى يافت.

مؤيّد اين كه گفتيم در اين جا، برگشت نفى رؤيت به نفى طاقت و قدرت بر آن است، جمله‌ ((وَلكِنِ انْظُرْ)) است كه در آن نشان دادن خود را به موسى، تشبيه كرده به نشان دادن خودش را به كوه و فرموده: ظهور و تجلّى من براى كوه عيناً مانند ظهورى است كه من براى تو كنم؛ اگر كوه با آن عظمت و استحكامش، توانست به حال خود بماند تو نيز مى‌توانى تجلّى پروردگارت را تحمّل كنى.

بنابراين جمله‌ ((وَلكِنِ انْظُرْ إلَى الْجَبَلِ‌))، استدلال بر محال بودن تجلّى نيست، به شهادت اين كه براى كوه تجلّى كرد، بلكه غرض از آن نشان دادن و فهماندن اين معناست كه موسى قدرت و استطاعت تجلّى را ندارد و اگر تجلّى خدا واقع شود او در جاى خود قرار نمى‌گيرد؛ و خواسته است به وى بفهماند اگرتجلّى كنم وجودت به كلّى از بين مى‌رود، همان طورى كه ديدى كوه از بين رفت. <<19>>

آرى، ديده ديده‌داران، درعين ظهورت تاب ديدنت را ندارد كه اين جا جاى ديدن با چشم سر نيست و گمان و خيال بيداران با همه قوّت و قدرتى كه دارد از بيان اوصافت عاجز است!

وصف هر چيزى در گرو تصوّر حقيقت ومفهوم واقعى آن چيز است، در صورت عدم تصوّر حقيقت شيئى، فقط مى‌توان از طريق آثار و جلوات آن حقيقت، به آن حقيقت اشاره كرد.

مسئله بيان اوصاف و اسماى حقّ براى مهمانان عالم خاك، مسئله‌اى بس مشكل و حقيقتى بس پيچيده است. ما اگر بخواهيم جناب حقّ را وصف كنيم بايد بگوييم: به وصفت بر مى‌خيزم آن چنان كه خود به وصف خود دست زدى. و تازه اين وصف هم گويى همراه با گدايى از حقايقى است كه از خود او گرفته شده و حقيقت ذاتىِ آن حقايق، برما معلوم نيست، بايد به همان اوصافى كه به آنها خودش را وصف كرده وصفش كنيم، تا از مرحله دنيا بگذريم و درآخرت به شرف تجلّى آن مفاهيم در قلوبمان مشرّف شويم. و تازه هر كس به همين اندازه هم با او آشنا شود سرمايه عظيمى كسب كرده و به حقايقى بس گران دست يافته و به كنار چشمه حقيقت رسيده و به اندازه تشنگى خويش از آن ماء عَذْب، سيراب شده است و اگر اينچنين نبود عقل‌ها به كار نمى‌افتاد و قفسه كتابخانه‌هاى جهان از قديمى‌ترين دوران تا به امروز، از اين همه كتاب حكمت و فلسفه و عرفان والهيّات پر نمى‌شد.

ما وقتى به وصف بسيار پر ارزش وصف كنندگان مراجعه مى‌كنيم و به معارف پرقيمتى كه درهزاران كتاب عارفانه و عاشقانه ثبت است نظر مى‌اندازيم و ما حصل اين همه تعريف و توصيف را با قرآن مجيد مى‌سنجيم و به اين حقيقت و واقعيّتى كه حضرت سجّاد عليه السلام اشاره فرموده، واقف مى‌شويم.

<<عَجَزَتْ عَنْ نَعْتِهِ أوْهامُ الْواصِفينَ>>

گمان و خيال بسيار پرقدرت عالمان، حكيمان، عارفان، عاشقان، زنده دلان، بيداران و همانان كه سينه پاكشان تجلّى‌گاه محبّت و دانش توست، از وصف عاجز است كه موجود ضعيف و محدود و ناتوان و مسكين و فقير و نيازمند چگونه از عهده وصف ذات بى نهايت در بى‌نهايت برآيد!

آرى، آن وصفى كه جامع و مانع است همان است كه از پيشگاه ربوبى خودت نسبت به خودت، رسيده است.

اگر كسى بخواهد او را بشناسد و در مقام توصيف و تعريف او برآيد و به اندازه ظرفيّت اين دنيا نسبت به جناب او عارف گردد، بايد به آيات قرآن حكيم و دعاهاى وارده از ائمّه معصومين عليهم السلام مراجعه كند و سال‌ها با بال انديشه و عشق در فضاى ملكوتى آن حقايق به پرواز آيد و تن و جان به مدار رياضت‌ها ببرد و از تمام محرّمات ظاهريّه و باطنيّه بپرهيزد و به حقايق اصوليّه و فروعيّه آراسته گردد، تا شاهد مقصود را آنهم در حدّ قدرت و ظرفيّت خود در آغوش بگيرد!

خداشناسى از راه طبيعت‌

اين نكته بسيار مهم را بايد توجّه كرد كه عجز واصفان از وصف حضرتش به هيچ ‌عنوان نمى‌تواند ملاك توقّف ما از انديشه و تفكّر در حقايق توحيديّه باشد، به اين معنا كه بگوييم: چون زبان پرقدرت واصفان از وصفش عاجز است ما را نمى‌رسد كه در آن عرصه حاضر شويم؛ ما بايد به تماشاى آثار، براى توجّه به وجود او بسنده كنيم؛ كه اين برنامه را خود حضرت او در قرآن مجيد نپسنديده و به قول فيلسوف بزرگ شهيد مطهّرى در مقدّمه جلد پنجم <<روش رئاليسم>> :

<<مى‌گويند: قرآن راه شناخت خداوند را منحصراً مطالعه طبيعت با روش حسّى دانسته است. شكّى نيست كه قرآن به مطالعه حسّى طبيعت دعوت مى‌كند و اصرار فراوانى هم روى اين موضوع دارد، ولى آيا قرآن، مطالعه طبيعت را براى حلّ تمام مسائلى كه خود طرح كرده است كافى مى‌داند؟!

در قرآن مسائلى از اين قبيل مطرح شده است:

((ليْسَ كَمِثْلِهِ شَىْ‌ءٌ)) <<20>>

هيچ چيزى مانند او نيست.

((وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَىٰ)) <<21>>

وصفات برتر و والا ويژه خداست.

((وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ)) <<22>>

و نيكوترين نام‌ها [به لحاظ معانى‌] ويژه خداست.

((الْمَلِكُ القُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزيزُ الْجَبّارُ)) <<23>>

همان فرمانرواى پاك، سالم از هر عيب و نقص، ايمنى بخش، چيره و مسلط، شكست‌ناپذير، جبران كننده.

((فأيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّه)) <<24>>

پس به هر كجا رو كنيد آن جا روى خداست.

((وَهُوَ مَعَكُمْ أيْنَما كُنْتُمْ)) <<25>>

و او با شماست هرجا كه باشيد.

اينها همه مسائلى است مربوط به آن سوى مرز؛ چگونه ما از راه طبيعت‌شناسى به معرفت اين مسائل نايل مى‌گرديم! طبيعت‌شناسى قطعاً و مسلّماً ما را به علم و قدرت و حكمت آفريننده جهان آگاه مى‌كند، امّا در همين جهت نيز حدّ اكثر اين است كه ما را واقف مى‌سازد به اين كه آفريننده جهان، به كارهايى كه در طبيعت انجام مى‌دهد آگاه است و بر آنها تواناست، ولى قرآن در اين جهت نيز معرفتى بالاتر از ما مى‌خواهد و آن اين كه: او بر همه چيز بلا استثنا آگاه است و بر همه چيز بلا استثنا تواناست. چگونه از راه مطالعه در مخلوقات كه به هر حال محدودند، به علم نامتناهى و قدرت نامتناهى واقف مى‌شويم؟

حقيقت اين است كه مطالعه طبيعت ما را تا مرز ماوراى طبيعت رهبرى مى‌كند.

اين راه، جاده‌اى است كه تا مرز ماوراى طبيعت كشيده شده است و در آن جا پايان مى‌يابد و فقط نشانى مبهم از ماوراى طبيعت مى‌دهد.

يعنى حدّ اكثر، اثر مطالعه طبيعت اين است كه بر ما روشن مى‌كند طبيعت مسخّر و مقهور قوّه يا قوّه‌هاى مدير و مدبّر و شاعر است، اما اين كه خود آن قوّه از جايى آمده يا نه، آيا ازلى و ابدى است، آيا واحد است يا كثير، بسيط است يا متجزّى، جامع همه صفات كمال است يانه، علم و قدرتش متناهى است يا نامتناهى، آيا قدّوس و در حدّ اعلاى تنزيه است و هرگونه نقص از او مسلوب است يا نه، آيا به هر طرف كه برويم و به هر سو كه بنگريم به طرف خدا رفته‌ايم و به سوى او نگريسته‌ايم، آيا او اوّل همه و آخر همه است؟ و امثال اينها...

اينها و مانند اينها كه در قرآن مطرح است، پرسش‌هايى است كه پاسخ آنها را، مطالعه در طبيعت نمى‌دهد، پس يا بايد بگوييم: بشر راهى به درك و معرفت اين گونه مسائل ندارد و صرفاً بايد در برابر اينها كوركورانه معتقد باشد و يا اگر راهى هست آن راه، غير راه دقّت و مطالعه در طبيعت است.

قرآن اينها را به عنوان يك سلسله درس‌ها القا كرده و از طرف ديگر به تدبّر و تفكّر در آيات قرآنى امر كرده است و از طرفى هم مطالعه طبيعت براى حلّ اين معمّاها كافى نيست، پس ناچار راهى ديگر براى فهم اين سلسله مسائل هست كه مورد تأييد قرآن است>>. <<26>>

خداشناسى از راه عقل و فلسفه‌

آن راه كه به طور قطع مورد تأييد قرآن است و حتّى پيمودن آن راه را امر فرموده، راه عقل يا راه استدلال و فلسفه است كه كامل‌تر از راه قلبى و علمى است و به عبارت ديگر: جامع‌تر از راه فطرى و مطالعه در آثار طبيعت است.

مفهوم بيان حضرت سجّاد عليه السلام اين است كه:

وصف كنندگان هر چند با تمام وجود براى شناخت حقايق ماوراى مرز، هر سه راه قلبى و علمى و عقلى را بپيمايند و در اين زمينه به رشد و كمال مطلوب برسند و به چشيدن لذّت آن توحيدى كه قرآن خواسته نايل آيند، باز چون دل و عقل و قلب آنان و آنچه كسب كرده‌اند محدود است، از وصف آن وجود مقدّس كه ازلى و ابدى و دائمى و سرمدى و ظاهر و باطن و عليم و سميع و خبير و بصير و ... است عاجزند!!

آرى، بسيارى از بزرگان دين و انديشمندان ژرف بين و حقيقت جويان بى‌ نظير با الهام‌‌گيرى از قرآن و پيامبر و ائمّه عليهم السلام هر سه راه را در حدّ مطلوب طى كرده‌اند و به درك و فهم بسيارى از آياتى كه قبلًا ذكر شد موفّق گشته‌اند و در زمينه توحيد و به عبارت ديگر الهيّات به معناى اخصّ، كتب گران‌بهايى از خود به يادگار گذاشته‌اند و براثر علم و معرفت پر ارزششان از خود چهره ابدى ساخته‌اند؛ امّا در عين اين همه، خودشان با كمال تواضع در نوشته‌هاى بسيار بلند فلسفى‌شان اقرار كرده‌اند كه از وصف كامل و جامع آن حضرت عاجزند!

اميرالمؤمنين عليه السلام به نقل <<احتجاج>> طبرسى مى‌فرمايد:

دَليلُهُ آياتُهُ، وَوُجُودُهُ إثباتُهُ، و مَعْرِفَتُهُ تَوْحيدُهُ، و تَوْحيدُهُ تَمْييزُهُ مِنْ خَلْقِهِ، و حُكْمُ التَّمْييزِ بَيْنُونَةُ صِفَةٍ لا بَيْنُونَةُ عُزْلَةٍ، إنَّهُ رَبٌّ خالِقٌ، غَيْرُ مَرْبُوبٍ مَخْلُوقٍ، كُلُّ ما تُصُوِّرَ فَهُوَ بِخِلافِهِ. <<27>>

نشان دهنده او آيات اوست و هستى او اثبات اوست؛ و شناختن او همان يكى دانستن اوست؛ و يكى گرفتن او جدا كردن اوست از آفريده‌اش و لازمه اين جدا كردن و تميز دادن، جدايى در صفت است نه جدايى به معنى كناره‌گيرى تا وجودش محدود شود؛ چون او خداوند و آفريدگار است نه آفريده شده، هر چه به تصوّر بيايد خدا غير اوست.

شما وقتى به جمله آخر كلام بالا دقّت كنيد، به عجز واصفان از توصيف او بيشتر واقف مى‌گرديد، در عين اين كه چنين شاهكارهايى در گفتارهاى انبيا و ائمّه عليهم السلام به خصوص امام على عليه السلام فراوان است كه از هيچ فيلسوف و حكيمى سابقه نداشته و پس از او هم احدى به چنين توصيفاتى نسبت به حقّ دست نخواهد نيافت، در عين حال وجود مقدّس حضرت ربّ، برتر از آن است كه كلمات بلند و مفاهيم عالى آن چنان كه هست بتواند او را نشان دهد. اين همه دورنمايى است كه چشم قلب از پس زحمت مغز و رنج انديشه هزارها حكيم و فيلسوف، با كمك‌گيرى از كلمات پيشوايان معصوم و به خصوص آيات قرآن مجيد، نظاره مى‌كند!

براى آيات و علاماتى كه دلالت بر وجود صانع مى‌كند، همين قدر از اثر باقى مى‌ماند كه همراه مدلول خود به سوى وى متوجّه شده و پس از طىّ اين مسافت، همين كه نزديك ساحت كبرياى وى برسند، در برابر عظمت نامتناهى حق گنگ شده و غرق درياى حيرت و بهت شوند.

خداشناسى در كلام اميرالمؤمنين عليه السلام‌

امام على عليه السلام هفت روز پس از وفات رسول خدا و فراغت از جمع قرآن، خطبه عجيبى را انشا فرمود كه در قسمت اول آن اينچنين در باب توحيد دادِ سخن داد.

الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذى أعْجَزَ الأْوْهامَ أنْ تَنالَ إلّا وُجُودَهُ، و حَجَبَ الْعُقُولَ عَنْ أنْ تَتَخَيَّلَ ذاتَهُ فِى امْتِناعِها مِنَ الشَّبَهِ وَالشَّكْلِ، بَلْ هُوَ الَّذى لَمْ يَتَفاوَتْ فى ذاتِهِ، وَلَمْ يَتَبَعَّضْ بِتَجْزِئَةِ الْعَدَدِ فى كَمالِهِ، فارَقَ الْأشْياءَ لا عَلَى اخْتِلافِ الْأماكِنِ، وَتَمَكَّنَ مِنْها لا عَلَى الْمُمازَجَةِ، و عَلِمَها لا بِأداةٍ لا يَكُونُ الْعِلْمُ إلَّا بِها، وَلَيْسَ بَيْنَهُ و بَيْنَ مَعْلُومِهِ عِلْمٌ غَيْرُهُ. إنْ قيلَ: <<كانَ>> فَعَلى أزَلِيَّةِ الْوُجُودِ، و إنْ قيلَ: <<لَمْ يَزَلْ>> فَعَلى تَأويلِ نَفْىِ الْعَدَمِ، فَسُبْحانَهُ و تَعالى عَنْ قَوْلِ مَنْ عَبَدَ سِواهُ، و اتَّخَذَ إلهاً غَيْرَهُ عُلُوّاً كَبيراً. <<28>>

سپاس و حمد و ثنا، وجود مقدّس <<اللّه>> را سزاست كه اوهام را از اين كه جز وجود او را نايل شوند عاجز و زبون نموده و عقول را مانع گشته از اين كه ذات و حقيقت او را تصوّر كنند، از اين جهت كه از هرگونه شبه و شكلى ابا و امتناع دارد، بلكه اوست كه هرگز در ذات خود تفاوت و اختلاف پيدا نكرده و به واسطه عروض تجزيه عددى در كمالش پاره پاره نشده است. از اشيا جدايى گرفته نه به طور اختلاف مكانى و از اشيا متمكّن شده و بر آنها تسلّط يافته نه به طور آميزش و آنها را دانسته نه به واسطه ابزارى كه بدون آن علم ميسّر نشود، ميان او و معلوم او علمى جز خودش نيست.

اگر گفته شود: بود، مرجعش اين است كه وجودش ازلى و غير مسبوق است؛ و اگر گفته شود هرگز زوال ندارد، منظور نفى عدم و نيستى از ذات او بوده. پس ساحت او منزّه و بسى بلند است از سخن آنان كه غير او را پرستيده و جز او خداى ديگرى گرفته‌اند.

سراسر اين جملات حكمت و فلسفه الهى و برهان و استدلال مى‌باشد. طىّ راه توحيد با عقل و انديشه است. فهم اين جملات كه نشانگر گوشه‌اى بسيار ناچيز از عظمت اوست كار قلب پاك و انديشه تابناك است و اين جملات دريايى موّاج از علم و معرفت و خزانه‌اى پرگنج از دانش و بصيرت و چراغى در نهايت پرفروغى براى رسيدن به حقّ است، در جمله اوّل و دوّم مى‌گويد:

انديشه‌ها از رسيدن به كُنه ذات، عاجز است، پس در اين زمينه وصف نمى‌شود و عقول از تخيّل ذات، محجوب است چون شبه و شكلى ندارد!!

حقيقت معرفت، علم و اوليّت خداوند

دراين جملات سه مسأله فلسفى زير توضيح داده مى‌شود:

اوّل اين كه: معرفت حقّ سبحانه، به واسطه تصوّر ذهنى نبوده و واقعيّت خارجى او خود به خود و بى‌واسطه معلوم است، چرا كه ذهن و وهم در آن پيشگاه مقدّس راه ندارد، ودر آن بارگاه عظيم جز زبونى و سرشكستگى مايه و سرمايه‌اى برايش نيست!

دوم اين كه: علم وى به اشيا به نفس وجود اشيا است نه به صور ذهنيّه آنها و به‌ واسطه آلات و ادوات.

سوم اين كه: اوّليّت و تقدّم او بر اشيا، تقدّم زمانى نبوده و به معناى اطلاق و عدم محدوديّت وجودى است.

پايه مسأله اوّل: روى صرافت و وحدانيّت محضه وجود حقّ گذاشته شده است؛ زيرا وجود صرف و خالص هيچ گونه تفاوت و اختلافى در ذات نخواهد داشت و چنين چيزى، ديگر مرتبه ذهن و خارج و خاصّيت اين گونه و آن گونه نمى‌پذيرد، ودر اين صورت وجود علمى غير از وجود عينى نبوده و در وى موجود و معروف، يك حقيقت خواهد بود.

و پايه مسأله دوم: روى لازم صرافت و اطلاق وجود گذاشته شده كه احاطه تامّه به همه اشيا بوده باشد؛ زيرا لازمه فرض مطلق با محدود اين است كه مطلق نسبت به محدود احاطه تامّه داشته و در داخل و خارج ذات وى حاضر بوده باشد و در اين صورت همه چيز پيش وى روشن بوده و مانع و حاجبى نخواهد داشت و هر چيز به نفس وجودش معلوم وى خواهد بود نه با توسّط ابزار ادراك و حصول صورت علميّه.

و پايه مسأله سوم: نيز روى اطلاق و صرافتِ وجود گذاشته شده؛ زيرا هر مطلقى كه با محدودى ملاحظه شود، از هر طرف و من جمله از جانب قبل، به محدودِ مفروض احاطه خواهد داشت.

ذِعْلِب يمانى به اميرالمؤمنين عليه السلام عرضه داشت: آيا خداى خود را ديده‌اى؟

فرمود:

واى بر تو اى ذِعْلِبْ! نمى‌شد خدايى را كه نديده باشم عبادت كنم. پرسيد:

چگونه او را ديدى؟ پاسخ داد: اى ذعلب! او را با ديده حسّى نديده‌اند ولى‌ دل‌ها او را به حقايق ايمان ديدند. <<29>>

واى بر تو! خداى من از لطافت، لطيف‌ترين معنا را دارد و از اين روى با معناى معهود لطف متّصف نمى‌گردد؛ و از عظمت و بزرگى، بزرگترين معنايش را دارد، لذا با مفهوم معهود عظيم و بزرگى متّصف نمى‌شود؛ از كبريا و بزرگى، بزرگترين مرتبه معنايش را دارد و از اين جهت با كبر و بزرگى معهود، تعريف نمى‌گردد و از جلالت، جليل‌ترين حقيقتش را دارد و ديگر با غلظت و سطبرى متّصف نمى‌شود.

در عين اين كه براى شناخت او واجب است در راه فطرت و تماشاى آثار و علوم عقلى و دقّت در معارف بسيار بلند اسلامى گام برداشت و به طور قطع گام بردارنده به واقعيّاتى بس عجيب در زمينه توحيد مى‌رسد، ولى بايد دانست از منطقه عجزِ از وصف نمى‌توان بيرون رفت كه اين همه توصيف در عين اين كه در جاى خود حقّ و حتم است باز توصيف موجود محدود و ضعيف و زبون، از وجود نامحدود و عزيز و رفيع و جليل است!

عارف شبسترى در كتاب گلشن راز چه نيكو سروده:

خداشناسى در كلام امام موسى بن جعفر عليه السلام‌

در پايان شرح جمله <<وَعَجَزَتْ عَنْ نَعْتِهِ أوْهامُ الواصِفينَ>> لازم است به حديثى ناب و پرقيمت از كتاب با عظمت <<توحيد>> اشاره شود:

محمّد بن أبى عُمَير كه از محدّثان بزرگ و راويان بنام است مى‌گويد:

بر حضرت موسى بن جعفر عليه السلام وارد شدم و عرضه داشتم: مرا توحيد بياموز، آن حضرت فرمود:

اى ابا احمد، در مسأله توحيد از آنچه كه ذات مقدّس خود او در قرآن مجيد بيان فرموده، تجاوز مكن كه باعث هلاكتت خواهد شد. بدان كه: حضرت او واحد و احد و صمد است، نزاد تا ارث بگذارد و زاده نشد تا شريكش شوند، مصاحب و فرزند و شريك نگرفت، زنده‌اى است كه نمى‌ميرد، قدرتمندى است كه عاجز نمى‌شود، قاهرى است كه مغلوب نمى‌گردد، بردبارى است كه عجله نمى‌كند، دائمى است كه پايان ندارد، برقرارى است كه فنا در او نمى‌آيد، ثابتى است كه زوال ندارد، بى نيازى است كه نيازمند نمى‌گردد، عزيزى است كه ذلّت ندارد، آگاهى است كه براى او جهل نيست، عادلى است كه ظلم و جور ندارد، جوادى است كه از بخل پاك است؛ اوست آن وجودى كه عقول، قدرت دركش را ندارند و اوهام از رسيدن به حضرتش عاجزند و جوانب هستى از فهم ذاتش زبونند، مكانى او را در خود جاى نمى‌دهد، ديده‌ها او را نمى‌بيند ولى او تماشاگر ديده‌هاست كه لطيف و آگاه است؛ چيزى مانند او نيست و او سميع و بصير است؛ در نجواى سه نفر او چهارمين آنهاست و در پنج نفر او ششمين، كنايه از اين كه همه جا حاضر است كمتر از اينها يا بيشتر فرقى نمى‌كند كه همه هستى محضر اوست؛ او اوّلى است كه ما قبل ندارد و آخرى است كه بعدى براى او نيست، قديم است و غير او مخلوقِ به دوران رسيده، از تمام اوصاف مخلوقات پاك و مبرّاست. <<30>>

ما اگر او را به آنچه از خود او و انبيا و ائمّه عليهم السلام در وصفش در دسترس است وصف كنيم باز وصفى ناتمام است كه ما حتّى با اين همه معارف و دستورى كه در شناختش داريم از وصفش عاجزيم؛ ما بايد بگوييم: همانى كه در قرآن فرموده‌اى و همانى كه در دعاهاى اصيل در وصفت آمده، ولى اين همه گوشه‌اى بسيار ناچيز از اوصاف بى نهايت در بى نهايت توست و آنچه از آن معارف نصيب فهم ماست به اندازه فهم ماست نه در خور شأن و قدر تو كه ما با همه پيشرفتى كه از ابتداى حيات تاكنون در دانش و بينش و فهم معارف و حقايق الهيّه، آنهم با كمك تو داشته‌ايم، از بيان حقيقتى از حقايق ذاتت عاجزيم كه هر آنچه تو دارى ما نداريم و هر آنچه تو هستى ما نيستيم، آن قدر هست كه بانگ جرسى مى‌آيد و ما از پى آن بانگ بايد كمال عبوديّت و بندگى وخضوع و خشوع در برابر آن ذات پاك نشان دهيم، تا هماى سعادت به دام افتد و ديو شقاوت و بدبختى براى ابد از عرصه حيات ما رَجْم شود!

______________________________

(1)- التوحيد، شيخ صدوق: 108، حديث 3.

(2)- الكافى: 1/ 103، حديث 12؛ التوحيد، شيخ صدوق: 115، حديث 14.

(3)- آل عمران (3): 7.

(4)- فتح (48): 10.

(5)- طه (20): 5.

(6)- قيامت (75): 23.

(7)- فجر (89): 22.

(8)- هود (11): 29.

(9)- تفسير نور الثقلين: 1/ 315، ذيل آيه 7 آل عمران؛ تفسير الميزان: 3/ 69، ذيل آيه 7 آل عمران.

(10)- نهج البلاغه: خطبه 144؛ نور الثقلين: 1/ 315، حديث 26.

(11)- الكافى: 1/ 97، حديث 5؛ التوحيد، شيخ صدوق: 108، حديث 5.

(12)- انعام (6): 124.

(13) الكافى: 1/ 97، حديث 6؛ التوحيد، شيخ صدوق: 109، حديث 6.

(14) ترجمه تفسير الميزان: 8/ 329.

(15) اعراف (7): 143.

(16)- فصّلت (41): 53- 54.

(17)- قيامت (75): 22- 23.

(18)- اعراف (7): 143.

(19)- ترجمه تفسير الميزان: 8/ 333، برگرفته شده و تلخيص شده از مطالب كتاب مذكور مى‌باشد.

(20)- شورى‌ (42): 11.

(21)- نحل (16): 60.

(22)- اعراف (7): 180.

(23)- حشر (59): 23.

(24)- بقره (2): 115.

(25)- حديد (57): 4.

(26)- اصول فلسفه و روش رئاليسم: 5/ 25- 27، با كمى تلخيص.

(27)- الاحتجاج: 1/ 201؛ بحار الأنوار: 4/ 253، باب 4، حديث 7.

(28)- التوحيد، شيخ صدوق: 73؛ الأمالى، شيخ صدوق: 320، حديث 8.

(29)- بحار الأنوار: 4/ 27، باب 5، حديث 2؛ الكافى: 1/ 138، حديث 4.

(30)- بحار الأنوار: 4/ 296، باب 4، حديث 23؛ التوحيد، شيخ صدوق: 76، حديث 32.

(31)- طرّه: زلف، موى جمع كرده بر پيشانى.

(32)- طرّار: جيب بر.

خلقت آفرينش‌

در قرآن مجيد دو بار كلمه بديع ذكر شده:

1- در سوره مباركه بقره:

((بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ وَإِذَا قَضَىٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ)) <<1>>

[بى‌سابقه ماده، مدت و نقشه‌] پديدآورنده آسمان‌ها و زمين است. وهنگامى كه فرمان به وجود آمدن چيزى را صادر كند فقط به آن مى‌گويد: <<باش>>. پس بى‌درنگ مى‌باشد.

2- در سوره مباركه أنعام:

(( بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ ۖ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ ۖ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ)) <<2>>

[او] پديد آورنده آسمان‌ها و زمين است، چگونه او را فرزندى باشد؟! در صورتى كه براى او همسرى نبوده و همه چيز را او آفريده؛ و او به همه چيز داناست.

در تفاسير قرآن و روايات و كتب مختلفه فلسفه و منابع لغت، در معناى بديع آمده:

بَدْع به معناى پديد آوردن چيزى بدون سابقه و منهاى مادّه و نمونه و شكل قبلى است و معنايش از عدم و نيستى به وجود آوردن نيست كه عدم مايه هستى نمى‌باشد، بلكه معنايش اين است كه: موجود قبلًا وجود نداشت، ذات مقدّسى كه مستجمع جميع صفات كماليّه است با قدرت و مشيّت و اراده‌اش آن را بدون مادّه و نمونه قبلى لباس هستى پوشاند.

به عبارت ديگر: اين نقش شگفت‌انگيز آفرينش همانند نقش نقّاش كه مسبوق به مواد و رنگ‌هاى گوناگون و قلم است نيست، بلكه دخيل در به وجود آمدن اين همه نقش عجيب فقط و فقط اراده و مشيّت نقّاش هستى يعنى حضرت ربّ الأرباب و وجود مقدّس ذات ذوالجلال است.

امام باقر عليه السلام در تفسير دو آيه گذشته به نقل كتاب باارزش <<كافى>> و تفسير <<نور الثّقلين>> مى‌فرمايد:

إنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ ابْتَدَع الْأشْياءَ كُلَّها بِعِلْمِهِ عَلى‌ غَيْرِ مِثالٍ كانَ قَبْلَهُ، فَابْتَدَعَ السَّماواتِ وَالْأرْضَ وَلَمْ يَكُنْ قَبْلَهُنَّ سَماواتٌ وَلا أرَضُونَ. <<3>>

حضرت حقّ تمام اشياى جهان را بدون سابقه نمونه و مثالى با دانش و علمش به وجود آورد، آرى، تمام آسمان ها و زمين‌ها را پديد آورد در حالى كه قبل‌از آنها چيزى نبود.

صدر المتألّهين در كتاب با عظمت <<أسفار>> مى‌گويد:

وَ لَيْسَ الْإبْداعُ وَالْإنْشاءُ تَرْكيباً و لاتَأْليفاً بَلْ تَأْسيساً وَإخراجاً مِنَ الْعَدَمِ إلَى الْوُجُودِ. <<4>>

ابداع و انشا، به وجود آوردن موجود از تركيب و تأليف چند شئ نيست، بلكه به وجود آوردن موجود، بدون سابقه مادّه و مثال و شى‌ء است؛ و در حقيقت پديد آوردن موجود است در حالى كه قبل از وجود، چيزى نبوده و به چيزى تكيه نداشته و ريشه در برنامه و مسأله‌اى برايش نبوده است.

ابداع و انشا و اختراع چيزى جز به وجود آمدن موجود با علم و قدرت حضرت حقّ نيست؛ و در حقيقت، اراده و مشيّت و ابداع و اختراع و فعل و انشاى همان موجود است كه به وجود آمده. و به بيان ديگر: موجودات آفرينش تجلّى اسماى و صفات او به صورت فعلند.

مير داماد كه از شخصيّت‌هاى كم‌نظير فلسفى شيعه است مى‌گويد:

<<ابداع، عبارت از خروج از جوف عدم صريح به متن وجود و ثبات در عالم دهر است>> . و در جاى ديگر مى‌گويد: <<ابداع عبارت از ايجاد شى‌ء غير مسبوق به مادّت و مدّت است>> . <<5>>

البتّه آنچه فعلًا مشاهده مى‌شود، پديد آمدن اشيا با تكيه بر قاعده تركيب و تأليف است؛ و در حقيقت نظام موجودات نظام علّى و معلولى است و اين مسأله هيچ منافاتى با ابداع و اختراع ندارد؛ زيرا تمام موجودات هستى وقتى به مادّه اوّليّه خودش برگردانده شود، آن مادّه اوّل و ريشه اصلى موجود، بدون سابقه مادّه و مثال و منهاى تركيب و تأليف به وجود آمده و وجودش فقط و فقط تكيه بر اراده و مشيّت‌ و اختراع و انشاى حضرت حقّ دارد.

اسرار خلقت‌

سر رشته و پديده خلقت و شروع و ابتداى آفرينش و به فرموده حضرت سجّاد عليه السلام: ابداع و اختراع جهان هستى، از اسرارى است كه هنوز كسى موفّق به كشف آن نشده و به همين خاطر در اين زمينه نظريّات گوناگونى از جانب اهل تحقيق بازگو شده است.

آنچه كه در اين مرحله مسلّم تمام متخصّصان فنّ است و در آن جاى هيچ گونه بحث و جدل نمى‌باشد اين است كه:

اين جهان پهناور و اين ميدان پر از عجايب و اسرار داراى نقطه ابتداست و وقتى بود كه از اين ماجرا هيچ خبرى نبود و جز حضرت حقّ چيزى وجود نداشت و او بود كه اراده كرد موجودات را به قدرت و عنايت خود ظهور دهد و دست به خلقت و آفرينش موجودات بزند، در حالى كه براى هيچ موجودى در ابتداى به وجود آمدن، نظير و مثلى و مادّه مسبوقى وجود نداشت، آنچه مسبوق به موجودات بود حق بود و بس. امّا اين كه چگونه خلقت به وجود آمد سرّى است كه هيچ سرّى از آن خبر ندارد.

((مَّا أَشْهَدتُّهُمْ خَلْقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنفُسِهِمْ)) <<6>>

من ابليس و نسلش را در آفرينش آسمان‌ها و [در پديد آوردن‌]، زمين و در آفرينش خودشان شاهد و گواه نگرفتم [تا ياريم دهند].

در كتاب <<پيدايش و مرگ خورشيد>> آمده است:

<<مسئله پيدايش مادّه، اصولًا مسئله‌اى است كه بيرون از قلمرو تحقيقات و تفكّرات ثمر بخش است؛ بايستى مادّه را مفروض و موجود پنداشت و از آن جا جريان آفرينش كاينات را تعقيب كرد>>!

آنچه در قرآن مجيد و روايات بسيار متين و گفتار دانشمندان بزرگ آمده، اين است كه: مصالح جهان خلقت، مايه‌هاى اوّل آفرينش، عبارت بودند از ذرّات دود و گاز، ولى دود و گاز چگونه پيدا شد؟ جوابش با اللَّه است و احدى در اين عالم از كيفيّت پيدايش آن خبر ندارد.

خلقت آفرينش در قرآن‌

((ثُمَّ اسْتَوَىٰ إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ)) <<7>>

آنگاه آهنگ آفرينش آسمان كرد، در حالى كه به صورت دود بود، پس به آن و به زمين گفت: خواه يا ناخواه بياييد. آن دو گفتند: فرمانبردار آمديم.

خلقت آفرينش در روايات‌

امام على عليه السلام در خطبه اوّل <<نهج البلاغه>> مى‌فرمايد:

فَرَفَعَهُ فى هَوءٍ مُنْفَتِقٍ، وَجَوٍّ مُنْفَهِقٍ، فَسَوَّى مِنْهُ سَبْعَ سَماواتٍ. <<8>>

آنگاه خداوند آن كف را در هواى گشاده و فضاى فراغ بالا برد و آسمان‌هاى هفتگانه را از آن كف ساخت.

و در جاى ديگر مى‌فرمايد:

وَناداها بَعْدَ إذْ هِىَ دُخانٌ فَالْتَحَمَتْ عُرى‌ أشْراجِها. <<9>>

پس از آن كه آسمانها به صورت دود بود و آن را براى شكل گرفتن ندا داد تا اجزائش زنجيروار به هم پيوست.

شارحان و مفسّران <<نهج البلاغه>> گفته‌اند:

بدون ترديد مقصود از آب، آن مايع محسوس كه مى‌بينيم نيست، بلكه يك مادّه مايعى است كه استعداد تحوّل به موادّ آسمانى و زمينى را داشته است.

عَنْ حَبَّةَ الْعُرَنىِّ قالَ: سَمِعْتُ عَلِيّاً عليه السلام ذَاتَ يَوْمٍ يَحْلِفُ: وَالَّذى خَلَقَ السَّماءَ مِنْ دُخانٍ و ماءٍ. <<10>>

حبّه عُرَنى مى‌گويد:؛ شنيدم روزى على عليه السلام بدينگونه قسم مى‌خورد: به خدايى كه آسمان را از گاز و آب آفريد!

عبداللَّه بن سلام از رسول خدا صلى الله عليه و آله پرسيد:

آسمان دنيا از چه چيز آفريده شده؟ فرمود: از موج مكفوف، عرضه داشت: موج مكفوف چيست؟ فرمود: آبى است راكد و ايستاده بدون اضطراب كه در ابتدا دود و دخان بوده است. عرض كرد: راست گفتى اى محمّد. <<11>>

در <<تفسير قمّى>> در ضمن خبر خلقت آسمان است كه: <<دود به فرمان خداوند منجمد شد>> . <<12>>

خلقت آفرينش در منابع علمى‌

مادّه جهان از گازهايى كه در فضا انتشار دارد آغاز گشته و از تراكم اين گازها سديم <<مه رقيق>> پديد آمده است.

نظريه دكتر گاموف در خلقت‌

دكتر گاموف استاد طبيعى دانشگاه واشنگتن مى‌نويسد:

<<جهان در ابتداى پيدايش مملوّ ازگازهايى بوده كه در هوا پراكنده بوده است. اين گازها از نظر تراكم و درجه حرارت به حدّى است كه تصوّر آن براى ما امكان‌پذير نيست>>. <<13>>

عالم وجود انباشته از گازهاى هليوم، هيدروژن، ازت، اكسيژن، آرگون، گاز كربنيك، نئون، كريپتون، كزنون است كه همگى در راه خدمت آماده مى‌باشند <<14>> و تخلّفى از اراده صاحب خلقت ندارند.

دلايل نجومى به وضوح بر اين دلالت مى‌كنند كه ستارگان بى حساب آسمان و همچنين خورشيد ما كه درميان آنها جاى دارد نمى‌توانند هميشگى بوده باشند، بلكه احتمال دارد متجاوز از دو ميليارد سال پيش از گازهاى سوزانى به وجود آمده باشند كه تمام عالم را قبلًا فرا گرفته بوده است. <<15>>

ستارگان در مراحل نخستين پيدايش و تكامل خود، كرات گازى رقيق و نسبتاً سردى هستند كه در نتيجه انقباض ثقلى رفته رفته گرم‌تر مى‌شوند.

در سپيده دم پيدايش جهان بايستى جرم ستارگان چنان رقيق بوده باشد كه تمام‌ فضايى راكه در برابر آنها وجود داشته پر كند و به اين ترتيب گاز بهم پيوسته خاصّى را بسازد. <<16>>

امير المؤمنين عليه السلام در پانزده قرن قبل در خطبه اوّل <<نهج البلاغه>> مسئله حركت دخان و گاز را تا تبديل به هفت آسمان شدن، برابر آخرين تحقيقات علمى و تجربى امروز چنين بيان مى‌كند:

سپس خداوند سبحان با انشاى جديدى جوهاى تيره و تار را كه چهره‌اش بهم كشيده مى‌نمود به تدريج و اندك اندك از هم گشود و باز كرد تا چهره‌اش باز شد. <<17>>

ژرژگاموف در كتاب پر ارزش <<يك، دو، سه، بى نهايت>> مى‌نويسد:

<<وايتس زيكر توانست نشان بدهد كه: ذرّات غبار رقيقى كه در آغاز در تمام فضايى كه امروز در اشغال سيّارات است پراكنده بوده است، در حدود مدّتى نزديك به يك صد ميليون سال با هم جمع شده و سيّارات معدودى را كه ما مى‌شناسيم به وجود آورده‌اند>> . <<18>>

ژرژگاموف در آخرين فصل كتاب <<پيدايش و مرگ خورشيد>> مى‌گويد:

داستان تكامل جهان از فضايى آغاز مى‌شود كه به صورت يكنواخت از مادّه‌اى كه اندازه گرما و چگالى آن باور نكردنى است پر شده و در اين مادّه عمل تبدّل هسته‌هاى عناصر با يكديگر به همان آسانى صورت مى‌گيرد كه تخم مرغ در آب جوش مى‌پزد. در اين آشپزخانه ما قبل تاريخى جهان، اندازه عناصر مختلف و نسبت آنها به يكديگر مقدّر گرديده و از همان جاست كه فراوانى آهن و اكسيژن و كميابى زر و سيم تعيين شده است.

در تحت تأثير فشار شگرف اين گاز فشرده داغ، جهان به گسترش آغاز كرده و در طول اين مدّت انبساط جهان، چگالى و درجه حرارت مادّه به كندى در حال تنزّل بوده است.

در مرحله معيّنى از اين گسترش، گاز پيوسته بريدگى پيدا كرد و به صورت پاره ابرهاى منظّم، مجزّاى از يكديگر، به بزرگى‌هاى مختلف درآمد و رفته رفته شكل اين پاره‌ها به صورت منظّمِ گردى كه همان شكل ستارگان است متبدّل گرديد. <<19>>

نظريه سيبورك در خلقت‌

سيبورك در كتاب <<عناصر جهان>> مى‌گويد:

<<منظومه شمسى ما از تراكم گازهايى با حركت گردبادى ايجاد شده است و چرخش سيّارات و خود خورشيد بازمانده همان حركت چرخشى است <<20>>

بر اساس منابع اسلامى و مدارك علمى كه برپايه تحقيقات تجربى است به اين نكته واقف شديد كه مادّه اصلى جهان توده‌اى از گاز يا به عبارت ديگر غبار، يا به اصطلاح قرآن مجيد دخان بوده كه خود اين مادّه اصلى طبق آيات قرآن و جمله زيباى دعاى اوّل صحيفه:

<<ابْتَدَعَ بِقُدْرَتِهِ الْخَلْقِ ابْتِداعاً، و اخْتَرَعَهُمْ عَلى مَشِيَّتِهِ اخْتِراعاً>>

و نظريات متقن علمى كه توسّط دانشمندان با انصاف و روشندل اظهار شده تكيه بر اراده و مشيّت ناظم و حكيم و قادرى دارد كه احاطه علمى و قيّومى‌اش بر باطن وظاهر هستى حاكم است و لفظ زيباى <<اللَّه>> معرّف ذات اوست كه مستجمع جميع صفات كمال است.

صاحبان عقل و درايت و خردمندان با وجدان و آنان كه هستى و رياضيّات عالى و فيزيك و هيئت را به دقّت مطالعه كرده‌اند، در برابر حضرت او خاضعند و به وجود مقدّس او عالمانه و آگاهانه اقرار دارند؛ زيرا آنان هنگامى كه مى‌بينند تمام اجزاى عالم به وسيله قوانين محكم رياضى به يكديگر مربوطند و رياضيّات كليد فهم ظواهر طبيعت است، پى مى‌برند كه ناگزير، اجزاى عالم هستى را خردمندى به يكديگر پيوسته و اين خردمند <<اللَّه>> است، او هستى بخش و ترتيب دهنده اجزاى عالم هستى است كه:

<<ابْتَدَعَ بِقُدْرَتِهِ الْخَلْقِ ابْتِداعاً، و اخْتَرَعَهُمْ عَلى مَشِيَّتِهِ اخْتِراعاً>>

نظريه آينشتاين در خلقت‌

آينشتاين مى‌گفت:

<<اگر به نظام درونى كه عالمِ ما را اداره مى‌كند اعتقاد قطعى نبود، براى علم پايه و اساسى وجود نداشت. اين اعتقاد و جزم و يقين است كه ما رابه كشفيّات علمى نايل مى‌كند و همواره چنين خواهد بود

و باز مى‌گفت:

<<بدون ترديد هر بحث علمى دقيقى بر اساس عقيده‌اى شبيه به عقيده دينى است، آن عقيده اين است كه عالم براساس عقل آفريده شده و ممكن است آن را فهميد

و در جملات زيباترى مى‌گفت:

<<زيباترين و عميق‌ترين احساسى كه ممكن است به ما دست دهد حسّ عرفانى است. اوست كه تخم علوم واقعى را در دل‌ها مى‌افشاند. كسى كه از اين حس بى خبر است، كسى كه ديگر نمى‌تواند دستخوش حيرت شود، يا به حالت بهت زدگى درآيد گويى مرده است. بايد دانست كه چيزى وجود دارد كه ممكن نيست ما به كنه آن پى ببريم و به صورت بالاترين كمال‌ها و خيره كننده‌ترين جمال‌ها تجلّى مى‌كند، حال آن كه استعدادها و حواسّ محدود ما جز به درك مقدّماتى‌ترين و ساده‌ترين صور اين كمال و جمال قادر نيستند، اين دانش و اين حس را بايد در ايمان واقعى جستجو كرد <<21>>

در جملات پر مغز آينشتاين سه مسئله اساسى به چشم مى‌خورد:

1- عالم و اين جهان هستى بر اساس عقل آفريده شده است.

2- انسان با همه توان قلبى و عقلى در برابر حضرت او و عظمت و مقامش مبهوت و حيرت زده است.

3- كنه ذات وجود مقدّس او براى كسى قابل درك نيست.

گويى آينشتاين كه از طريق فيزيك و رياضى و قدرت تفكّر به اين سه مسئله رسيده به طور دقيق آثار اسلامى را مطالعه كرده بود؛ زيرا ما اين سه واقعيّت را به وضوح در قرآن مجيد و روايات و دعاها مى‌بينيم:

قرآن در نزديك به هزار آيه عقل را دعوت به دقّت در جريان شگفت‌انگيز هستى مى‌كند، تا به اين حقيقت برسد كه نظام آفرينش بر پايه اراده و مشيّت و حكومت عقلِ مطلق و حكمت و علمِ بى‌نهايت است.

در ابتداى قطعه دوّم زيارت امين اللَّه كه حاوى بهترين و پرمعناترين مضامين است آمده:

اللّهُمَ إنَّ قُلُوبَ الْمُخْبِتينَ إلَيْكَ وَالِهَةٌ. <<22>>

خدايا دلهاى آنان كه در برابر عظمت و جلال تو خاضعند نسبت به وجودت غرق شگفتى است!

در آثار اسلامى و روايات معتبره آمده:

در ذات و كنه حضرت او انديشه نكنيد كه جز حيرت و سرگردانى و تعجّب و بهت، چيزى عايد شما نمى‌گردد، آن وجود پاك را بايد از طريق انديشه در اسما و صفات و آثارش شناخت كه در اين شناخت سود كامل دنيايى و آخرتى نصيب انسان مى‌شود. <<23>>

نظريه جان آلدر در خلقت‌

جان آلدر كه از دانشمندان بزرگ قرن بيستم است در كتاب پر ارزش <<ايمان به خدا در قرن بيستم>> مى‌گويد:

<<نه تنها حقيقت خلقت، بلكه جزئيّات خلقت نيز، اگر آنها را دقيقاً مورد مطالعه قرار دهيم، ما را به اعتقاد به وجود خدا رهبرى مى‌نمايد.

مثلًا وجود حيات در كره زمين را به نظر آوريد، اين حيات از كجا آمده و چگونه شروع شده است؟

تحقيقات و مطالعات عدّه بى شمارى از علماى زمين شناس، اين حقيقت را ثابت و مسلّم نموده است كه مدّت‌هاى متمادى و بسيار طولانى، در زمين آثارى از حيات و زندگى نبود، هميشه پست‌ترين طبقات زمين را فاقد قوّه حيات يافته‌اند، تنها در جوف طبقاتى كه نسبتاً در قرون و ازمنه نزديك تشكيل يافته، مستحدثاتى يافت مى‌شود كه وجود قوّه حيات را در سطح زمين نشان مى‌دهد. علاوه بر اين طبقات سطح الأرضى قديمى همه آتش فشان بوده و از موادّ آتش فشانى تشكيل يافته و نشان مى‌دهد كه در زمان تشكيل آنها، دنيا به قدرى حرارت داشته كه تمام صخره‌ها مايع و جارى بوده‌اند. در مقابل آن ميزان حرارتى كه صخره‌ها را مبدّل به مايع مى‌نمايد، هيچ گونه قوّه حياتى قابل بقا نيست. پس از آنهم كه زمين رو به برودت و سردى گذاشت، ميليون‌ها سال سپرى شد تا موجودات و حيات بر سطح ‌آن پديد آمد، ولى اين موجودات ذى حيات از كجا آمدند؟!

براى جواب سؤال مذكور سه فرضيّه براى ما قابل تصوّر است:

فرضيّه اول‌ اين است كه: حيات از اصل زمين پديد گرديد و منشأ آن خاك است.

فرضيّه دوّم‌ بايد بگوييم: حيات خود به خود و بدون هيچ گونه عامل خارجى به وجود آمده.

سوّمين فرضيّه‌ بر روى اين عقيده استوار است كه: حيات نتيجه و مولود منشأ جاويدان و سرمدى حيات يا خدا مى‌باشد.

فرضيّه اوّل كاملًا منافى و مخالف كليّه مقياس‌ها و اصول طبيعت است. هر سلسله از سلاسل عالم خلقت و آفرينش مى‌تواند سلسله ديگرى مشابه خود يا مادون خود به وجود آورد، نجّارى ميزى مى‌سازد، يا مردى طفلى به وجود مى‌آورد و يا پرنده‌اى آشيانه‌اى مى‌سازد، ولى هيچ امكان ندارد كه ميزى مرد نجّارى را بسازد، يا طفلى مردى را به وجود آورد و يا آشيانه‌اى پرنده‌اى را ايجاد نمايد. با اين وصف مشاهده مى‌شود در عين اين كه ايجاد يك حيات به وسيله يك قوّه مافوق، موافق و مطابق اصول و قوانين طبيعت مى‌باشد، ايجاد يك سلسله عالى‌تر و والاتر در عالم خلقت به وسيله موادّ فاقد قوّه فعل و انفعال، از قبيل خاك و سنگ نيز كاملًا مخالف عقل و تجربه است. علاوه بر اين، مشخصّات اشياى فاقد قوّه فعل و انفعال در طىّ قرن‌ها مورد دقيق‌ترين مطالعات واقع گرديده و نتايج آن ثبت و ضبط شده و مدلّل گرديده است كه هيچ كدام از آنها واجد استعداد ايجاد حيات نمى‌باشد.

اين موضوع ما را به سوى فرضيّه دوم مى‌كشاند كه مى‌گويد: حيات خود به خود وجود يافت.

در جواب اين فرضيّه بايد گفت: على رغم مجاهدات و مساعى بى شمار در اثبات اين فرضيّه، به بهترين علماى دنيا ثابت شده است كه ايجاد حيات به خودى خود و در تحت بهترين وسايل فنّى دارالتجزيه‌ها از دايره امكان خارج مى‌باشد.

حيات در هر جا و هميشه به وسيله حيات پديد مى‌گردد و هيچ گاه به وسيله ديگرى به وجود نمى‌آيد. تا آن جا كه علم مى‌تواند بطلان يك عقيده باطلى را اثبات نمايد، بر روى اين فرضيّه نيز كه مى‌گويد حيات خود به خود پديد آمده خط بطلان كشيده است.

در اين صورت، حياتى كه دراين كره يافت مى‌شود و در همه جا به چشم مى‌خورد از كجا پديد آمده و مبدأ و منشأ آنچه مى‌باشد؟ قبلًا مشاهده نموديم كه حيات هميشه وجود نداشته است و نيز ثابت نموديم كه ايجاد آن به خودى خود و يا به وسيله موادّ بى جان و غير ذى روح، خارج از دايره امكان بوده است؛ بنابراين تنها يك جواب معقول و منطقى در جلو ماست و آن مبنى بر اين است كه حيات از يك منشأ حيات عالى‌تر و والاتر و غير مرئى كه تمام اطراف ما را احاطه نموده پديدار گرديده است؛ اين منشأ و مبدأ حيات را خدا مى‌دانيم.

وقتى مشاهده مى‌كنيم كه حيات غير مرئى مى‌باشد، در آن صورت غير مرئى بودن اين منشأ حيات نيز اشكال مخصوصى نتواند داشت.

ما اجسام زنده را توانيم ديد، ولى نمى‌توانيم حيات در وجود آنها را ببينيم؛ هنگامى كه شخصى مى‌ميرد، هيچ نمى‌بينيم كه چيزى از وجود وى خارج گردد، بدن وى در ظاهر پنج دقيقه بعد از مرگ عين همان است كه پنج دقيقه قبل از مرگ بود، ولى ما مى‌دانيم كه حيات به طور كامل او را ترك كرده است؛ لذا اين عقيده كاملًا قابل قبول و منطقى است كه بگوييم همان گونه كه خود حيات غير مرئى است همان طور نيز منشأ و منبع آن غير مرئى است <<24>>

من نياز بيشترى به توضيح اين مسئله نمى‌بينم، اين قدر هست كه منابع اسلامى به خصوص قرآن مجيد و منابع علمى و تحقيقى و تجربى مى‌گويند:

مادّه اوليّه آفرينش توده‌اى عظيم از گاز بود و اين گاز بر اثر فعل و انفعالاتى كه‌ ميليون‌ها سال در آن به وجود آمده، تبديل به اين مجموعه شگفت‌انگيز شده كه آن را جهان مى‌نامند؛ و منشأ اين همه عجايب بهت‌انگيز و عناصر پر از اسرار و اين نظام متقن و با حساب با توجّه به هزاران استدلال منطقى و حكمت استوار، وجود مقدس اللَّه و ذات اقدس حقّ است كه انبياى گرامى و ائمّه طاهرين عليهم السلام و اولياى عظام و عرفاى شامخ و كتب آسمانى و به خصوص قرآن مجيد آن چنان كه شايسته است او را معرّفى كرده و دستورهاى حضرتش را كه ضامن خير دنيا و آخرت انسان است تبليغ كرده و از آدمى خواسته‌اند در تمام زمينه‌هاى زندگى، بنده آن حضرت باشد.

وحشى بافقى، در وصف آن جناب گويد:

گوشه‌اى از جهان با عظمت خلقت‌

مسافاتى كه در اين جا داده مى‌شود بر حسب سال نورى است، يعنى براى‌ احتساب آن بايد در نظر بگيريم كه نور در هر ثانيه 000/ 186 ميل معادل 000/ 300 كيلومتر مى‌پيمايد، با اين حساب يك سال نورى بالغ بر شش تريليون ميل است.

مسافات اين جهان‌هاى تو در تو از يكديگر آن قدر زياد است كه هر طبقه فضايى به نوبه خود فقط لكّه خالى در ميان طبقه ديگر فضا محسوب مى‌شود. مثلًا منظومه شمسى كه فضاى نخست ناميده مى‌شود در داخل فضاى 2 تنها يك خال تلقّى مى‌شود و همين طور فضاى 2 در قبال فضاى 3 تا آخر.

فضاى 1 منظومه شمسى: خورشيد هشت دقيقه نورى يا 93 ميليون ميل از زمين دور است و عرض آن فقط يك هزارم سال نورى است.

فضاى 2 نزديك‌ترين ستاره: اين ستاره را كه آلفاسنتورى نامگذارى كرده اند 3/ 4 سال نورى از زمين فاصله دارد، يعنى هرگاه يك سفينه فضايى با سرعت يك ميليون ميل در ساعت از زمين حركت كند تقريباً سه هزار سال طول مى‌كشد تا به اين ستاره خيلى نزديك برسد.

فضاى 3 كهكشان داخلى: كهكشانى كه زمين در داخل آن قرار دارد شبيه يك ظرف پر از ستاره و گاز و غبار است كه 000/ 100 سال نورى فاصله دارد، ما بين 100 ميليون ستاره‌اش، خورشيد زمين و ستاره آلفاسنتورى فقط يك نقطه نور در لبه خارجى اين كهكشان مارپيچى به حساب مى‌آيد.

فضاى 4 نزديكترين كهكشان: اين كهكشان را (آندرومدا) نام گذاشته‌اند و 2/ 2 ميليون سال نورى از كهكشان داخلى دور است، مع ذلك منجّمان آن را آن قدر نزديك مى‌دانند كه به آن كهكشان خواهر نسبت داده و قسمتى از گروه كهكشان‌هاى داخلى تلقّى مى‌كنند.

(آندرومدا) نيز به شكل مارپيچ است كه در كناره‌هاى آن ستاره‌هاى جوان سكونت اختيار كرده و درون غليظش را ستارگان قديمى سوخته شده اشغال كرده‌اند.

فضاى 5 دورترين كهكشان‌ها: (كازارها) از تازه‌ترين اكتشافات علوم نجوم هستند، نزديك‌ترين آنها با علامت 273- 3 در فاصله 2 ميليون سال نورى واقع است.

دورترين آنها كه با علامت 147- 3 شناخته شده شش بيليون سال نورى فاصله دارد.

تا اين جا منجّمان معتقدند كه تازه تا نيمه راه كناره قابل رؤيت جهان با عظمت، پيش رفته‌اند و هنوز فضاهاى نامكشوف ديگرى را بايد بيابند <<25>>

كهكشانى كه منظومه شمسى و كرات اطراف آن جزء كوچكى از آن به شمار مى‌رود محيطش 950 كاترليون متر است، در اين كهكشان كه ما به آن تعلّق داريم چندين نوع ستاره وجود دارد كه بعضى از آنها به نام خورشيدهاى آبى رنگ نورشان 000/ 50 بار شديدتر و قوى‌تر از خورشيد ما است. اين كهكشان، پر از ستاره و پر از گاز و غبار است.

كهكشان‌ها و منظومه‌ها و صورت‌هاى فلكى نيز مثل زمين و مرّيخ و زهره كه به دور خورشيد مى‌چرخند دور خود و دور كهكشان‌هاى بزرگترى نيز مى‌چرخند.

برخى از اين كهكشان‌ها با سرعت 200 كيلومتر در ثانيه دور خود يا دور فضاى نامتناهى گردش مى‌كنند.

تعداد كهكشان‌هايى كه تاكنون شماره كرده‌اند از يك ميليارد تجاوز مى‌كند. هر يك از اين كهكشان‌ها ستارگانى دارند كه از لحاظ عظمت هزاران برابر خورشيد ما است، فقط كهكشانى كه كره زمين در آن قرار دارد يكصد هزار ميليون ستاره دارد.

در هر صورت پس از دوران‌هاى مختلف و فعل و انفعالات شگفت‌انگيز، نظام متقن آفرينش بدين صورت كه هست به وجود آمد و در يك گوشه آن سيّاره‌اى به نام زمين در سايه اراده و مشيّت حقّ براى حيات موجودات آماده گشت.

البتّه بيان و توضيح آماده شدن آب درياها، به استعداد رسيدن خاك، تكوّن معادن، آراسته شدن زمين جهت زندگى و ... مسائلى است كه هر يك در خور كتاب جداگانه است و خوشبختانه در اين زمينه‌ها كتابهاى تحقيقى فراوانى نوشته شده كه موضوعات هر كدام نمايش و نمودى از قدرت و اراده و مشيّت حضرت حقّ و حكمت و علم آن جناب است.

زمين پس از جدا شدن از خورشيد طى قرون متمادى به سردى گراييد و در سطح آن قشرى به وجود آمد كه ابتدا نازك و به تدريج ضخيم شد، از آن پس نخستين پوسته آن تشكيل يافت و اين قشر حايل بين موادّ مذاب درون زمين و اتمسفر و گاز موجود در جوّ شد.

زمين پس از سرد شدن منقبض گرديد. چون هسته مركزى زمين به حالت مَيَعان بود و مايع به علّت كاسته شدن درجه حرارت زودتر از جامد منقبض مى‌شود، به اين سبب هسته مركزى آن از حجم پوسته يا قشر جامدش كوچكتر است و در سطح زمين چين‌هايى شبيه به چروك‌هايى كه در سطح ميوه‌هاى پلاسيده ظاهر مى‌شود به وجود آمد.

بالاى آن چين‌ها، نخستين برآمدگى‌هاى قشر خاكى يعنى خشكى‌ها و قارّه‌ها پديدار گرديد، گازها و بخارهايى كه در جوّ زمين موجود بود چون حرارت آنها كاهش يافت سرد گشته و در هم متراكم و به حالت ميعان درآمدند و به باران مبدّل و به روى زمين نازل و در فرورفتگى‌هاى قشر و پوسته زمين جمع شدند، در نتيجه اقيانوس‌ها و درياها به وجد آمدند.

مقايسه‌اى كه نسبت به بلندى برآمدگى‌هاى قشر زمين يعنى كوه‌ها با گودى درياها به عمل آمده، معلوم گرديده عمق درياها زيادتر از ارتفاع كوه‌هاى زمين است. بلندى مرتفع‌ترين كوه‌ها 8884 متر و گودترين درياها 11521 متر است.

به اراده آفريدگار توانا و مشيّت مطلقه و دور انديش جهان آفرينش، بر سطح ‌برونى زمين قشرى از خاك براى پرورش گياهان و تهيّه مواد خوراكى انسان و حيوانات و در درون آن سنگ‌ها و معادن فلزات جهت تمهيد زندگى بنى آدم خلق شد و براى استفاده از اين همه مواهب، عقل و درايت و انديشه و فكر به او مرحمت فرمود.

براى زمين، هوا و خورشيد و ماه و شب و روز و چهار فصل و گردش وضعى و انتقالى و انواع معادن و گياهان و چشمه و جوى و رود و رودخانه و دشت و صحرا و باغ و بستان و گلستان و هزاردستان و هر چه براى پديد آمدن حيات لازم بود قرار داد و انسان را بر سر اين سفره كامل و جامع نشاند و جهت تربيت و رشد و كمال و خير دنيا و آخرتش انبيا و ائمّه و قرآن فرستاد و وى را امر فرمود تا برخوردش را با انواع نعمت‌ها هماهنگ با قواعد الهى قرار دهد، تا صلاح و سداد و حكمت و عدالت بر زمين حكمفرما شود و خيمه حيات از فساد و افساد پاك بماند.

اسرار حيات از زبان كرسى موريسن‌

با جمع شدن اسباب و علل، جهت پديد آمدن حيات بر صفحه خاك، مشيّت عاشقانه‌اش به ظهور اين واقعيّت اسرارآميز كه تا ابد براى احدى روشن نخواهد شد تعلّق گرفت و حيات كه پرتوى از امر حضرت او و شعاعى از هستى اوست ماهيّات امكانيّه را گرفت و جنب و جوش موجودات زنده از هر طبقه و نوعى در روى زمين آغاز شد.

كرسى موريسن كه از دانشمندان بنام مغرب زمين است و قسمت‌هاى عمده كتاب پر ارزشش: <<راز آفرينش انسان>> با معارف الهيّه مطابقت دارد، محصول تحقيقات بزرگترين دانشمندان جهان علم را همراه با نظريّات خودش در باب حيات بدين صورت در كتابش آورده:

حيات جاودانى است، ازمنه و اعصار بى حساب و عصور طبقات الأرضى‌ سپرى شده‌اند و حيات همچنان باقى است. <<26>>

قارّه‌ها از زير آب درآمده و در آب فرو رفته‌اند و آثار حيات پا برجا مانده است.

حيات، اعماق درياها و سطح امواج و شن‌هاى ساحلى اقيانوس‌ها را با جود خود فرا گرفته است. <<27>>

هر دفعه كه دوره‌هاى يخ سپرى شده و قسمتى از سطح زمين را آزاد كرده است، حيات بالفور جاى آن را تصرّف نموده است.

هر وقت دوره يخبندان فرا رسيده و منطقه قطبى پيش آمده است باز حيات در برابر پيشرفت آن مقاومت به خرج داده و همچنان برجاى مانده است.

كوهها از سطح پرچين و چروك زمين بيرون جسته، سطح كره را زلزله‌هاى هولناك درهم ريخته، قلل شامخه جبال در طىّ ميليون‌ها سال به تدريج شسته شده و طبقه به طبقه از بين رفته است، قارّه‌ها را آب شسته و به درون درياها فرو برده و رسوبات سرزمين‌هاى عتيق همچو كفنى سپيد كف اقيانوس‌ها را پوشيده است، با اين حال حيات همچنان جاودانى و سرمد باقى مانده است.

حيات، ذرّات خاك را به مصرف مى‌رساند و بنا به ناموس طبيعت هر روز شگفتى‌هاى تازه ايجاد مى‌كند، امّا هر ذرّه را كه به كار برده است در مسير خود باقى مى‌گذارد و مى‌گذرد.

صخره‌هاى سپيد <<دوور>> كه از طبقات گچ و آهك و سنگ چخماق تشكيل شده است تاريخ گويايى از داستان زندگانى حيوانات دريايى و نباتات بحرى و موجودات زنده ذرّه بينى قرون و اعصار متماديه هستند. جنگل‌هاى سر سبز، ذغال‌ سنگ و نفت و گاز، يادگار و باقى مانده دوره فعّاليّت‌هاى ادوار گذشته زمين اند كه حيات به وسيله آن نيروى آفتاب را اقتباس كرده و براى مصرف امروزى نوع بشر باقى گذاشته است!

همين ميراث‌هاى گران‌بهاست كه از حيث قيمت و ارزش ما فوق همه جواهرات عالم محسوب مى‌شود و بشر را به درجات ما فوق حيوانى ارتقا داده است.

از كوره گداخته قشر زمين كه در اوايل تكوين همه موادّ در آن ذوب مى‌شد و به صورت نيم سوز و خاكستر در مى‌آمد، حيات نيروى آفتاب رابه كار انداخته، ذرّات مركّب آب را تجزيه كرد و كربن را در اسيد كربنيك از اكسيژن جدا نمود و از مجموع آنها نيروى سوخت را در سراسر سطح زمين ذخيره نمود؛ همين سوخت است كه اساس اوّليّه و آلات و ادوات تمدّن بشر بوده و اين همه شگفتى‌ها در جهان پديد نيامده است، مگر بر اثر آن كه حيات قواى منتشر از خورشيد را جذب و نگهدارى كرده است. <<28>>

حيات، بر اوضاع و احوال متغيّر آب و زمين و هوا غلبه كرده ودر هر گوشه دنيا، نبات يا حيوان ظاهر كرده است.

حيات در اشكال عديده و مختلف خود از موجودات تك سلّولى تا ماهى‌ها و حشرات و پستانداران و مرغان هوا و از ميكرب‌ها و انگل‌ها و حيوانات ذرّه بينى تا نباتات و جانوران و ماموت‌ها وانسان، در هر شكل و هيئتى باشد بر عناصر طبيعت‌ چيره مى‌شود و آنها را وادار مى‌كند از تركيبات اصلى خود خارج شوند و به وضع و تركيب جديدى درآيند.

حيات، جانداران رنگارنگ و متنوّعى را از روى نمونه و قالب اجداد آنها به وجود مى‌آورد و به آنها قدرتى مى‌دهد كه نسل‌هاى نامحدود ديگرى را تا ابد به همان اشكال و قواره‌ها به وجود آورند.

حيات، بى نهايت كثير التّوالد است تا حدّى كه خود از مازاد توالد خويش تغذيه مى‌كند، امّا در عين حال بر تعداد مواليد، نظارت دقيق مى‌نمايد تا مبادا مخلوقات آن بيش از ظرفيّت زمين شود. فى المثل، هرگاه در امر توالد ملخ جلوگيرى نشود در ظرف چند سال نسل نباتات و هر گونه رستنى را از زمين بر مى‌اندازد و طولى نمى‌كشد كه زندگى حيوانى در بالاى سطح آب معدوم مى‌شود.

حيات، پيكر تراش ماهرى است كه شكل و هيئت موجودات زنده را طرّاحى مى‌كند، هنرمندى است كه نقش هر برگ سبز يا تنه درختى را ترسيم مى‌كند و گل‌ها و ميوه‌ها و جنگل‌ها و بال و پر مرغان بهشتى را به انواع رنگ‌ها مزيّن مى‌سازد.

حيات، رامشگرى است كه نغمه سرايى عشق را به مرغان آموخته است و در آواى مطّرد و خوش آهنگ حشرات، رمزى نهاده است كه با هم راز و نياز كنند.

اين همه صداها و اصوات متعدّد كه از حنجره حيات بر مى‌خيزد از قرقر غوكان در فصل بهار و قدقد مادرانه ماكيان تا نعره غرورآميز شير و بوق و كرناى فيل، همه و همه مظهرى از نوع احساسات و تأثّرات موجودات زنده است و از همه بالاتر صداى انسانى است كه زير و بم و تنوّع عجيب آن از اصوات ساير جانداران دلكش‌تر است>> .

به قول صائب:

كيمياگرى حيات‌

حيات، مهندسى ز بر دست است كه طرح پاى ملخ و مگس و عضلات ماهيچه و مفاصل و دستگاه خودكار قلب و سلسله الكتريكى اعصاب كلّيّه جانوران و همچنين اعضاى دستگاه عجيب دَوَران دَم همه موجودات زنده را او كشيده است.

سوسن صحرا را همين مهندس چيره‌دست طرح ريخته و تخم آن را به دست باد صبا به اطراف مى‌افشاند، گل‌ها را هم او رسم مى‌كند و گرد تناسلى آنها را به وسيله حشرات از بوته‌اى به بوته ديگر مى‌رساند و آنها را بارور مى‌كند.

حيات، كيمياگرى افسونكار است كه به ميوه‌ها طعم و به ادويه بو و به گلها عطر مى‌بخشد!!

حيات موادّ جديدى تدارك مى‌كند كه طبيعت از تهيّه آنها براى موازنه افعال خود و براى جلوگيرى از تهاجم مادّه حيات عاجز مانده بوده است.

حيات، به پروانه‌ها و كرم‌هاى شب تاب تشعشع و نورى عطا مى‌كند كه در عشق‌ بازى‌هاى شبانه آنها به كار آيد و كيمياگرى حيات، متضمّن خير و صلاح عالم هستى است؛ زيرا نه تنها به نيروى آفتاب، اسيد كربونيك و آب را تبديل به چوب و قند مى‌كند، بلكه در ضمن اين فعل و انفعال، اكسيژن زندگى بخش را براى تنفس جانداران تدارك مى‌كند.

حيات، مورّخى داناست كه تاريخ پيدايش خود را ورق به ورق در طىّ ازمنه و اعصار نوشته است و سرگذشت خود را در دل سنگ‌هاى خارا نقش كرده است و فقط چشم و دل بينا مى‌خواهد كه آن را درست بخواند و تفسير كند. حيات، بارقه شعف و شوق زنده بودن را در وجود زندگان مى‌تاباند.

برّه جوان با نشاط تمام مى‌رود و فرياد شوق بر مى‌آورد و خودش هم نمى‌داند براى چه اين كار را مى‌كند.

گونه طفل را افسونگر حيات رنگ مى‌كند و از چشم او برق تلألؤ مى‌ريزد و لب‌هاى نازك او را با تبسّم مى‌گشايد. مادّه بدون حيات هرگز تبسّم نمى‌كند.

حيات، براى حفظ و پرورش مخلوقات خود مادّه غذايى فراوان در بيضه فراهم مى‌كند و نوزادان را به قدر كافى تغذيه مى‌كند كه زندگى و فعّاليّت را آغاز نمايند.

همچنين در سينه مادران حسّى نهفته و ناگفتنى پرورش مى‌دهد كه براى نوزادان خود غذاى كافى تدارك نمايند. حيات، خود موجد حيات است، حوايج آنى نوزادان را با شير رفع مى‌كند و احتياجات آينده آنان را پيش بينى مى‌نمايد. حيات عشق مادرى را به دنيا آورده است و حسّ خانه و خانواده و عشق به وطن را به مردان عطا نموده و در راه همين عشق است كه مردان مى‌جنگند و جان فدا مى‌كنند.

حيات، براى حفظ و حراست موجودات وسايل عديده مى‌انگيزد. از جمله مخلوقات خود را در مواقع خطر با الوان مختلف مخفى مى‌كند، به آنها ياد مى‌دهد كه فرار كنند، پر مى‌دهد كه پرواز نمايند، وسايل تدافعى چون شاخ و دندان و چنگال مى‌دهد كه از خويشتن دفاع نمايند، حسّ شامّه و سامعه و باصره آنها را تقويت مى‌كند كه گاهِ حمله يا دفاع آنها را يارى نمايد.

حيات، گاهى به معصوم‌ترين حشرات، صورتى كريه و وحشتناك عطا مى‌كند تا ساير جانوران از آن بترسند و به اوتعرّضى نكنند.

مادّه جز بر طبق قوانين و نظامات خود عملى انجام نمى‌دهد، ذرّات و اتم‌ها تابع قوانين مربوط به قوّه جاذبه زمين و فعل و انفعالات شيميايى و تأثيرات هوا و الكتريسته هستند. مادّه از خود قوّه ابتكار ندارد و فقط حيات است كه هر لحظه نقش‌هاى تازه و موجودات بديع به عرصه ظهور مى‌آورد. بدون وجود حيات عرصه پهناور زمين عبارت از بيابانى قَفْر <<29>> و لم يزرع و دريايى مرده و بى فايده مى‌شد، مادّه بدون حيات، جامد و بى جنبش و حركت است و تنها خاصيّت آن اين است كه حيات را به صورت جانداران مختلف متجلّى مى‌سازد و سلسله وجود زندگان را الى الأبد ادامه مى‌دهد.

انسان هنوز نتوانسته است بفهمد كه حيات عبارت از چيست؟ حيات نه وزن دارد و نه ابعاد و نه هيچ صورت هندسى؛ حيات داراى قدرت و نيروى زياد است؛ زيرا ريشه‌هاى درختى كه در حال رشد و توسعه است صخره‌هاى سخت را مى‌تركاند، درخت عظيمى را به وجود مى‌آورد و آن را قرن‌هاى متمادى برخلاف اثرات جاذبه زمين سر پا نگاه مى‌دارد.

هر روز هزارها خروار آب از زمين مى‌كشد و آن را به صورت برگ و ميوه درختان در مى‌آورد. قديمى‌ترين موجودات زنده در روى زمين، درختى است كه پنج هزار سال از عمر آن گذشته و تازه اين عمر طولانى به منزله لحظه‌اى در حيات زمين مى‌باشد.

حيات با كوششى تزلزل ناپذير به كالبد مادّه جان مى‌بخشد و در عين انجام اين ‌امر خطير هيچ گونه تبعيضى قائل نمى‌شود و نه به حال چيزى دلش مى‌سوزد و نه از انجام كارى احساس مسرّت و خوشحالى مى‌كند.

با اين حال، حيات اسّ و اساس هر گونه شعور و قوّه مدركه در اين عالم است و تنها از راه حيات است كه ما با فهم ناقص خود به صنع خداى بى چون پى مى‌بريم و اعمال او را ستايش مى‌كنيم؛ حيات وسيله و دست آويزى است كه مقاصد <<عقل كلّ>> را به موقع اجرا مى‌گذارد؛ حيات جاويد و سرمدى است <<30>>

آرى، به قول حضرت زين العابدين عليه السلام:

<<ابْتَدَعَ بِقُدرَتِهِ الْخَلْقَ ابْتِداعاً، و اخْتَرَعَهُمْ عَلى مَشِيَّتِهِ اخْتِراعاً>>

شناسايى و معرفت حق‌

أعْلَمُكُمْ بِاللَّهِ أَخْوَفُكُمْ للَّهِ. <<31>>

آگاه‌ترين شما به خدا، خائف‌ترين شما براى خداست.

<<شناسايى و معرفت حقِّ اوّل، سه نحو متصوّر است:

1. معرفت ذات

‌2. معرفت صفات

‌3. معرفت افعال‌

دركتاب الهى؛ قرآن مجيد از علم به ذات و علم به صفات و اسما و علم به افعال الهيّه بحث و گفتگو مى‌شود و غايت خلقت انسانى و علّت غايى خلقتِ حقايق ملكوتى و موجودات واقع در مواطن غيب و سكّان ملأ اعلى، معرفت حقّ و عرفان جمال و جلال وجود مطلق است، همان معرفتى كه اصل الاصول علم اعلى به شمار مى‌رود <<32>>

<<نهج البلاغه>> و <<صحيفه سجاديه>> و دعاها و معارف الهيّه همه و همه توضيح و تفسيرى بر آيات كتاب خدا و به انضمام آثار عينى كه در دايره وجود است نشانى از ذات و توضيحى از اسما و تفسيرى از افعال آن وجود مقدّس و ذات اقدس است و اين همه براى برانگيختن عشق و معرفت در قلب انسان براى پيمودن راه او تا رسيدن به مقام وصال و منزل قرب و در افتادن در عرصه فنا و باقى شدن به بقاى اوست.

امّا افسوس كه اكثر مردم از حقايق الهيّه بى خبرند و به جاى سفر به سوى دوست در ماتم شكم و شهوتند، از اين وادى نور دورند و جملگى مست و مغرورند، نمى‌دانند منشأ اين همه جنگ و نزاع و فساد وافساد، جدايى از اصل عالم و ريشه هستى يعنى حضرت اللَّه است.

به قول عطار نيشابورى:

______________________________

(1)- بقره (2): 117.

(2)- انعام (6): 101.

(3)- نور الثقلين: 1/ 100؛ الكافى: 1/ 256، حديث 2.

(4)- الاسفار الاربعة: 2/ 221.

(5)- فرهنگ علوم عقلى: 5.

(6)- كهف (18): 51.

(7)- فصّلت (41): 11.

(8)- نهج البلاغه: خطبه 1.

(9)- نهج البلاغه: خطبه 90.

(10)- بحار الأنوار: 55/ 104، باب 8، حديث 35؛ كنز العمال: 6/ 169، حديث 15235.

(11)- اسلام و هيئت: 260؛ بحار الأنوار: 57/ 246، باب 37؛ قال: خُلِقَتْ من مُوجٍ مَكفوفٍ، قالَ: وما المَوْجُ المَكْفُوف‌ قال: يا ابْنَ‌سَلامٍ ماءٌ قائمٌ لا اضطرابَ لَهُ وكانتِ الأصلُ دُخاناً، قال: صَدَقْتَ يا محمّد.

(12)- تفسير القمى: 2/ 69، ذيل آيه 30 سوره انبياء.

(13)- قرآن و طبيعت: 21 به نقل از كتاب النجوم فى مسالكها.

(14)- نور دانش: 37.

(15)- سرگذشت زمين: 2.

(16)- پيدايش و مرگ خورشيد: 188.

(17)- نهج البلاغه: خطبه 1.

(18)- يك، دو، سه، بى نهايت: 323.

(19)- پيدايش و مرگ خورشيد: 224.

(20)- عناصر جهان: 178.

(21)- راه تكامل: 2/ 118.

(22)- مفاتيح الجنان: زيارت امين اللَّه.

(23)- بحار الأنوار: 3/ 259، باب 9، حديث 4؛ الأمالى، شيخ صدوق: 417، حديث 3.

(24)- ايمان به خدا در قرن بيستم: 16.

(25)- پيام آسمانى توحيد، به نقل از مجله نيوزويك 25/ 5/ 1964.

(26)- برگرفته از آيه <<وَيَبْقَى‌ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ>> ؛ <<و تنها ذات باشكوه و ارجمند پروردگارت باقى مى‌ماند.>> الرحمن (55): 27.

(27)- برگرفته از آيه <<ألا إنَّهُ بِكُلِّ شَئ مُحيطٌ>> ؛ <<آگاه باش! كه يقيناً او به همه چيز [با قدرت و دانش بى‌نهايتش‌] احاطه دارد.>> فصّلت (41): 54.

(28)- برگرفته از آيات <<وَسَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ>> ؛ <<و شب و روز و خورشيد و ماه را نيز رام و مسخّر شما قرار داد، وستارگان هم به فرمانش رام و مسخّر شده‌اند.>> نحل (16): 12. <<وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ>> ؛ <<از نشانه‌هاى [ربوبيت و قدرت‌] او شب و روز و خورشيد و ماه است.>> فصّلت (41): 37. <<أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَن فِي السَّماوَاتِ وَمَن فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ>> ؛ <<آيا ندانسته‌اى كه هر كه در آسمان‌ها و هر كه در زمين است و خورشيد و ماه و ستارگان و كوه‌ها و درختان و جنبندگان و بسيارى از مردم براى او سجده مى‌كنند؟>> حج (22): 18.

(29)- قَفْر: زمين متروك و بى‌آب و علف.

(30)- راز آفرينش انسان: 51.

(31)- بحار الأنوار: 67/ 344، باب 59؛ تفسير الصافى: 4/ 237، ذيل حديث 28.

(32)- رسائل فلسفى ملّاصدرا: 167.

هدايت تكوينى موجودات‌

عناصر و موجودات كيهانى اعمّ از منظومه‌ها و كهكشان‌ها و سحابى‌ها و آنچه در آن دايره است به هدايت تكوينى در مسير معيّن خود قرار گرفتند و قرار گرفتنشان در مسير معيّن با حركت معيّن و اثرگيرى و اثردهى لازم و فعل و انفعالات با حساب دقيق، باعث پديد آمدن اين نظام شگرف و آماده شدن پهنه هستى براى انواع موجودات زنده و غير زنده شد.

قرآن مجيد مى‌فرمايد:

تكوّن انواع معادن كه در راه زندگى و حيات موجودات زنده سهم به سزائى دارند متّكى به هدايت تكوينى و اراده ازلى حضرت حقّ و مشيّت حكيمانه آن ذات بى همتاست.

هدايت تكوينى گياهان‌

مسئله شگفت‌انگيز گياهان از ديگر مسائلى است كه بايد مورد توجّه قرار گيرد كه چه ارتباطى بين دانه نباتى و خاك و آب و هواست و چه نيرويى است كه دانه را تبديل به درخت و گل و گياه و اين همه ميوه‌هاى متنوّع و خوشمزه و دارنده انواع ويتامين و مناسب با بدن مى‌نمايد.

پاسخ تمام اين مسائل يك كلمه است و آن عنايت و رحمت و لطف و هدايت و دلالت حضرت اوست، ورنه در دانه و خاك چه قدرتى و چه شعورى است كه بتواند اين همه نقش بديع و صنع عجيب پديد آورد؟!

محقّقان و پژوهشگران و دانشمندان بزرگ اين رشته در زمينه‌هاى زير در باب گياهان و نباتات و درختان چه بحث‌هاى جالب و چه تحقيقات حيرت انگيزى دارند كه همه و همه نشان دهنده اتّصال گياهان به مسئله هدايت و رحمت حقّ است:

طرز ساختمان نباتات، طرز عمل وظايف الأعضايى نباتات، دخول مادّه، راههاى ورود، موادّى كه داخل گياه مى‌شوند، مكانيسم ورود آب، مكانيسم ورود اجسام محلول، مكانيسم ورود گازها، هدايت مادّه كه از خارج آمده، هدايت مايعات، هدايت در زنبورى‌ها، هدايت در دستگاه‌هاى مختلف استوانه مركزى، مصرف مادّه بى روح براى ساختمان پيكر گياه، تركيب نورى گلوسيدها، تركيباتى كه درپى تركيب نورى صورت مى‌گيرند، توليد گلوسيدها، توليد پروتيدها، توليد ليپيدها، پديده‌هاى از هم پاشيدگى، هدايت موادّى كه از متابوليسم حاصل شده‌اند، انرژى نورانى، انرژى شيميايى، انرژى مكانيك، انرژى الكتريك، انرژى حرارتى.

اين همه است كه در پانزده قرن قبل وجود مقدّس حضرت زين العابدين عليه السلام در سپاس و تعريف از عنايت حقّ بيان داشته:

<<ثُمَّ سَلَكَ بِهِمْ طَريقَ ارادَتِهِ، وَ بَعَثَهُمْ فى سَبيلِ مَحَبَّتِهِ>>

سبزى نباتات‌

گياهان با هدايت حقّ، همراه با كمك خورشيد، خاك، هوا و آب، اغلب به رنگ سبز آراسته مى‌شوند تا جهان طبيعت به رنگى مطبوع و دل پسند درآيد.

در كتاب <<نشانه‌هايى از او>> آمده است:

گردش در چمن افسردگى را مى‌برد و دل را باز مى‌كند، چرا؟ چون گياهان اغلب رنگ سبز دارند؛ اگر همه گياهان به رنگ سرخ بودند گردش در چمن، در باغ و جنگل فرح بخش نبود، بلكه براى اعصاب زيان داشت.

آيا اگر نباتات سياهرنگ مى‌نمودند افسردگى را مى‌بردند، يا آن كه دل مردگى مى‌آوردند؟

آيا بشر در اين هنگام تفريحگاهى داشت؛ آيا دلتنگى بشر دائمى نمى‌شد؟ آيا رنگ همه گياهان اگر زرد مى‌بود و منظره پائيز هميشگى بود، بشر چه مى‌كرد؟ اگر گياهان همه سپيد رنگ بودند، ديگر چشم صحيح و سالمى يافت مى‌شد؟ شما نمى‌توانيد براى مدّتى به بيابانى پر برف نگاه كنيد، رنگ سپيد برف چشم شما را مى‌زند؛ پزشكان براى زندگى در برف عينك مخصوصى را براى چشم لازم مى‌دانند.

آيا اختيار رنگ سبز براى گياهان در ميان رنگ‌ها نشانه عقل و حكمت سازنده گياهان نيست؟>> <<2>>

<<اگر ماشينى به طور خود كار به كار خود ادامه دهد و مغز متفكّرى در آن تصرّف نكند محصول آن كارخانه يك جور خواهد بود و بس.

اتومبيلى اگر به راه افتد و راننده‌اى نداشته باشد جز به يك سو نخواهد رفت، مگر نشيب و فراز زمين سير و حركت او را تغيير دهد.

از گوناگون بودن محصولات كارخانه تشخيص مى‌دهيم كه مغزى متفكّر آن را اداره مى‌كند. از اختلاف سير اتومبيل و پيچيدنش به اين‌سو و آن سو، تندى و كندى آن، تشخيص مى‌دهيم كه اتومبيل تحت فرمان راننده‌اى عاقل قرار دارد.

اكنون به كارخانه خلقت و محصولات آن نظرى مى‌افكنيم و نمونه‌اى بسيار بسيار كوچك را كه بيشتر با انسان ارتباط دارد در نظر مى‌آوريم، به گياهان مى‌نگريم كه برگ‌هاى سبزى دارند، ولى برگ‌هاى آنها هيچ كدام به يك شكل نيستند، برگ هر گياهى شكلى مخصوص دارد.

سبزى برگ‌ها يك جور نيستند، اگر برگ اين درخت را نزديك آن درخت بگذاريم مى‌بينيم در سبزى با هم اختلاف دارند.

عدد انواع ميوه جات در عالم مشكل است به شمار آيد، اقسام گل‌ها در جهان آن قدر بسيار است كه به طور عادى در حساب نمى‌آيد.

از يك ميوه چندين جور موجود است، مى‌گويند: در هند سيصد قسم <<انبه>> مى‌باشد.

يكى از مهندسان كشاورزى مى‌گفت: در باغ كشاورزى پاريس بيش از پنج هزار قسم انگور موجود است وآنها را با شماره معرّفى مى‌كنند، مثلًا مى‌گويند: انگور شماره 1752.

آيا كسى مى‌تواند انواع يك سيب را بشمارد؟

آيا اين تنوّع محصولات و گوناگون بودن فرآورده‌هاى كارخانه خلقت نشانه آن نيست كه اراده‌اى متفكّر اين كارخانه عظيم و پهناور را اداره مى‌كند و هزاران سال است كه اين روش برقرار است؟>> <<3>>

هدايت تكوينى حيوانات‌

داستان هدايت و راهنمايى حيوانات هم از عجايب فعل حضرت حقّ است، قرآن مجيد در اين زمينه مى‌فرمايد:

كرسى موريسن در كتاب <<راز آفرينش انسان>> به مناسبت مسئله شعور، فصلى را به حيوانات اختصاص داده و نتيجه زحمات هزاران دانشمند را اينچنين بازگو مى‌كند:

<<پرندگان غريزه خانه و آشيانه دارند، چلچله‌اى كه در رواق خانه شما آشيانه مى‌سازد، در فصل زمستان به قشلاق مى‌رود، امّا همين كه طليعه بهار آشكار شد به لانه خود بر مى‌گردد.

در صورت سرماى دى ماه خيلى از پرندگان به سمت جنوب و نواحى گرمسير پرواز مى‌كنند و غالب آنها صدها فرسخ فاصله را در زمين و بر فراز درياها مى‌پيمايند، امّا هرگز راه خانه خود را گم نمى‌كنند.

كبوترى را در جعبه سر بسته بگذاريد و مسافتى بسيار بعيد آن را ببريد، همين كه پاى او را گشوديد در هوا چرخى مى‌زند و يكسر به سوى آشيانه خويش مراجعت مى‌كند.

زنبور عسل در بحبوحه بادهاى تند كه تنه درختان و شاخه نباتات را به شدّت تكان مى‌دهد و گرد و غبارى تاريك در فضا ايجاد كرده است راه كندوى خود را به سهولت پيدا مى‌كند.

حشرات ريز داراى چشم‌هاى ذرّه بينى هستند كه ميزان قدرت آنها بر ما مجهول است و عقاب‌ها و قرقى‌ها و كركس‌ها صاحب چشم‌هاى دور بينى هستند كه مسافات بعيده را با آن مى‌بينند.

غالب حيوانات در شب ظلمانى راه خود را پيدا مى‌كنند و به آسانى راه مى‌روند؛ زيرا اگر چشمان آنها هم در تاريكى شب كند باشد اختلاف هواى اطراف جاده را درك مى‌كنند و نور بسيار ضعيف ماوراى قرمز كه از سطح جاده مى‌تابد چشم آنها را متأثّر مى‌كند.

چشم جغد در ظلمات شب‌هاى تار، موش كوچكى را كه در ميان علف‌هاى صحرا مى‌رود به آسانى مى‌بيند.

ماهى معمولى كه ما گوشت آن را مى‌خوريم عدّه زيادى چشم‌هاى زيبا مثل چشمان خود ما دارد كه پيوسته برق مى‌زند و دليل آن اين است كه: هر يك از اين چشم‌ها نور افكن‌هاى برّاقى دارد و اجسام را به صور اصلى در مردمك منعكس مى‌سازد، از اين نور افكن‌ها در چشم انسانى تعبيه نشده است؛ آيا تعبيه اين نور افكن‌ها به واسطه آن بوده است كه قوّه مُدر كه و شعور ماهى اسكالوپ كم است؟

تعداد چشم جانوران اين دنيا از دو تا هست تا چند هزار و كيفيّت ديد آنها هم با يكديگر به كلّى متفاوت است.

زنبور عسل گل‌هاى رنگارنگ را به شكل و رنگى كه مى‌بينيم نمى‌بيند، بلكه آنها را به وسيله نور ماوراى بنفش مشاهده مى‌كند و اين نور خود بر زيبايى و جلوه گل‌ها بسى مى‌افزايد.

زنبوران كارگر در كندوى عسل، حجره‌ها و دهليزها را به اندازه‌هاى مختلف مى‌سازند: حجره‌هاى كوچك مخصوص كارگران و حجره‌هاى بزرگتر مخصوص زنبورهاى نر، در حالى كه ملكه‌ها احتمالًا در حجره‌هاى اختصاصى قرار مى‌گيرند.

ملكه تخم‌هاى عقيم خود را در حجره مخصوص زنبوران نر مى‌گذارد، در حالى كه تخم‌هاى بار آور را در حجره‌هاى مخصوص مادّه‌ها و ملكه‌ها مى‌ريزد، كارگران كه همان زنبوران مادّه تغيير شكل يافته هستند از مدّت‌ها پيش انتظار ظهور نسل جديد زنبوران را مى‌برند و غذاى نوزادان را كه عبارت از موم و عسل است تدارك مى‌كنند و براى آنها مى‌جوند، امّا همين كه زنبوران نر و مادّه نزديك موقع تكامل خود مى‌رسند آن وقت عمل جويدن غذا را براى آنها موقوف مى‌كنند و عسل را به حال طبيعى به آنها مى‌خورانند، زنبوران مادّه كه به اين كيفيّت پرورش مى‌يابند بعدها همان زنبوران كارگر مى‌شوند.

امّا براى زنبوران مادّه كه در حجره ملكه هستند غذا را تا آخر كار همچنان مى‌جوند و به خورد آنها مى‌دهند و همين زنبورها هستند كه تبديل به ملكه كندو مى‌شوند و تخم‌هاى بار آور مى‌گذارند.

سگ به وسيله قوّه شامّه تشخيص مى‌دهد كه چه حيوانى از نزديكى‌هاى او گذشته است.

همه حيوانات داراى حسّ سامعه بسيار دقيق وحسّاس هستند كه قوّت شنوائى آن خيلى بيش از حسّ سامعه محدود و ضعيف انسانى است.

يك قسم از عنكبوت‌هاى آبى، لانه گردى شبيه به توپ از تارهاى خود مى‌سازد و آن را به جسمى بسته، در زير آب مى‌اندازد، سپس خود بر سطح آب آمده موهاى ‌زير شكم خود را پر از هوا مى‌كند و به زير لانه رفته، هوا در آن مى‌دمد و در واقع آن را باد مى‌كند و آن قدر اين عمل تكرار مى‌شود تا لانه او مثل توپ باد كرده مى‌شود، آن وقت در اين لانه تخم مى‌گذارد و بچّه‌هاى خود را بزرگ مى‌كند و به اين وسيله آنها را از خطرات هوايى محفوظ مى‌دارد.

اين عمل عنكبوت متضمّن يك سلسله اقدامات دقيق عملى از نسّاجى و مهندسى گرفته تا ساختمان و عمليّات دريايى مى‌باشد!!

ماهى آزاد، سال‌ها در دريا زيست مى‌كند و سپس به رودخانه‌اى كه از آن جا به دريا آمده بر مى‌گردد و عجيب‌تر آن كه از حاشيه رودخانه بالا رفته و به نهرى كه خود سابقاً در آن متولّد شده است مى‌رود.

قوانين دولتى راجع به ساحل رودخانه‌ها هر چه مى‌خواهد باشد و قوانين مزبور فرضاً هم در يك ساحل رودخانه سهل‌تر از ساحل ديگر باشد، ولى ماهى آزاد فقط به تبعيّت از شعور باطنى خود به همان ساحل مى‌رود كه محلّ نشو و نماى او بوده است.

هرگاه ماهى آزادى را كه به سمت علياى رودخانه مى‌رود از مسير خود منحرف ساخته و آن را در نهرى غير از آن كه موطن اوست بيندازيد خود او اين اشتباه را درك مى‌كند و با جريان آب بر مى‌گردد و سپس بر عليه جريان شنا كرده و خود را به نهر اصلى خويش مى‌رساند.

امّا از قضيّه ماهى آزاد عجيب‌تر و غامض‌تر، قضيّه مارماهى است؛ اين حيوانات عجيب همين كه به مرحله رشد رسيدند و در هر رودخانه و بركه در هر گوشه عالم باشند به طرف نقطه‌اى در جنوب جزاير برمودا حركت مى‌كنند و در آن جا در اعماق ژرف اقيانوس تخم مى‌گذارند و در همان جا مى‌ميرند، آن عدّه از مار ماهى‌ها كه از اروپا مى‌آيند هزاران ميل مسافت را در دريا مى‌پيمايند تا به اين نقطه مى‌رسند.

بچّه‌هاى مار ماهى كه هنگام تولّد از هيچ كجاى عالم خبرى ندارند و فقط خود را در صحرائى بى پايان از آب ديده‌اند، شروع مى‌كنند به مراجعت و موطن اصلى خود و پس از عبور از درياهاى بى‌پايان و غلبه بر طوفان‌ها و امواج و جزر و مدها دوباره به همان رودخانه يا بركه‌اى كه والدين آنها از آن جا آمده‌اند بر مى‌گردند، به طورى كه همه آبروها و درياچه‌هاى جهان هميشه پر از مار ماهى است، اين مارماهى‌هاى جوان پس از آن كه با زحمات و مشقّات فراوان خود را به موطن اصلى رساندند در آن جا نشو و نما مى‌كنند و چون به سنّ رشد رسيدند بر طبق همان قوانين مزبور و لاينحلّ به نزديكى جزاير برمودا بر مى‌گردند و اين دور و تسلسل را از سر مى‌گيرند.

اين حسّ جهت يابى و بازگشت به موطن از كجا سرچشمه گرفته است؟ هرگز تاكنون هيچ مار ماهى از سواحل آمريكا در آب‌هاى اروپا ديده نشده و هيچ مار ماهى اروپايى هم در سواحل آمريكا شكار نشده است. براى آن كه مار ماهى اروپايى وقت كافى براى رسيدن به جزاير برمودا و پيمودن عرصه درياها را داشته باشد دوره رشد آن را به يك سال و گاهى هم بيشتر بالا برده است. آيا ذرّات سلّول هايى كه با هم جمع شده و بدن مار ماهى را به وجود آورده‌اند داراى حسّ جهت يابى بوده و قوّت اراده‌اى هم براى انجام آن داشته‌اند؟

حيوانات در ظاهر داراى يك قسم حسّ استداراك يا تلپاتى‌ <<5>> هستند. اگر پروانه مادّه‌اى را در كنار پنجره اطاقتان بگذاريد علائم خفيفى از خود پخش مى‌كند، پروانه نر از مسافتى بسيار دور كه انسان، مشكل مى‌تواند باور كند اين علائم را مى‌گيرد و جواب آن را پس مى‌فرستد و شما هر چه سعى كنيد كه اختلالى در اين خبرگزارى ايجاد كنيد محال است موفّق شويد!!

آيا اين وجود ضعيف، دستگاه فرستنده با خود دارد، يا پروانه نر در كنار آنتن‌ شاخ‌هاى خود دستگاه گيرنده دارد؟

جيرجيرك، بال‌ها يا پاهاى خود را بهم مى‌مالد و صداى آن در شب‌هاى صاف و آرام تا يك كيلومتر مى‌رسد.

اين آقاى جيرجيرك براى صدا كردن جفت خود ششصد تن هوا را به حركت در مى‌آورد و خانم جيرجيرك هم با يك وسيله ديگر فيزيكى، جواب معاشقات او را به گرمى مى‌دهد.

اگر جوجه پرنده‌اى را از آشيانه خارج كنيد و در محيطى ديگر آن را بپرورانيد همين كه به مرحله رشد و تكامل رسيد خود شروع به ساختن لانه به سبك و طريقه گذشتگانش خواهد كرد. آيا اعمال مشخّص و متمايزى كه از انواع مخلوفات صادر مى‌شود همه اتّفاقى و بر سبيل تصادف است، يا عقل و شعورى كلى باعث صدور آنهاست؟>>

جواب تمام سؤالاتى كه در اين زمينه‌ها شده در جملات زيباى دعا آمده:

<<ثُمَّ سَلَكَ بِهِمْ طَريقَ ارادَتِهِ، وَ بَعَثَهُمْ فى سَبيلِ مَحَبَّتِهِ>>

آرى، به قول حكيم شفايى اصفهانى:

عقل و نبوت در هدايت انسان‌ها

داستان هدايت انسان هم كه به وسيله عقل و فطرت و نبوّت و امامت و كتاب انجام مى‌گيرد از اعظم عجايب است.

هيچ مدرسه‌اى به اندازه اسلام از طريق قرآن مجيد و روايات در جهت تعريف عقل و عظمت و ارزش اين گوهر والا، داد سخن نداده؛ ارزش انسان در پيشگاه حقّ و در حريم منطق به قدر استفاده او از عقل است. عقل واسطه دريافت حقايق و در صورت به كار گرفتنش على رغم هواى نفس، ضامن خير دنيا و آخرت انسان است.

البتّه اين معنا در طول تاريخ ثابت شده كه اگر عقل از نبوّت و كتاب و امامت و هدايت و عنايت و رحمت حق كمك نگيرد قدرت فراهم آوردن تمام سعادت را براى انسان ندارد، اين است كه بين انسان‌هايى كه از طريق عقل با هدايت حق مرتبطند و آنان كه به عقل تنها تكيه زده‌اند فرق بسيار و تفاوت عظيم است.

مدرسه‌هايى كه به عقل اكتفا كرده‌اند هرگز نتوانسته‌اند يك نمونه از مرد و زنى كه در دامن نبوّت و ولايت تربيت شده‌اند تحويل تاريخ انسان و انسانيّت دهند.

اين مسئله به تجربه ثابت شده كه عقل بى نبوّت هميشه اسير هوا و هوس و غرايز و اميال حيوانى بوده و جز نورى ضعيف آنهم در بعضى از مواقع از خود بروز و ظهور نداده. اگر عقل همراه با نبوّت مى‌زيست از تبعيضاتى كه هميشه در تاريخ بشر بوده خبرى نبود.

مسئله قوى و ضعيف، حاكم و محكوم، مستكبر و مستضعف، استعمارگر و استعمار زده، آزاد و بنده، همه و همه معلول تنها ماندن انسان از نبوّت و امامت ‌رهبران معصوم است.

قرآن مجيد را دقّت كنيد و به آيات كريمه‌اش فكر كنيد، اگر دستورهايش حاكم بر حيات انسان بود، چيزى جز عدالت و حقيقت و مهر و رأفت در كره زمين ديده مى‌شد؟!

جهان هميشه پر از فساد و افساد، فسق و فجور، ظلم و جور، خيانت و جنايت و همه گونه تبعيضات ظالمانه بوده و اين به علت نبودِ عقل و فكر و انديشه و وجدان و فطرت در بشر نبوده، بلكه علّت اين همه بيداد، جدا نگاه داشتن عقل از نبوّت و هدايت و وحى و امامت بوده است.

آرى، عقل وقتى مهجور باشد جز اين همه مصيبت بيداد و بيدادگرى از جوامع انسانى توقّع نمى‌رود.

شعاع حكومت و نورانيّت عقل، محدود به كشف حقايق مادّى و قسمتى بسيار ناچيز از علوم معنوى است، اين اندازه نورانيّت در بپا كردن خيمه سعادت همه جانبه و خير دنيا و آخرت در همه شؤون كافى نيست، اين مقدار از روشنايى قدرت تأمين امنيّت همه جانبه در زندگى بشر را ندارد؛ نياز انسان را به مسئله وحى در تمام جوانب حيات به وضوح مى‌توان ديد و اين واقعيتى است كه مجامع علمى جهانى كم و بيش در مرز اقرار و اعتراف نسبت به آن قرار گرفته‌اند و ديرى نخواهد پائيد كه تمام جهان دست نياز به پيشگاه وحى دراز خواهد كرد و به حريم نبوّت پناه خواهد برد.

در هر صورت مكتب سعادت بخش اسلام، بخشى عظيم از آيات قرآن و روايات را به معرفى عقل و عظمت آن اختصاص داده و با همه ارزشى كه براى اين عنصر معنوى قائل است آن را بى نياز از ارتباط با عقل كلّ يعنى صاحب عالم و آدم نمى‌داند.

اسلام، خير دنيا و آخرت انسان را محصول ارتباط او با عقل و فطرت و وجدان و قرآن و نبوّت و امامت مى‌داند و اين همه را هرگز جداى از هم ندانسته بلكه اين مجموعه را دليل و راهنماى راه انسان به سوى سعادت همه جانبه معرّفى نموده است.

عقل همراه با علوم مادّى و معنوى قابليّت عجيبى براى رشد و كمال و رساندن انسان به خير دنيا و آخرت دارد، هدايت عقل منهاى نبوّت هدايتى ناقص است و به هيچ عنوان تأمين كننده تمام نيازهاى بشر نيست.

عقل و نبوّت دو حجّت بزرگ الهى و دو چراغ فروزان در راه زندگى است كه اگر انسان در پرتو اين دو نور پرفروغ حركت كند به تمام واقعيّت‌ها و حقايقى كه در عرصه حيات محتاج به آن است خواهد رسيد.

انسان، با قدرت عقل به درك واقعيّت‌ها و حقايق مى‌رسد و شيرينى و استحكام حكمت و استدلال را مى‌يابد و با كمك اين نيروى پر قدرت الهى به برنامه‌هاى خداوندى و به تمام حقايق آسمانى تسليم مى‌شود و از وجود وى منبعى عظيم براى عبادت ربّ و خدمت به خلق ساخته شده و به پيمودن راه سعادت و سلامت موفّق مى‌گردد.

عشق و محبّتى كه انبيا و اوليا، امامان و عرفا از آن دم مى‌زنند و آن را محور واقعيّت‌ها مى‌دانند، محصول پيوستن عقل به نبوّت انبيا و وحدت عقل و وحى است.

آرى، اگر عقل با كمك علم و وحى به كار گرفته شود و عالميان عالم متديّن شوند جهان زندگى و عرصه گاه حيات، نمونه‌اى از بهشت عنبر سرشت آخرت خواهد شد و همگان در همه جهات و شؤون فردى و خانوادگى و اجتماعى به حقوق خود قانع گشته، از تجاوز به حقّ ديگران اگر چه كمتر از ذرّه باشد خوددارى خواهند كرد.

اگر علم و دين در مسير عقل قرار نگيرند، اين عنصر گران‌بها و مايه سعادت از رشد و كمال مناسب برخوردار نخواهد شد و اگر به عمل تنها آراسته شود و جداى از دين‌ و ايمان به خدا و روز جزا بماند همانند پرنده‌اى است كه از يك بال محروم باشد، در آن صورت دنيايش آباد و آخرتش به تمام معنى خراب خواهد بود.

ايمان به خداوند و توجه به روز قيامت كه محور بعثت و نبوّت انبياى الهى بود، باعث رشد عقل و شكوفايى تمام استعدادهاى انسانى و حافظ انسان از شرور و مفاسد خانمانسوز است.

عقل به علاوه ايمان، زمينه ساز بيدارى وجدان و منبع توليد عشق و محبّت نسبت به حقايق و محرّك انسان به سوى فضايل و حسنات الهى است.

تجربه حيات بشرى ثابت كرده كه: علم، قدرت ظهور دادن اين همه آثار معنوى و بركات باطنى را ندارد، آنچه باعث ظهور اين همه حقايق است ايمان است و بس.

مؤمن محسن است، مؤمن صابر و متوكّل است، مؤمن متّقى و پرهيزكار است، مؤمن منبع خير و بركت است، مؤمن مولّد خير و فضيلت است، مؤمن پاك و پاكيزه است، مؤمن بصير و بيناست، مؤمن عارف و عاشق است، مؤمن ...

آرى، وقتى به وسيله وحى و نور نبوّت، شعاع ايمان بر قلب بتابد، ميل دل به تمام حسنات ميلى شديد مى‌شود و جاذبه الهى انسان را مجذوب تمام حقايق مى‌نمايد.

شاه قاسم انوار كه از عرفاى بزرگ است مى‌گويد:

مقام وصل و هجر

اوّل: به دريافت حقايق معنوى موفق نشود.

دوم: اسير شهوات و هوا شده، محجوب از تماشاى واقعيّت‌ها مى‌شود.

اثبات اين معنى به هيچ عنوان نياز به استدلال و حكمت ندارد، زندگى انسان در ادوار مختلفه نشانگر اين حقيقت است.

عقل همراه با نبوّت و ولايت به فرموده عرفاى بزرگ مقام وصل است و خرد و عقل منهاى رسالت انبيا مقام هجر و فراق مى‌باشد.

مقام وصل مقام آراستگى به حقايق و صفات الهيّه و حسنات اخلاقيّه و مقام هجر و فراق مقام اوصاف رذيله و حالات شيطانى است.

خواجه شيراز مى‌گويد:

عارف بزرگوار، محمّد بن محمّد دارابى در شرح اين بيت حافظ مى‌گويد:

<<بدان كه: وصل عبارت از معرفت حقيقى و متخلّق به اخلاق اللَّه شدن است و هجر عبارت از اوصاف ذميمه و اخلاق ناپسند است و بنابر تجسّم اعمال كه آيات و احاديث دلالت بر آن دارد معنى بيت ظاهر است، مثل كريمه:

و آيه:

و حديث:

و روايت:

و حديث:

اعمال نيك و اعمال بد

شيخ بهايى، جامع علوم ظاهر و باطن در <<شرح اربعين حديث>> از ارباب قلوب و مكاشفه نقل فرموده كه:

<<حيّات و عقارب در برزخ عبارت از افعال ذميمه و اخلاق قبيحه دنيويّه است و بهشت و رضوان و حور و قصور عبارت از اعمال صالحه و اعتقادات حقّه در اين نشأه است كه در آخرت به صورت نعمت و نقمت ظاهر مى‌شود، چون حقيقت واحده به صور مختلفه به حسب اختلاف مواطن متغايره، ظاهر مى‌گردد <<11>>

آنچه در سطور قبل به نگارش رفت گوشه‌اى از معانى بلند جملات زيباى دعا است كه ازقلب عرشى حضرت سجّاد عليه السلام ظهور كرده:

<<ثُمَّ سَلَكَ بِهِمْ طَرِيقَ إِرَادَتِهِ و بَعَثَهُمْ فِي سَبِيلِ مَحَبَّتِهِ، لَا يَمْلِكُونَ تَأْخِيراً عَمَّا قَدَّمَهُمْ إِلَيْهِ و لَا يَسْتَطِيعُونَ تَقَدُّماً إِلَى مَا أَخَّرَهُمْ عَنْهُ>>

البتّه اين حقيقت منافاتى با مسئله اختيار انسان ندارد، اختيار در رابطه با فعل انسان است، قدرتى نيست كه بتواند به وسيله آن تغييرى در واقعيّت‌ها ايجاد كند، وجود مقدّس او اراده فرموده بسيارى از موجودات، بدون داشتن اختيار در مسير مربوط به خود حركت كنند و عدّه‌اى ديگر همراه با اختيار؛ و هيچ كدام از اين دو نوع قدرت، ايجاد تغيير در اراده ازلى و ابدى او ندارند.

در هر صورت تمام اجزاى هستى با عشق به او به سوى او در حركتند، گروهى باهدايت تكوينى، جمعى با هدايت غريزى و طبيعى و عدّه‌اى با كمك عقل و فطرت و وجدان و نبوّت و اين همه انعكاسى از اراده و مشيّت و عشق و محبّت او به موجودات هستى و عناصر آفرينش است.

______________________________

(1)- طه (20): 50.

(2)- نشانه‌هايى از او: 67.

(3)- نشانه‌هايى از او: 72- 73.

(4)- هود (11): 56.

(5)- تلپاتى: كلمه‌اى فرانسوى است به معناى انتقال فكر، انتقال حسيات، ارتباط فكرى ميان دو نفر از راه دور.

(6)- آل عمران (3): 30.

(7)- يس (36): 54.

(8)- مدارك الأحكام: 2/ 379؛ مصباح الفقيه: 1/ 648؛ جامع المدارك: 1/ 228؛ بحار الأنوار: 7/ 219، باب 8.

(9)- مستدرك الوسائل: 12/ 99، باب 77، حديث 13628؛ عوالى اللآلى: 1/ 149، حديث 99.

(10)- عوالى اللآلى: 4/ 8، حديث 10.

(11)- شرح اربعين حديث، شيخ بهايى: 624- 625 در ذيل حديث 39.

حقيقت رزق و روزى‌

در مسئله رزق و روزى حيوانات جاى بحث نيست، چرا كه آنها از دايره تكاليف شرعيه بيرونند، امّا در ارتباط با انسان كه مكلّف به تكاليف الهيّه است و در برابر حلال و حرام حضرت حقّ مسؤول است و وظيفه دارد به توسط فعّاليّت مشروع، آنچه براى او حلال و طيّب مقرّر شده به دست آورد و از حرامى كه اصلًا روزى او نشده بپرهيزد، جاى بحث مفصّل و مشروحى است.

بر اساس آيات صريح قرآن، پذيرش سلطه ستمكاران و طاغوت و طاغوتيان حرام است و قبول كننده ظلم و ستم، شريك ظالم و خائن مى‌باشد.

خداوند بزرگ براى همه انسان‌ها در سفره طبيعت حقّ قرار داده:

حقّ خوراك، حقّ مسكن، حقّ پوشاك و حقّ هر بهره مشروعى كه انسان نيازمند به آن است؛ به هيچ عنوان معنا ندارد گروهى به عنوان حاكم بر ديگران از تمام مواهب طبيعى به هر صورت كه بخواهند استفاده كنند و استفاده ايشان به قيمت‌ محروميّت اكثريّت مردم جهان باشد، اين مردمند كه وظيفه واجب دارند بر ستمكاران نابكار و خائنان پليد و حاكمان زورگو در شرق و غرب عالم بتازند و آنان را سر جاى خود بنشانند، تا سفره گسترده روزى از چنگ آنان درآيد و همگان در سايه جهاد مثبت و فعّاليّت مشروع بتوانند از آن استفاده كنند.

اگر كسى به وضع مستكبران و زورگويان و محروميّت مستضعفان و اكثريّت مردم جهان بنگرد و بگويد خدا اين طور خواسته، بدون شكّ برخلاف صريح قرآن و عقل و منطق و حكمت و برهان نظر داده و به حضرت حق تهمت زده و قضاوتى شيطانى و نابجا از خود بروز داده است.

وسعت و تنگى رزق مسئله ديگرى است و حكومت جبّاران و طاغيان و بهره آزاد آنان از سفره طبيعت، مسئله ديگر.

حكومت سلطه گران و ستم پيشگان و اسراف كارى آنان در امور مادّى، دردى است كه بايد با هجوم محرومان جهان بر آنان، علاج شود.

اين سگان هار و گرگان دهان باز، بايد از سر اين سفره كنار زده شوند و جهان و جهانيان از شرّ آنان راحت شوند، تا آنان كه در محروميّت جان مى‌سپارند به حقوق حقّه خود برسند.

وسعت رزق از جانب حقّ براى هر كس از طريق عنايت و لطف و فضل مقرّر گردد و از حلال خالص معيّن مى‌شود، آنهم نه براى اين كه دارنده وسعت به مال اندوزى و جمع آورى و تكاثر بپردازد.

تنگى رزق نه به معناى محروميّت كسى است كه دچار محدوديّت است و بر اوست كه براى علاج تنگى روزى دست پيش ديگران دراز كند و شخصيّت عالى انسانى خويش را با مالى كه دست ديگران است معامله نمايد، بلكه وسعت و كاستى بر اساس مصلحت جهانيان است و براى هر دو طرف جنبه امتحان و آزمايش دارد و اگر اين گونه نباشد چرخ حيات و كارگاه زندگى آن طورى كه بايد، نخواهد گشت.

آن كس كه داراى وسعت مى‌شود، بايد اضافه درآمد خود را در راه نيازهاى جامعه مصرف كند و از اين كه وسعت در رزق، سبب مستى و بى خبرى او شود بپرهيزد و آن كه داراى تنگى رزق است بايد قناعت پيشه كند و براى رفع محدوديّت از دست زدن به گناه و معصيت خوددارى نمايد كه وسعت و تنگى براى انسان هميشگى نيست، بلكه هر كدام را دوره و زمانى است كه آن دوره و زمان، كلاس امتحان حقّ و محض مصلحت حيات انسان است و به قول قرآن مجيد: مال و اموال و زر و زيور دنيا و ملك و حكومت يك جا مستقرّ نيست، بلكه در حال گردش و در عرصه دست به دست شدن است. <<1>>

بنابراين وسعت و گشايشى كه براى مستكبران و زورگويان و طاغوتيان است، وسعت و گشايشى است كه از طريق ظلم و زور و جبر و عنف و جنايت و خيانت و ستم و ستمكارى و خوردن خون مظلومان و غارت حقّ محرومان به دست آمده و ربطى به حضرت حقّ ندارد كه حقّ تعالى فراهم آوردن چنين وسعتى را حرام مى‌داند و در روز قيامت و در دادگاه عدل تا آخرين درهم و دينار اين گونه ثروت و مال را به حساب ستمكاران خواهد گذاشت، آنهم حساب سختى كه دنبال آن عذاب و شكنجه ابدى است. و محروميّت محرومان جهان كه در ثروتمندترين سرزمين‌ها زندگى مى‌كنند و زير پا و كنار دست آنان، معادنى سرشار از عناصر قيمتى و طلا و نفت است نيز به حساب حضرت حقّ نيست كه خداوند چنين محروميّت‌هاى عارضى را كه محصول حكومت قلدران و سكوت محرومان است، رضايت ندارد.

رزق و روزى در قرآن مجيد

در زمينه وسعت و تنگى رزق لازم است به قرآن مجيد و روايات و اخبار مراجعه كرد، تا حقيقت مطلب آن چنان كه بايد روشن شود.

آيات قرآن مجيد را در باب اصل روزى و حلال و حرام مالى و وسعت و تنگى رزق و اين كه همه اين برنامه‌ها، امتحان الهى براى رشد و تكامل انسان و شكوفايى استعدادهاى اوست و انسان نبايد در برابر ثروت مست كند و در تنگى معيشت پست شود، مى‌توان به پنج دسته تقسيم كرد:

رزّاقيّت خداوند

1- آياتى كه رزق و روزى را به طور مطلق مستند به حضرت حقّ مى‌داند و از آن آيات استفاده مى‌شود كه آنچه از جانب او مقرّر است صحيح و خير و به دور از حرام و شرّ است، چرا كه حضرت او منبع فضل و رحمت و عنايت و مرحمت و لطف و كرامت و جود و سخا و عطا و بخشش و قدرت جناب او بى‌نهايت در بى‌نهايت است و جز خير و خوبى و درستى و سلامت براى احدى نخواسته و نمى‌خواهد؛ و از آن جا كه سلامت زندگى مردم بستگى به رعايت اوامر و نواهى او دارد و مهم‌ترين عامل حركت آدمى به سوى عبادت و تقوا، روزى پاك و حلال است، معنا ندارد خداوند عزيز از طرفى از انسان برنامه پاك و رعايت حقوق بخواهد و از طرف ديگر روزى انسان را از راه حرام قرار دهد كه در كار حكيم و عالم و عادل تناقض وجود ندارد:

((أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ)) <<5>>

اينان به علت صبرى كه [بر ايمان و عمل به قرآن‌] كردند و بدى [مردم‌] را با نيكى و خوبى خود دفع مى‌كنند و از آنچه به آنان روزى كرده‌ايم، انفاق مى‌نمايند، دوبار پاداششان مى‌دهند.

در اين آيات به خصال و اوصاف مردان راه حقّ و عارفان عاشق اشاره مى‌كند كه اينان با غيب عالم، در ارتباطند و بپا دارنده نمازند و چون ياد خدا شود قلبشان از عظمت حقّ مملوّ از ترس و خشيت مى‌شود، بر مصايب و طوفان‌ها براى حفظ دين خود صبر مى‌ورند، بدى را به خوبى برطرف مى‌نمايند، به وقت نيمه شب و سحر از بستر خوش و رختخواب ناز سربرداشته به عرصه گاه عبادت و مناجات قدم مى‌نهند؛ و در پايان هر پنج آيه مى‌فرمايد: از آنچه كه به اين بندگان صالح و عباد شايسته روزى كرده‌ايم، در راه خير و صلاح مردم و پيشبرد اهداف حقّ و رفع نياز نيازمندان و جبران درد دردمندان انفاق مى‌كنند.

آرى، اصل رزق و روزى در ارتباط با عنايت و حكمت خداست و آنچه ريشه در اسما و صفات او دارد صحيح و پاك و اصيل و عين نور است و اين معنا از جمله‌ ((وَمِمّا رَزَقْناهُمْ‌)) استفاده مى‌شود.

با توجّه به آيات ياد شده، احدى را نمى‌رسد كه تصوّر كند خداوند را غير از روزى پاك، رزق ديگرى هست كه از حرام باشد كه اين مسئله تهمتى شيطانى به حريم پاك حضرت حقّ است، حريمى كه از هر عيب و نقصى منزّه و جز كمال و درستى و عدل و صدق و رحمت و كرم و خلاصه كمالات بى نهايت در بى نهايت، در آن پيشگاه با عظمت، چيزى يافت نمى‌شود.

طيّب بودن رزق الهى‌

2- آياتى كه رزق الهى را به طور صريح حلال طيّب دانسته و پيشگاه مقدّس كارگردان هستى را از عيب روزى كردن حرام، مبرّا نموده است:

در آيات بالا به وجوب شرعى توجّه به اكل حلال طيّب و حرمت خوردن حرام اشاره رفته و هشدار مى‌دهد كه در برابر حرام مالى تقوا پيشه كنيد و چون به مصرف حلال طيّب موفّق شديد، شكر نعمت‌هاى الهى را به جاى آوريد.

از جملات‌ ((مِمّا رَزَقَكُمُ اللّهُ‌)) و ((وَمِمّا غَنِمْتُمْ‌)) به طور صريح استفاده مى‌شود كه آنچه را حضرت حقّ و جناب محبوب روزى فرموده حلال طيّب است و وجود مقدّس او راه حرام را به روى بندگان باز نكرده است، اين مردم هستند كه حدود تقوا را مى‌شكنند و قدم به جاى قدم خطرناك شيطان و طاغوت مى‌گذارند و فرداى قيامت را كه ظرف سعادت ابدى و خير هميشگى است و جاى همنشينى با انبيا و اولياست با اين چند روزه زودگذر و فانى معامله مى‌كنند!!

سعدى شيرازى ابناى روزگار را چنين نصيحت مى‌كند:

وسعت و تنگى رزق‌

آرى، گشايش رزق امتحان الهى است و تنگى رزق هم امتحان و هر دو نوع از امتحان هم به مصلحت عباد و بندگان است، تا چه كسى در عرصه وسعت رزق از امتحان حقّ كه خرج مال در راه رضاى اوست برآيد و چه كسى در تنگى معيشت براى حفظ ايمان و شرف خود تا به پايان رسيدن آن وضع، صبر و استقامت پيشه كند.

وسعت روزى در چهار چوب حلال و مشروع آنهم با رعايت تمام قوانين الهى و فرامين حق مستند به خداست و اين وسعت از جانب محبوب داراى حدّ واندازه و مرز و بوم معيّن است و دارندگان اين نوع وسعت مكلّفند از گشايش زندگى به نفع محرومان و در جهت تداوم اسلام استفاده كنند كه روى هم انباشته كردن ثروت گر چه از حلال باشد امرى نامشروع و برنامه‌اى ضدّ خدا و در جهت نابودى سعادت دنيا و آخرت است. و نيز ضيق معيشت به اين معنا كه هر چه انسان كوشش و فعّاليّت مى‌كند آن طور كه مى‌خواهد نمى‌شود و يا بر اثر حادثه‌اى از حوادث طبيعى و اجتماعى، مال مشروع را از دست مى‌دهد و دچار تنگى در زندگى مى‌گردد مستند به خداست، نه ضيق معيشتى كه بر اثر اسراف و تبذير و ندانم كارى و گناه و معصيت به سر انسان آمده كه در ضيق معيشت واقعى جاى صبر واستقامت و حوصله و بردبارى و حفظ ايمان و اخلاق از دست شياطين است، تا زمانى كه به فرموده قرآن از پس عُسر نوبت يُسر و بعد از مشكل نوبت آسانى برسد. <<16>>

انسانى كه بيناى حقيقت است بدون شكّ، وسعت و تنگى روزى را به چيزى نمى‌شمارد، آنچه براى او مهم است اداى تكليف و وظيفه است، در وسعت رزق خود را مكلّف به خرج مال در راه رضاى دوست مى‌داند و در تنگى معيشت براى حفظ اعتبار خود در پيشگاه حضرت محبوب صبر واستقامت پيشه مى‌كند كه عاشقان وصال حضرتش مسلكى جز اين نمى‌دانند وراهى جز اين ندارند.

قرآن مجيد در بعضى از آيات تنگى رزق را نسبت به بندگان، عامل پاك ماندن آنان از گناه و معصيت و خرابى دنيا و آخرت و بهم خوردن سعادت دارَيْن مى‌داند و در حقيقت تنگى رزق را علّت نجات و مأمن انسان و رساننده آدمى به مقام با عظمت قرب به حساب آورده است:

در هر صورت بسط رزق براى همه كس علامت محبّت و لطف حقّ نيست و ضيق رزق هم براى همه كس نشانه مطرود بودن او از پيشگاه محبوب نيست.

مال و ثروت براى آنان كه اخلاق ابولهبى و قارونى و ابوسفيانى دارند علت هلاكت و شقاوت ابدى و فقر و تنگ دستى براى آنان كه اخلاق سلمانى و ابوذرى و مقدادى و ميثمى و كميلى و بلالى دارند عامل حركت معنوى و شكوفايى صبر و استقامت در راه خدا و علّت فراهم آمدن سعادت و سلامت ابدى است.

قرآن مجيد اين كتاب علم و هدايت و حكمت و فضيلت، درباره آنان كه از وسعت رزق در راه ارضاى شهوات و فساد و افساد و لذّت‌هاى زودگذر سوء استفاده مى‌كنند و نسبت به خرج مال در راهى كه خداوند مقرّر فرموده بخل مى‌ورزند، مى‌فرمايد:

و درباره آنان كه ثروت و مال و وسعت روزى را در راه خدا و رفع حوايج محرومان و مسير بندگى و اطاعت و خدمت به عباد حق خرج مى‌كنند مى‌فرمايد:

اگر با ثروت و مال، چه ثروتى كه تحت عنوان انفال است مانند معادن، درياها، جنگل‌ها كه مالكيّت خاص ندارد و همه ملّت در بهره ورى از آن منابع مساويند و چه مالى كه از طريق كسب مشروع و نتيجه زحمت و تلاش انسان به دست مى‌آيد معامله اسلامى شود، يعنى برابر با نقشه‌هاى صحيح قرآنى و فرامين الهى و دستورهاى انبيا و ائمّه عليهم السلام عمل شود، بقاى جامعه همراه با سعادت و سلامت و خير دنيا و آخرت و تأمين حقوق همه جانبه تمام افراد ملّت اعمّ از معنوى و مادى تضمين مى‌گردد و اگر با انفال و ثروتى كه از طريق كسب و كار به دست مى‌آيد برخورد سفيهانه شود و برابر با اميال و غرايز و شهوات آزاد معامله گردد، جامعه را بقايى نخواهد ماند و فساد و افساد و سلب حقوق اكثريّت و حاكميّت عده‌اى معدود و زورگو و ستم پيشه و شهوت‌ران و آلوده به سر ملّت سايه خواهد انداخت و ظلم و بيداد همچون تيشه‌اى ريشه جامعه را خواهد زد.

جامعه بايد با كمك حكومت صالح از افتادن ثروت‌هاى عمومى و خصوصى به دست سفيهان و نااهلان جلوگيرى كند و چنانچه آن چنان طبقه‌اى بر ملت حاكم است، با قيام الهى خود بر آنان بتازد و آنچه از انفال و ثروت‌هاى باد آورده را كه به قيمت فقير شدن اكثريّت، به جيب آنان ريخته شده از كف آنان خارج سازد، تا در سايه آن قيام و مبارزه غارت رفتگان، به حقوق مادّى و معنوى خود برسند.

در اين زمينه به آيه شريفه و روايت ذيل توجّه نماييد:

امام سجّاد عليه السلام در يكى از دعاهاى خود به پيشگاه حضرت حقّ عرضه مى‌دارد:

نَعُوذُ بِكَ مِنْ تَنَاوُلِ الْإِسرَافِ، وَمِنْ فِقْدَانِ الْكَفَافِ، و مِنْ مَعِيشَةٍ فِى شِدَّةٍ. <<23>>

الهى به وقت داشتن مال، از افتادن در چاه هولناك اسراف به تو پناه مى‌برم و از نداشتن مال در حدّى كه زندگى و معيشتم را اداره‌كند به حضرت تو التجا مى‌كنم.

امتحان الهى وسعت و ضيق رزق‌

4- آياتى كه رزق و روزى را چه در جهت وسعتش و چه در زمينه تنگى و ضيقش امتحان الهى مى‌داند و اين انسان مسؤول و مكلّف است كه بايد در اين امتحان و آزمايش قرار گيرد تا استعدادهاى الهى و انسانيش با كمك اين امتحان شكوفا شود.

اگر در ثروت است با بذل و بخشش و انفاق و صدقه به مقام جود و سخا و مهر و محبّت و نوع دوستى و تواضع در برابر ساير انسان‌ها و حالات عالى معنوى برسد و اگر در فقر و فاقه و تنگدستى است به مقام صبر و استقامت و حوصله و حلم و ايستادگى در برابر طوفان‌ها و سختيها و حفظ شرف و كرامت انسانى و نشان دادن عظمت روحى و فضيلت و حميّت نفسى نايل گردد.

مال و ثروت يا آزمايش بزرگ الهى‌

در زمينه اين كه مال و ثروت دنيا محض امتحان و آزمايش بندگان است مضمون بسيار عالى آيات 17 تا 33 سوره مباركه ن و القلم‌ <<24>> به نحو فوق العاده قابل توجّه ‌است. داستانى كه در آن آيات مطرح است بدين شرح است:

مردى از اهالى يمن در منطقه صنعا در حالى كه قلبى لبريز از ايمان و عشق و محبّت به حقّ داشت و در اجراى دستورهاى الهى سر از پا نمى‌شناخت، به آباد كردن زمينى بپا خاست. پس از زحمت و رنج زياد باغى با صفا همراه درختان پر از ميوه فراهم آمد، بوى گل و گياه به مشام مى‌خورد، اطراف باغ با درخت‌هاى بلند محاصره شد، آب شيرينْ جوى‌هاى باغ را لبريز كرد و نسيم خوش هوا قيمت باغ را افزون مى‌نمود.

آن مرد الهى درگوشه و كنار باغ به گردش برخاست و ديدگانش از تماشاى آن همه محصول خدادادى خيره شد، او پس از هر گردشى و لذّت بردن از وضع آن سرمايه هنگفت به گوشه‌اى از باغ مى‌رفت و براى اداى شكر به عبادت و خضوع در برابر مالك اصلى هر ملكى مى‌نشست و صورت بر خاك ذلّت در پيشگاه حضرت عزّت مى‌گذاشت و با زبان حال به محضر مقدّس مولايش عرضه مى‌داشت:

او در مناجات و نيايشش از حضرت محبوب مى‌خواست: از اين كه ثروت باعث طغيان و ياغى‌گرى و افتادن او در چاه شهوات شود محافظت گردد و از طوفان‌هاى ويرانگر غرايز و وسوسه‌هاى شياطين بر كنار ماند.

از جناب حقّ درخواست داشت كه به اندازه عفاف و كفاف از آن همه محصول برداشت كند و مازاد بر احتياج را در آن راهى كه معبود محبوب خواسته به كار گيرد.

برنامه هميشگى آن انسان بيدار و مرد با كرامت اين بود كه به وقت رسيدن محصول به اندازه‌اى كه خرج خانواده و مخارج سالانه باغ تأمين شود به بازار فروش رود و بقيّه آن به مستمندان و دردمندان و نيازمندان برسد، به همين خاطر وقتى خريداران در حدّى كه او مى‌خواست ميوه را به مراكز فروش حمل مى‌كردند، درِ باغ را به روى محتاجان باز مى‌گذاشت و به آنان مى‌گفت: به مقدارى كه نياز داريد از اين منبع سرشار الهى ببريد.

فرزندان آن مرد كه همچون پدر از ايمان و عشق بهره نداشتند و انديشه مادّى بر آنان حاكم بود، برخلاف معمول از آن معلّم بزرگوار درس كرامت و سخاوت نگرفته ‌بودند به اعتراض برخاسته به پدر پير گفتند: اينسان كه با باغ عمل مى‌كنى تجاوز به حقّ ماست و ايجاد محدوديّت در رزق و روزى فرزندانت! اگر بدين صورت ادامه دهى به زودى ما را دچار فقر و تنگدستى كرده و به مشقّت و سختى دچار خواهى كرد.

مرد حقّ پرست در پاسخ فرزندانش گفت: من شما را در انديشه و فكرتان خطا كار مى‌دانم، ثروت انباشته چه ارزشى دارد و چه دردى از انسان دوا مى‌كند؟ گيرم كه من از روزگار جوانى مخارج خود را تأمين مى‌كردم، بقيّه را رويهم مى‌گذاشتم و امروز انبارهايى از كيسه زر و طلا و نقره داشتم به من بگوييد چه فايده داشت، جز اين كه در كنار آن همه ثروت مى‌مردم و شما آن را به ارث مى‌برديد و من در عالم برزخ بايد پاسخگوى آن همه مال در برابر حقّ مى‌بودم، مال و ثروتى كه در آن حقّ تهيدستان و ضعيفان و افتادگان موج مى‌زد؟!

فرزندانم! ملكيّت حقيقى اين باغ و بستان واين مال و ثروت از من و شما نيست، آفرينش از آنِ خداست و ما در كنار اين سفره مأمور به اوامر او هستيم، خواسته حضرت او اين است كه: به اندازه نياز مصرف كرده و بقيّه را در راه او به خرج اندازيم. اين صحيح نيست كه تعدادى معدود در انواع وسايل زندگى ولذّت وخوشى غرق باشند و طايفه‌اى ديگر كه در ميانشان عباد شايسته حق وجود دارد، با زن و بچّه خود در عين آبرودارى و داشتن كار و كسب ضعيف، دچار رنج و مصيبت و درد و مشقّت و گرفتارى و رنج باشند.

شكر نعمت‌هاى او كه از باب لطف و محبّت و عنايت و كرامت به ما ارزانى داشته خوردن و خوراندن و عبادت و خدمت به خلق اوست و من راهى جز اين نمى‌روم و برنامه‌اى جز اين نمى‌خواهم، مرا عشقى جز عشق او نيست و هدفى جز جلب رضايت و عنايت او ندارم، من در وفادارى نسبت به او و اهداف پاكش استقامت مى‌ورزم و از توفيق چنين زندگى دلشادم:

آرى، اى فرزندان من، مال و ثروت و قدرت و جاه امانتى است كه از جانب دوست به ما واگذار شده تا در نافع‌ترين راه خرج شود. فقرا و مستمندان، مريضان و دردمندان، بيچارگان و افتادگان، يتيمان و بينوايان همه و همه و حتّى حيوانات و پرندگان در اين مال و ثروت حقّ دارند و بايد به حقّ خود برسند تا حضرت محبوب از ما راضى شود.

چون اين همه به حقّ خود رسيدند آن وقت نوبت من و شماست. اين روشى است كه من از روزگار جوانى به توفيق الهى انتخاب كرده‌ام و تا هستم ادامه مى‌دهم و هيچ قدرتى نمى‌تواند مرا از اين راه مستقيم منحرف سازد.

اين را بدانيد كه ثروت و مال از اين راه بركت پيدا مى‌كند و از طوفان حوادث و بلاها محفوظ مى‌ماند و وسيله جلب صلوات و رحمت حقّ شده و مقدّمه‌اى براى آبادى آخرت مى‌گردد.

فرزندانم! به من مهلت دهيد، مى‌بينيد كه مويم سپيد شده، جسمم ضعيف گشته، قامتم به خميدگى نشسته، امراض گوناگون به من هجوم آورده، چند صباحى بيشتر از عمرم نمانده، پس ازمرگ من اين زمين آباد و باغ پر از ميوه به شما مى‌رسد، اين شما هستيد كه در برابر اين ارث دو راه داريد: يا مسير مرا ادامه مى‌دهيد، يا به راه شيطنت و پستى قدم مى‌گذاريد. اگر در مقام انفاق برآمديد خداوند عوضش را به شما مى‌دهد و اگر به خيمه بخل و دنائت نشستيد عذاب خدا كه تلف شدن مال و افتادن از چشم عنايت اوست به شما مى‌رسد!

از اين گفت و شنود، چند صباحى گذشت كه پيك اجل در رسيد و پيرمرد را به جوار رحمت حقّ منتقل كرد.

ايّام به سرعت سپرى شد؛ باغْ آماده بهره‌بردارى گشت و ميوه‌هاى فراوان آن نزديك چيدن شد، فقرا و مستمندان از اين كه اواخر تابستان رسيده خوشحال شدند؛ زيرا در انتظار چنان وقتى بودند، وقتى كه با رفتن به آن باغ مشكلشان حل مى‌شد و نيازشان برآورده مى‌گشت.

فرزندان پيرمرد كه وارثان باغ بودند به مشورت نشستند. يكى از آنان گفت: از اين پس در اين باغ براى فقرا و مستمندان حقّى نيست، ما تمام اين محصول را تبديل به ثروت هنگفت مى‌كنيم و براى خود وجهه و آبرو مى‌آوريم. يكى ديگر از برادران كه در اخلاق و رفتار نزديك به پدر بود گفت: من اين تصميم را نمى‌پسندم، شما تصوّر مى‌كنيد كه اين كار به نفع شماست امّا بدانيد كه اين نيّت آلوده باعث از دست رفتن باغ و مال و منال است، بياييد روش پدر را ادامه دهيد تا باغ بماند و بركت حضرت حقّ به شما نازل گردد.

در پاسخ او گفتند: درباره آنچه مالك نيستى نظر مده كه سخنان و موعظه تو در بين ما خريدار ندارد.

برادر مؤمن به آنان گفت: برخيزيد و به نماز بايستيد كه نماز بازدارنده انسان از كارهاى ناشايسته و نيّت‌هاى آلوده است؛ ولى به سخنانش اعتنايى نكردند و به موعظه‌اش گوش ندادند.

آنان تصميم گرفتند صبح زود به باغ رفته و نيّت خود را پياده كنند، ميوه‌ها را با قيمت گران به خريداران دهند و نيازمندان و محرومان را در محروميّت و نياز باقى گذارند.

شام خورده و به بستر راحت رفتند، در حالى كه محكوم خواب سنگين بودند، ابرى صاعقه‌زا از جانب قادر متعال مأموريّت يافت بر آن باغ و تمام درختانش صاعقه بزند و هر چه در آن چهار ديوار است از بيخ و بن بسوزاند و به نابودى كشد!!

آنان اوّل صبح به باغ آمدند، وضعى عجيب مشاهده كردند، از يكديگر پرسيدند باغ ما همين است؟ ما كه ديروز اين جا را پر از درخت پربار و آراسته به گل و رياحين ديديم، شايد اشتباه آمده‌ايم؛ ولى برادر مؤمن گفت: نه، باغ شما همين است، بيچاره‌ها! قبل از اين كه بينوايان را محروم كنيد خود شما محروم شديد و كيفر بخل و پستى خود را ديديد. آنگه خداوند بزرگ در پايان اين داستان مى‌فرمايد:

آرى، وجود مقّدس او، انسان را جهت رشد و كمال به صورت‌هاى گوناگون غرق در محبّت و لطف مى‌كند، اگر انسان قدردانى از آن رحمت و محبّت كرد، به ثواب عظيم مى‌رسد و اگر عصيان و طغيان پيشه نمود، عتابش را به صورت‌هاى مختلف جهت بيدارى و بينايى متوجّه وى خواهد كرد.

خوشا به حال آنان كه قدردان نعمت اويند و خوشا به حال آنان كه از عتاب و هشدار او، به بصيرت و آگاهى مى‌رسند و از گناه و معصيت توبه كرده، به راه او باز مى‌گردند.

متاع دنيا يا پاداش عقبى‌

5- آياتى كه مال و منال دنيا و زر و زيور و ثروت و متاعش را در برابر امور معنوى‌ و ثواب آخرتى و رضايت حق، امرى ناچيز و عنصرى قليل و برنامه‌اى ناپايدار مى‌داند و به انسان سفارش مى‌كند دل به متاع كم و اشياى ناپايدار مبند و گول ظاهر دنيا را مخور، بلكه آنچه در دست دارى آن را تبديل به عمل صالح كن و از زر و زيور دنيا و متاع قليل آن، مصالح براى آخرت ابدى و جهان هميشگى فراهم آور كه اين گونه برخوردِ با دنيا، برنامه تمام انبيا و اولياى الهى بوده و جز اين راه محصولى غير گناه و شقاوت به دست نمى‌آيد.

آرى، اهل تقوا با متاع دنيا برخورد حكيمانه دارند، آنان از وقت و مال و علم و آبرو و قدرت خويش براى آبادى آخرت استفاده مى‌كنند و هرگز حاضر نيستند حقّ را با باطل معامله نمايند و سعادت ابدى را از دست داده به شقاوت هميشگى دچار شوند.

از رسول بزرگوار صلى الله عليه و آله روايت شده:

(دقّت كنيد كه دل به چه مى‌سپاريد و با چه عنصرى در ارتباط مى‌آييد!)

و نيز آن حضرت فرمود:

آن كه مغرور اين چند روزه و اين متاع اندك و عنصر ناپايدار مى‌شود، از لمس تمام حقايق محروم و از رحمت حضرت حق ممنوع و در نتيجه در تمام شؤون حيات دچار فساد و افساد گشته و اگر دستش برسد براى دستمالى، قيصريّه را به آتش مى‌كشد و به خاطر برخوردى، جهان را بهم مى‌ريزد و محض هوا و شهوتى، انسان و انسانيّت را به انواع بلاها دچار مى‌سازد.

رزق و روزى در روايات‌

در باب مال و ثروت و روزى حلال و به دست آورنده آن كه از راه كسب مشروع و لحاظ كردن ايمان و تقوا به دست مى‌آورد، روايات و فرازهايى بسيار پر قيمت در منابع عالى اسلامى ثبت شده كه توجّه به آن آثار گران‌بهاى الهى لازم است، آثارى كه قيمت مؤمن و برخوردش را با حقوق مالى نشان مى‌دهد.

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمود:

امام صادق عليه السلام از قول خداوند بزرگ نقل كرده كه:

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمود:

و به عبارت ديگر، انسان شايسته مال صحيح را مى‌شناسد و آن را در خيرات و مبرّات خرج مى‌كند.

مردى به محضر مقدّس حضرت صادق عليه السلام آمد و عرضه داشت: دعا كن خداوند روزى مرا فراوان كند، حضرت فرمود:

دعا نمى‌كنم، برو و روزى خود را با اسباب و وسايلى كه خداوند مقرّر فرموده تحصيل كن. <<41>>

جلال الدّين در توضيح روايت بسيار عالى:

مى‌گويد:

<<آن كس كه در كارهاى خود هدف از زندگانى را دنيا قرار داد و در جستجويش زندگانى خود را سپرى نمود، بدترين حال را منظور كرده است؛ زيرا كه دنيا آن چنانكه مورد تمايل ماست دستگير ما نخواهد بود، به اين معنا كه آن <<مى‌خواهم>> بى‌نهايت كه فقط با يك هدف بى نهايت روحانى اشباع خواهد گشت نمى‌تواند با نمودها و پديده‌هاى زندگانى دنيا اشباع شود.

بهترين حال را كسى به دست آورده است كسى كه از تمام كوشش‌هاى دنيوى عنوانِ وسيله منظور نموده و عُقبى را جستجو مى‌كند.

درباره كسب دنيوى هر چه حيله و مكر و دانايى به كار ببرى سرد است و نابجاست. حيله و زيركى براى ترك دنيا پرستى شايسته مى‌باشد.

كسى كه در زندان نشسته و در جستجوى رهايى از زندان است، كار خردمندانه را آن موقع انجام داده است كه در آن زندان نقبى بزند، شايد كه از آن زندان رهايى يابد.

بستن زندان كار ابلهانه‌اى است، مانند كرم ابريشمى كه هر چند مى‌تند گرفتارى خود را اضافه مى‌كند.

مقصودم از دنيا پرستى غافل شدن از خداست، نه اين كه دنيا پرستى عبارت است از داشتن مال و منال و مقام دنيا. اگر شخص صاحب مال به طور دقيق مال را ارزيابى كند و اين ارزيابى را به طور كامل بجا آورد او خداپرست است و در حقيقت عبادت انجام مى‌دهد.

اگر مال دنيا را آن چنانكه دين دستور داده است مالك شوى، اين همان مال است كه پيامبر صلى الله عليه و آله درباره آن گفته است:

اگر مال دنيا و محبّت آن را در اعماق دل خود جاى دهى، مانند اين است كه آب توى كشتى راه يابد، اين آبِ متراكم شده باعث غرق شدن كشتى خواهد شد، امّااگر مال دنيا و محبّت آن در اعماق قلبت نبوده باشد مانند آب در زير كشتى موجب حركت او خواهد گشت.

از همين جهت بود كه سليمان عليه السلام با آن مال و مقام و ثروت و مكنت، خود را فقير و مسكين مى‌دانست.

هنگامى كه يك كوزه خالى و بى‌آب سرش بسته شده باشد در روى آب مى‌ايستد، از آن جهت كه درون مرد خدا خالى از نمودهاى سنگين مال دوستى است، لذا تا روى جهان هستى سر مى‌كشد و مشرف به جهان مى‌گردد. چرا آب نمى‌تواند مرد الهى را در خود فرو ببرد؟ زيرا كه از نفحه الهى، كوزه روح او پر است؛ اگر تمام دنيا ملك مرد خدا باشد با اين حال خود را بى‌چيز مى‌داند.

طلب مال حلال در روايات‌

در باب طلب حلال و خرج مازاد بر نياز، در مهم‌ترين كتب حديث، روايات پرقيمتى ثبت شده كه توجّه به پاره‌اى از آنها ضرورى است:

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

و نيز فرمود:

و نيز فرمود:

و نيز فرمود:

و نيز فرمود:

و نيز فرمود:

و نيز فرمود:

از آيات قرآن مجيد و روايات و اخبار به دست مى‌آيد كه: فراهم آوردن روزى حلال عبادت است و هر عبادتى در سايه اين عبادت مورد قبول خداست، عبادت‌ و كار خيرى كه ريشه در مال حرام دارد در ترازوى حقّ وزنى ندارد و براى قبولى آن راهى نيست.

از مجموع آيات و روايات اين فصل و مقدّمات و سطورى كه گذشت بدين نتيجه مى‌رسيم كه: كسب حلال وظيفه شرعى و پرداخت مازاد بر احتياج در راه خدا يك مسئوليّت سنگين الهى و اجتماعى است.

نتايج آيات و روايات بسط و قبض رزق‌

از آنچه كه در سطور گذشته ملاحظه كرديد نتايج زير به دست مى‌آيد:

1- آيات بسط و قبض و وسعت و تنگى رزق به هيچ عنوان مانع از فعّاليّت اقتصادى نيست. بر اساس آيات قرآن هر انسانى مكلّف به كسب و كار است و بيكارى و بى‌عارى و خوردن از محصول زحمات ديگران بدون شك حرام و امرى ممنوع است؛ بسط و قبض در كسب و كار و رعايت شرايط الهى امرى آسمانى و حقيقتى ملكوتى است كه نظام حيات انسانى آن را اقتضا مى‌كند.

2- فقر و تنگدستى، يا معيشت مستكبرانه و وسعت در مال و منال، اگر معلول استعمار و استثمار باشد از نظر فرهنگ حق مردود و غير قابل قبول است و بر مستضعفان و تهيدستان واجب شرعى است كه بر قلدران و زورگويان و اربابان جاه و مال بتازند كه همگان به حقوق الهى و انسانى خود برسند.

3- بسط و قبض كه معلول گناه و معصيت و فساد و افساد و اسراف و تبذير است ربطى به مقدّرات الهيّه و نقشه‌هاى ملكوتيّه و اراده حضرت حقّ ندارد كه براى احدى روزى حرام مقرّر نشده و سخت‌گيرى نابجا مقدّر نگشته است.

4- بسط و قبض حقيقى عين امتحان و آزمايش حضرت ربّ العزّه جهت رشد و كمال عباد و ظهور شايستگى بندگان است و به عبارت ديگر معلول حكمت و عدل حقّ نسبت به انسان است و هيچ جايى براى ايراد و خرده‌گيرى در آن نيست.

5- گروهى از عباد از طريق بسط رزق به بهشت عنبر سرشت مى‌رسند، به اين معنا كه مال و ثروت را در راه خدا و خيرات و مبرّات و صدقات و انفاقات به كار مى‌گيرند و براى آخرت خويش اندوخته‌اى بس عظيم ذخيره مى‌نمايند و گروه ديگر به خاطر صبر و استقامت در كنار قبض و تنگ‌دستى از شهوات و غرايز و ذلّت و نكبت در امان مى‌مانند و همين تقوا و پرهيزكارى، عالى‌ترين ذخيره آنان براى قيامت مى‌گردد. به عبارت ديگر نداشتن مال و ثروت براى آنان ترمزى قوى در برابر معاصى و گناهان است و عاملى براى پاكى و طهارت، طهارتى كه محصول اخروى آن رضوان و بهشت الهى است.

بيداران و بينايان براى حقّ زنده‌اند و براى حقّ مى‌ميرند، جز حقّ نمى‌خواهند و جز حقّ نمى‌دانند، كسب و كارشان، خوراك و پوشاكشان، مركب و مسكنشان، اخلاق و حرفشان، اطوار و رفتارشان، مال و منالشان، جاه و مقامشان همه و همه براى حقّ و در راه حقّ و محض حقّ و عين حقّ است.

دنيا براى آنان نردبان آخرت و نان و نعمتشان براى عبادت ربّ و خدمت به خلق است.

______________________________

(1)- اشاره است به آيه <<وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى‌ حِينٍ>> ؛ <<و براى شما در زمين، قرارگاهى [براى زندگى‌] و تا مدتى معين، وسيله بهره‌ورى اندكى خواهد بود.>> بقره (2): 36.

(2)- بقره (2): 3.

(3)- انفال (8): 3.

(4)- حج (22): 35.

(5)- قصص (28): 54.

(6)- سجده (32): 16.

(7)- بقره (2): 168.

(8)- مائده (5): 88.

(9)- انفال (8): 69.

(10)- نحل (16): 114.

(11)- رعد (13): 26.

(12)- اسراء (17): 30.

(13)- عنكبوت (29): 62.

(14)- روم (30): 37.

(15)- سبأ (34): 39.

(16)- اشاره است به آيه <<سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً>> ؛ <<خدا به زودى پس از سختى و تنگنا، فراخى و گشايش قرار مى‌دهد.>> طلاق (65): 7.

(17)- شورى (42): 12.

(18)- شورى (42): 27.

(19)- آل عمران (3): 180.

(20)- ليل (92): 5- 7

(21)- نساء (4): 5.

(22)- مستدرك الوسائل: 12/ 339، باب 1، حديث 14225؛ وسائل الشيعة: 16/ 285، باب 1، حديث 21557.

(23)- صحيفه سجاديه: دعاى 8.

(24)- <<إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ* وَلَا يَسْتَثْنُونَ* فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِّن رَّبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ* فَ

ارزش عمر در قرآن‌

اين فرازها و جملات زيباى دعا به دو واقعيّت بسيار مهم اشاره دارد:

1- براى هر ذى حياتى در اين جهان وقت معيّن و زمان محدودى است.

2- هر كس پس از ورود به جهان ديگر به جزاى اعمالش چه نيك، چه بد خواهد رسيد.

ملل مختلفه جهان هر يك براى نشان دادن قيمت و ارزش عمر ضرب المثلى دارند كه مشهورترين ضرب المثل‌ها در اين زمينه اين جمله مشهور است: وقت طلاست.

ولى اسلام عزيز و فرهنگ ثمربخش الهى زمان و وقت را با هيچ كدام از عناصر مادى هر چند داراى ارزش بالا و سنگين باشد نسنجيده؛ زيرا در ميزان عدل و حكمت، عنصرى از عناصر همسنگ با وقت و عمر انسان نيست.

قيمت و ارزش عمر در اسلام، ايمان و عمل صالح و اخلاق حسنه است. اگر كسى لحظات و دقايق، ساعات و روزها و شب‌ها، هفته‌ها و سال‌هاى عمرش را در برابر تحصيل ايمان و معرفت و عمل صالح و اخلاق حسنه بپردازد، وقت خود را به حق خرج كرده و در اين زمينه از هر ضرر و خسرانى مصون مانده و در پايان راه به رضاى خدا و جنّات نعيم خواهد رسيد.

صرف عمر در امور بيهوده، يا در عيش و نوش شيطانى، يا در راه طاغوت و طاغوتچه، يا در راه دنياى محض و مادّيّت خالص، يا در لهو و لعب، هدر دادن وقت وتلف كردن زمان است و عاقبتى جز ذلّت و نكبت و اندوه و حسرت و غضب حقّ و آتش جهنّم ندارد.

آنان كه در روز قيامت دچار حسرت و اندوه و اضطراب و وحشت و عذاب و ذلّت مى‌شوند همانانند كه در آن جا به تمامى معنى متوجّه مى‌گردند كه عمر را ضايع كرده و وقت و زمانى كه حضرت حقّ براى رشد و كمال به آنان مرحمت فرموده بود صرف هوا و هوس و ابليس و جنود او كرده‌اند.

در آن روز وضع انبيا و اوليا و عاشقان و عارفان و به خصوص سختى عذاب، آنان را بيدار مى‌كند و به منتهاى بينايى نسبت به وضع خودشان مى‌رساند و مى‌فهمند كه نمى‌بايست عمر را ضايع مى‌كردند و شب و روز و هفته و سال را به بطالت و گناه مى‌گذراندند؛ به همين خاطر از ميان شعله‌هاى آتش و عذاب سخت الهى فرياد برمى‌آورند:

خداوندا! يك‌بار ديگر مارا به دنيا برگردان و به همان اندازه وقتى كه در اختيار ما گذاشتى براى بار دوّم در اختيار ما بگذار، تا تمام لحظات و روز و شب و ماه و سالش را در عمل صالح و ايمان و اخلاق صرف كنيم و بعد از آن از عنايات و الطاف و رحمت و مرحمت تو همچون پاكان و نيكان بهره‌مند گرديم؛ ولى در پاسخ آنان گفته مى‌شود: براى يك بار، عمر در اختيارتان گذاشتيم و براى خرج كردن آن در راه صواب و ثواب، توسّط انبيا و اوليا شما را هدايت كرديم، مى‌خواستيد همان وقتى كه در دنيا بوديد از وقت استفاده كنيد و از عمر بهره بگيريد.

اين سؤال و جواب در قرآن مجيد، پنج بار بين اهل عذاب و حضرت حق ردّ و بدل مى‌شود و در مرحله پنجم زبان اهل جهنّم براى هميشه بسته شده، از سخن گفتن الى الأبد عاجز مى‌شوند!

اين كه براى هميشه آنان را از سخن گفتن با حق محروم و ممنوع مى‌كنند شديدترين عذاب و سخت‌ترين حال است.

در برابر اينان كسانى هستند كه وقت را غنيمت دانسته و براى عمر ارزش قائل شدند و به هدايت انبيا و اوليا مدّت اقامت خود را در دنيا با كسب ايمان و عمل صالح و اخلاق حسنه و در يك كلمه با عبادت ربّ و خدمت به خلق عوض كردند، اينان را در جهان آخرت رضاى حقّ وبهشت عنبر سرشت است.

كسى كه محورى جز خدا ندارد و محبوبى جز حضرت حقّ در عرش دلش حكومت نمى‌كند و معلّمى در مسير تربيت و رشد و كمال جز انبيا و اوليا نمى‌شناسد، گوهر وقت جز با عشق محبوب حقيقى و جز با عمل صالح و اخلاق حسنه معامله نمى‌كند و راستى كه عشق حضرت حقّ جز اين اقتضا ندارد.

خواجه معين الدّين چَشتى مى‌گويد:

استاد انصاریان این فراز را همراه با فراز قبل شرح کرده اند، برای مشاهده لطفا «اینجا» را کلیک کنید.

مقام حمد و ابزار آن‌

از جملات عالى و پرارزش اين فراز از دعا استفاده مى‌شود كه حفظ حدود انسانيّت به شناخت نعمت‌ها و مُنعم نعمت‌ها و شكر و حمد در برابر نعمت‌هاست كه هر كس در طريق معرفت منعم و نعمت و حمد و سپاس با مهيّا بودن تمام وسايل كار از جانب حق قدم نگذارد، از مدار انسانيّت خارج شده به چاه حيوانيّت و بدتر از آن درخواهد افتاد!

ابزار شناخت منعم و نعمت عبارت است از: عقل، فطرت، وجدان، نبوّت، امامت و قرآن. و ابزار حمد و سپاس عبارت است از: اعضا و جوارح كه اين ابزار به انسان ارزشى مافوق ارزش ها مى‌دهد و وى را از بسيارى از موجودات و در نهايت از تمام عالم و عالميان برتر مى‌نمايد.

چه بدبخت و تهيدست‌اند آن مردمى كه جز خور و خواب و شهوت كارى ندارند و كارى نكردند! چه پرشقاوت و ظَلوم و جَهول‌اند آنان كه در مقام شناخت منعم و نعمت و در مرحله اداى سپاس و شكر برنيامدند؛ اينان كوردلان و پست فطرتانى هستند كه به فرموده قرآن مجيد: از حيوانات هم بدترند كه حيوانات در عين نداشتن عقل و خرد و فطرت و وجدان براى هر هدفى كه آفريده شده‌اند به سوى آن هدف روانند و هريك كارى يا كارهائى كه دراين گردونه با عظمت برعهده دارند به خوبى انجام مى‌دهند، ولى برخى از انسان‌ها از ابزار شناخت و عمل جدا شده و به كارهايى دست مى‌زنند كه حيوانات را از آن كارها عار و ننگ است.

و چه خوشبخت و پرقيمت‌اند آنان كه از عقل و فطرت و وجدان و نبوّت و امامت و قرآن نيرو گرفته و پس از آراسته شدن به شناخت، در مقام اداى شكر و سپاس برآيند كه اينان از ملائكه برتر و از تمام موجودات افضل‌اند.

علم و معرفت الهى‌

در اين قسمت، شما را به چند روايت عالى و معتبر، در باب معرفت و شناخت، توجّه داده، سپس به مقام والاى اهل معرفت و انسانيّت اشاره كرده، آنگاه به‌ توضيح و تشريح جملات دعا مى‌پردازم.

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

و نيز فرمود:

امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

استاد انصاریان این فراز را همراه با فراز قبل شرح کرده اند، برای مشاهده لطفا «اینجا» را کلیک کنید.

در این جملات زيبا به چند مسأله بسيار مهم اشارت رفته است:

1- تعليم عرفانِ نفس به بندگان.

2- الهام به شكرگزارى.

3- گشودن ابواب علم به سوى ربوبيّت.

4- دلالت بر اخلاص در توحيد.

5- دور داشتن انسان از الحاد و شرك.

1- تعليم عرفان نفس به بندگان‌

آرى، براى شناخت حضرت او راهى جز همان راهى كه از طريق تفكّر در خلقت موجودات ونبوّت انبيا و وحى كه تمام محصولش در قرآن و كلام ائمّه طاهرين عليهم السلام ارائه شده وجود ندارد.

با تفكّر تنها فقط مى‌توان به اين معنى رسيد كه آفرينش داراى آفريننده است، امّا اسماى حُسنى و صفات عُلياى او چيست و از خلقت چه منظورى داشته و از انسان چه تكليفى مى‌خواهد، براى انسان روشن نمى‌شود. براى رسيدن به اين حقايق عالى بايد متوسّل به قرآن مجيد و فرمايش‌هاى انبيا وائمّه طاهرين عليهم السلام شد و اين است معناى عرفان نفس حقّ به حقّ و ترجمه راه شناخت او به وسيله او و به تعبير اسوه عارفان وامام عاشقان وجود مقدّس حضرت سجّاد عليه السلام: بِكَ عَرَفْتُكَ. <<1>>

الهام اوّليّه و ابتدائيّه حضرت او به نفس جهت حركت به سوى حقايق و معارف، نفس را آماده يادگيرى و توجّه به حقيقت از طريق ابزارى كه چون عقل و چشم و گوش و قلب در اختيار دارد مى‌نمايد و اين همان است كه در قرآن مجيد آمده:

تكميل نفوس و تزكيه ارواح‌

نفس، مبدأ حركتش از اين الهام است كه فقط و فقط و به طور خالص عنايت حضرت او جهت شناساندن خود به عبد است و منتهاى حركتش مقام قرب و وصل‌ و رضايت و بهشت عنبر سرشت است و بين اين مبدأ و منتهاست كه بايد منازل عقايد صحيحه و اخلاق حسنه و اعمال صالحه را سير كند و به قول عرفا: منازل بدايات و ابواب و معاملات و نهايات را طى نمايد.

تكميل نفوس و تزكيه ارواح و عقول از شوائب و نوائب شيطانى همچون الحاد و شرك و شكّ و ترديد و ريب جز از اين راه ميسّر نيست و هر كس تكميل و تصفيه نفوس را جز از اين طريق ادّعا كند سخنى به غايت جاهلانه گفته و تيرى در تاريكى رها كرده است.

[تكميل نفوس و تزكيه ارواح در كلام سعيد فرغانى‌]

سعيد فرغانى در تكميل نفوس و مراحل آن مى‌گويد:

<<انسان بعد از تنزّل از مقام واحديّت و مرتبه اعيان ثابته و طىّ منازل عقول طوليّه و درجات برزخيّه و وقوع در عالم عناصر و تعيّن به صورت مزاجى و عبور از درجات نباتى و حيوانى، قبل از ورود در عالم انسانى، حيوانى است بالفعل و انسانى است بالقوّه و محجوب از فطرت ذَرّيّه و وجود مثالى جسمانى و نيز محجوب است از وجود روحانى عقلانى به مقتضاى دورى از فطرت تابناك خويش.

نفس به حكم احكام تعويقات و خاصيّت تنزّلات و تطويرات‌ <<4>> و غلبه احكام و خواصّ طبيعت و انغمار <<5>> در اوصاف و لوازم عادات جسمانى، از اصل فطرت‌ غافل و روگردان؛ و مُقبل‌ <<6>> و مُنهمك‌ <<7>> در حظوظ نفسانيّه است، حكم اين غفلت سرّ الهى وجودى و حقيقت اثر روحانى و حقيقت نفس انسانى را در بر گرفته و نفس متنزّل در اين مقام به واسطه غلبه احكام كثرت بر مراتب وجودى او به كلّى به انحراف از اخلاق و اوصاف ذاتى خود مبتلا شده و اثر قلب متّصف به وحدت و اعتدال، از ناحيه غلبه كثرتْ مخفى و بدون اثر و در برخى از اشخاص چنان اخلاق و عادات و لوازم حيوانى غلبه مى‌نمايد كه شخص داخل در زمره ممسوخين مى‌شود.

نفوس منغمر در طبع و واقع در هاويه مادّه واشخاص متنزّل در مقام و موطن طبايع و اجسام مختلفند.

برخى از اشخاص به واسطه آن كه قلب آنها به سرعت متأثّر مى‌شود از سرّ وجودى مفاض بر حقيقت آنها، به حكم:

و به موجب:

و مصداق آيه كريمه:

به صف اولياى خدا مى‌پيوندند و اين جماعت به لحاظ قرب و بُعد نسبت به مقام ذات مختلفند.

بعضى ديگر از نفوس كه مانند دسته اوّل بدون سعى و عمل مشمول جذبات حقّ واقع نمى‌شوند، به مقتضاى تجلّى حقّ به اسم هادى، نور ايمان از باطن وجود آنان ظاهر شده، ذات و مظهر روحانى و نفسانى خود را در سِجْن طبيعت و زندان عالم مادّه گرفتار و محجوب از اصل فطرت ديده و ازباطنْ ذات مظهر روحانى و نفسانى خود را به خطاب:

مخاطب قرار مى‌دهند، لهذا اين قبيل از نفوس از ناحيه خطاب واصل از باطن، از خواب بيدار مى‌شوند و از غفلت وتضييع وقت و قصور و تقصير خود شرمسار و منفعل گرديده و گويند:

[مراحل تكميل نفوس‌]

اين قبيل از بيداران درك مى‌كنند كه سه امر مهم مقابل آنها قرار دارد و اگر آنى از آن غفلت ورزند چه بسا به خسران عظيم مبتلا گردند:

مرحله دوّم: بايد نفس به حسب باطن، داخل در مقام غربت شود، از باب جدايى نفس از مقارّ احكام عادات به واسطه كسب مَلَكات روحانيّه و اخلاق ملكوتيّه. اين امر به مقام ايمان تعلّق دارد.

بايد توجّه داشت كه: احسان دارى مراتب است، چون نفس بعد از تنبّه، ازمقام طبع و عالم حيوان عبور نموده و به حسب ترقّى و تكامل در مراتب عالم معنى سير مى‌كند، لذا كتاب تكوين مانند كتاب تشريع داراى هفت بطن است؛ ظاهر آن عالم طبع و منازل بعد از طبعْ بواطن وجود به شمار مى‌روند.

اين مرتبه اختصاص دارد به عوام مسلمانان و مؤمنان و شيخ كبير صدر الدين رومى آن را اوّل مرتبه احسان دانسته، در آن جا كه گفته‌اند:

جمع وصايا و نصايح را داخل در باب احسان نموده و مرتبه‌

را اواسط مراتب احسان و مقام عبادت بدون كَأنَّ را آخر درجات احسانيّه مى‌داند.

بياناتى نظير فرموده امير اوليا امام على عليه السلام:

لسان مرتبه اخير احسان است.

[وجوه نفس‌]

نفس داراى سه وجه است:

يكى روى توجّه آن به تدبير بدن از ناحيه قواى واسطه بين نفس و بدن، وَتَوْ طينُهُ إلى ما فيهِ نَفْعُهُ عاجِلًا عَلى وَجْهٍ جَميلٍ.

چون نفس سالك از ناحيه تعلّق و اتّكاى به بدن، قادر است جلب منفعت و دفع ضرر نمايد، از ناحيه بدن وقوّه واستعداد به سير تكاملى مى‌پردازد و اگر قواى بدنى نباشند نفس قدرت تكامل را از دست مى‌دهد.

اطاعت اوامر حق و تطبيق اعمال با شريعت، شأن نفس متعلّق به بدن است.

وجه <<توجُّه النّفس بِقُواها إلى تدبيرِ البدنِ و العملِ عَلى‌ وِفْقِ الشَّرع>> را <<بدايات>> ناميده‌اند و اين خود بدايت ابتداى اخذ استعدادِ سير و حركت به سوى منازل حقّ است.

نفس علاوه بر نظر به قواى خود جهت توسيط قوا، نظرى نيز به خود مى‌افكند و از اين ناحيه به تعديل صفات و تسكين حِدّت و ثبات آن مى‌پردازد و اين را باب دخول نفس از ظاهر به باطن و در و مَدخلِ روح از شهادت نفس به مقام غيب آن ناميده‌اند. چون اين امر داراى مراتب است علماى اخلاق از مجموع آن به <<ابواب>> تعبير نموده‌اند.

قسم سوّم عبارت است از: وجه توجّه نفس به باطن خود كه مرتبه روح و سرّ نفس باشد جهت استمداد از باطن براى ازاله حجت و قبول مدد الهى و آن را قسم <<معاملات>> ناميده‌اند <<21>>

اين است آن حقايقى كه از جانب حضرت دوست به واسطه قلب پاك به انسان الهام مى‌شود و اين الهام باعث حركت به سوى بدايات و ابواب و معاملات مى‌گردد كه در مجموع، هزار منزل است و شرح هر يك و راه سير به سوى آن در آيات قرآن و معارف الهيّه بيان شده است و در حقيقت همان است كه حضرت سجّاد عليه السلام آن اسوه عاشقان و اميد عارفان فرمود:

<<وَالْحَمْدُ لِلّهِ عَلى ما عَرَّفَنا مِنْ نَفْسِهِ>>

توجه و بيدارى ناگهانى انسان نسبت به آفرينش و اجزاى و عناصر آن و از پى آن به شناخت حقّ برخاستن و از پس آن به وادى با عظمت شكر قدم گذاردن، عين عنايت حقّ و الهامى از جانب او براى رشد و كمال انسان است.

علاقه پيدا كردن به معارف و از پى آن به دنبال انبيا و ائمّه و اوليا رفتن و از پس آن به اطاعت از خواسته‌هاى حقّ برخاستن نيز عنايت و الهام آن يار مهربان و نعمتى است كه تمام آدميان از شكر و سپاس آن عاجزند.

فيضى بزرگترين شاعر سده دهم سرزمين هند كه از حكمت و عرفان بهره‌مند بود، در بيان جلال و عظمت حضرت ربّ العزّه مى‌گويد:

استاد انصاریان این فراز را همراه با فراز قبل شرح کرده اند، برای مشاهده لطفا «اینجا» را کلیک کنید.

ظلمات برزخ و تفسير آن‌

ظلمات چيست و برزخ كجاست؟

ظلمات جمع ظلمت است كه بى‌نورى چيزى است كه بايد نورانى باشد.

برزخ در لغت فصل بين دو شى است ولى به تعبير آيات و روايات، فاصله از وقت مرگ تا قيامت است.

به عبارت ديگر: هرگاه علاقه انسان از طبيعت قطع شود پس در اوّل منزل عجايب عالم الهى است. در اين عالم دو فرشته سؤال كننده تمام خير و شرّ انسان را در دنيا به صورت مناسب و غير محدود مى‌بينند.

امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

جسم آدمى پس از مرگ رها گشته و پس از پراكندگى اجزاى آن به طبيعت باز مى‌گردد. نفس ناطقه انسانى كه همان روح آدمى است پس از فرا رسيدن مرگ همچنان باقى است. روح پس از جدايى بدن به مرحله تازه‌اى از زندگى منتقل مى‌گردد كه زندگى برزخى ناميده مى‌شود. او در عالم برزخ به سر مى‌برد تا اين كه رستاخيز برپا گردد و به سراى آخرت انتقال يابد.

روح هر انسانى دارنده بسيارى از رويدادهاى دوران عمر است و حوادث زندگى‌ را به ياد دارد و ارواح دانشمندان علاوه بر خاطره‌هاى عادى، داراى علوم و فنونى هستند كه در دوران زندگى فرا گرفته‌اند و با رويداد مرگ و جدا شدن روح آگاهى پيدا مى‌كند و نيك و بدهاى دنياى خود را، به ياد مى‌آورد.

آيات و روايات بسيارى گوياست كه نيّت‌ها و باورهاى درست و رفتارهاى شايسته انسان، تجسّم مى‌يابند و قلمرو زندگى صاحبان خود را در عالم برزخ روشن مى‌كنند. و نيّت‌هاى ناپاك و باورهاى نادرست و رفتارهاى ناشايسته با چهره‌هاى تاريك تجسّم مى‌يابد و عرصه زندگى صاحبان خود را در عالم برزخ تيره و تار مى‌سازد.

معناى ظلمت برزخ در كلام بزرگان‌

اما برخى گفته‌اند:

<<مراد از ظلمتِ برزخ؛ ظلمتِ عمل و ظلمتِ بدن است كه نور از نفس مجرّد قطع شود و آماده رجوع به ماده اصلى شود.

برخى گفته‌اند:

ظلمات به اعتبار شدّت ظلمت است.

برخى گفته‌اند:

ظلمات عبارت از شدايد روح در عالم برزخ با كنايه از آتش ظلمات است مانند آتش قيامت يا مكانى كه در عالم مثال است <<2>>

از شيخ بهايى نقل شده است كه:

<<در روايات است كه اشباحى كه به نفوس تعلّق دارد در عالم برزخ هستند و جسم نيستند، ولى مى‌خورند و مى‌آشامند و در جلسات حلقه حلقه مى‌نشينند و سخن مى‌گويند و بهره مى‌برند و گاهى در فضاى بين زمين و آسمانند و يكديگر را مى‌شناسند و ملاقات مى‌كنند.

اين اشباح واسطه‌اى بين دو عالم هستند نه جسم مادّيند و نه موجود مجرّد و لطيفند. و اين عالم عالمى است بسيار گسترده و ساكنان آن عالم با يكديگر در لطافت و تيرگى و زيبايى و زشتى صورت، تفاوت فراوانى دارند. بدن‌هاى مثالى آنان حواس ظاهريّه و باطنيّه را دارند. از لذايذ جسمى و روحى متنعّم و از دردهاى بدنى ناراحت مى‌شوند <<3>>

انسان در فاصله ميان مرگ و رستاخيز عمومى، يك زندگانى محدود و موقّتى دارد كه برزخ واسطه ميان حيات دنيا و حيات آخرت است. انسان پس از مرگ از جهت اعتقاداتى كه داشته و اعمال نيك و بدى كه در اين دنيا انجام داده مورد بازپرسى خصوصى قرار مى‌گيرد و پس از محاسبه اجمالى، طبق نتيجه‌اى كه گرفته شد به يك زندگى شيرين و گوارا يا تلخ و ناگوار محكوم گرديده با همان زندگى در انتظار روز رستاخيز عمومى به سر مى‌برد.

حالِ انسان در زندگى برزخى بسيار شبيه به حال كسى است كه براى رسيدگى اعمالى كه از وى سر زده به يك سازمان قضايى احضار مى‌شود و مورد بازجويى قرار گرفته، به تنظيم و تكميل پرونده‌اش بپردازند، آنگاه در انتظار محاكمه در بازداشت به سر برد. در عالم برزخ زمان مطرح نيست و كوتاهى يا طولانى بودن برخوردارى از نعمت‌ها يا سختى‌ها معنا ندارد. اما فراز و فرود در شدّت يا ضعف نعمت‌ها و يا سختى‌ها در آن عالم مى‌باشد.

روح در برزخ، در كلام علامه طباطبايى‌

علّامه طباطبايى مى‌نگارد:

<<روح انسان در برزخ، به صورتى كه در دنيا زندگى مى‌كرد به سر مى‌برد، اگر از نيكان است از سعادت و نعمت و جوار پاكان و مقرّبان درگاه خدا برخوردار مى‌شود و اگر از بدان است در نقمت و عذاب و مصاحبت شياطين و پيشوايان ضلال مى‌گذراند.

خداى متعال در وصف حال گروهى از اهل سعادت مى‌فرمايد:

در وصف حال گروهى ديگر كه در زندگى دنيا از مال و ثروت خود استفاده مشروع نمى‌كنند مى‌فرمايد:

در كتاب <<الهيات و معارف اسلامى>> آمده است:

<<بدن برزخى و عذاب و نعمت‌هاى آن جا را مى‌توان به گونه‌اى به لذّت و يا نعمت‌هاى موقع خواب تشبيه كرد. انسان در عالم رؤيا واقعاً يك رشته كارهايى را انجام مى‌دهد، راه مى‌رود، سخن مى‌گويد، مى‌انديشد و ... هرگاه اين كارها را با زندگى عنصرى و مادّى بسنجيم فاقد حقيقت خواهد بود ولى اگر از نسبت‌گيرى و مقايسه صرف‌نظر كنيم، بايد گفت: اين كارها در ظرف رؤيا براى خود حقيقتى دارند؛ زيرا خوشى‌ها، آرامش‌ها و آلام و دردهاى رؤيايى، براى خود خالى از يك نوع واقعيّت نيست.

چه بسا حالات انسان در خواب روى بدن عنصرى نيز اثر مى‌گذارد. حالا اگر يك چنين زندگى رؤيايى واقعيّت بيشتر و حقيقتى روشن‌تر پيدا كند، بايد نام آن را زندگى برزخى نهاد. در آن جا مادّه و عنصر يا مولكول و اتم وجود ندارد ولى صورت تمام موجودات جهان بى‌آن كه مادّه و وزنى در كار باشد موجود است.

به اين خاطر دانشمندان مى‌گويند:

در جهان برزخ، آثار مادّه از گرمى و سردى، از شيرينى و تلخى، شادمانى و غمگينى هست، هر چند خود مادّه وجود ندارد. در آن جا خوردن و آشاميدن، سماع و استماع و ديدن وجود دارد. اگر چه از مادّه‌اى كه اين امور در زندگى ما بر آن توقّف دارد، خبرى نيست.

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در جنگ بدر دستور داد كه كشته‌هاى قريش را به چاهى‌ بريزند سپس بر سر چاه ايستاد و به آنان خطاب كرد و فرمود:

آيا آنچه را كه خداى شما وعده كرده حقيقت داشت؟

مسلمانان گفتند: آنان مردگانند و چگونه با آنان سخن مى‌گوييد.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: شما از آنان شنواتر نيستيد، آنان مى‌شنوند، ولى اجازه سخن گفتن ندارند <<7>>

مواقف الأشهاد و تفسير آن‌

مواقف الاشهاد يا جايگاه گواهان در آخرت برگرفته از آيات سوره غافر است كه مى‌فرمايد:

به راستى، اگر در اين روز سخت يعنى همان روزى كه هر كس به كار خويش مشغول است و كسى را ياراى دور ساختن عذاب از خود و ديگران نيست؛ پرده ستاريت حق تعالى آويخته نشود ما بندگان با رسوايى چه خواهيم كرد!

استاد انصاریان این فراز را همراه با فراز قبل شرح کرده اند، برای مشاهده لطفا «اینجا» را کلیک کنید.

استاد انصاریان این فراز را همراه با فرازهای قبل شرح کرده اند، برای مشاهده لطفا «اینجا» را کلیک کنید.

استاد انصاریان این فراز را همراه با فرازهای قبل شرح کرده اند، برای مشاهده لطفا «اینجا» را کلیک کنید.

تفسير محاسن خَلق‌

حقيقت وجود آدمى همان نفخه دميده شده خداوند در جان اوست. در جلالت و منزلت آدمى همين بس كه خداوند او را به صورت معنوى و ملكوتى‌اش آفريده و خلافت و معرفت و استعداد خويش را به او بخشيده است. وجود آدمى جامع تمام تضادّها است، چرا كه مظهر جمال و جلال الهى است. حقيقت انسانى برتر از هستى و داراى ظهورات گوناگون است. و به حسب جامعيّت آينه حق است.

چنانكه حق جامع جميع اسماست انسان نيز جامع و مظهر تامّ حق است.

آفرينش آدمى در نيكوترين غالب و زيباترين چهره مقرّر شده است. نيكويى و زيبايى آدم از آن جهت است كه خداوند، آدم را با اعضاى هماهنگ و دقيق مجهّز كرده كه مى‌تواند كارهاى گوناگون و شگفت‌انگيزى انجام دهد كه هيچ يك از جانداران ديگر، توان انجام دادن آنها را ندارد و اين چهره برتر در زندگى روحى و مادّى و ابعاد گوناگون، ممتاز است.

از اين رو راويان و عارفان از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله نقل كرده‌اند كه:

و همچنين رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

امير مؤمنان عليه السلام مى‌فرمايد:

آفرينش آدم در كلام ملاهادى سبزوارى‌

حكيم و فيلسوف بزرگ حاج ملاهادى سبزوارى درباره آفرينش رحمانى آدم، از عارفى نقل مى‌كند:

<<خداوند اراده نمود كه ذاتش را در صورت جامع نمايان كند. پس خود را در صورت انسان قرار داد. و اراده نمود كه اسما و صفات و افعالش را در صورت كامل ظاهر سازد آنها را در صورت عالم قرار داد، پس او در دو آينه نمايان مى‌شود <<4>>

محاسن جمع حسن به معناى جمال و نيكويى است. اگر مقصود از خَلق، مخلوق خداوند باشد يعنى خداوند بهترين زيبايى آفرينش را در يك وجودى به نام آدم اختيار كرد كه قامتش ايستاده و چهره‌اى نيكو و سر او به سوى آسمان و اعضايى رها شده دارد. و يا در وجود پاك معصومان عليهم السلام كه آنان مثال و آينه و نماينده حق در ظاهر و باطن هستند. پس خداوند زيبايى‌هاى ظاهرى و باطنى را به انسان عطا كرده است.

گاهى مراد هيئت ادراكى و حواس است چون انسان اشرف مخلوقات است. پس خداوند در كامل‌ترين صورت خلق نموده است.

محاسن بدنى مخلوقات‌

محاسن بدنى سه گونه است:

الف) صورت نيكو كه در آيه:

به آن اشاره شده است.

ب) قامت نيكو و مناسب كه در آيات:

آمده است.

ج) حالت‌هاى گوناگون مانند: نشستن و ايستادن و خوابيدن و فعّاليّت و ...

و اگر مراد از حسن خُلق، همان صفات نيك باطنى اخلاقى باشد، پس حق تعالى انسان را با تركيب‌هاى مختلف روحى و جسمى و عقل و احساس آفريده كه مانند عالمى كوچك است، چون مى‌خورد و مى‌آشامد و حركت و احساس مى‌كند؛ مانند گياهان است و چون حقيقت اشيا را درك مى‌كند؛ مانند حيوان است و چون جامع معانى فوق است همانند فرشته است.

خداوند براى او بهترين اخلاق را خواسته است و خُلق در اين جا هيئت راسخ در نفس است كه افعال بدون فكر و روش به راحتى صادر مى‌شود.

خَلق و خُلق دو كلمه‌اند كه با هم استعمال مى‌شوند، وقتى گفته مى‌شود: فلانى‌ حسن خلق دارد يعنى ظاهر و باطنش نيكوست. پس از خَلق اراده ظاهر و از خُلق اراده باطن مى‌شود. <<8>>

از امام حسن عليه السلام به سندى كه راويان آن حسن هستند نقل شده كه فرمود:

اين موضوع به قدرى اهميت دارد كه امام على عليه السلام فرمود:

تفسير طيّبات الرزق‌

اين فراز دعا برگرفته از آيات سوره غافر است كه مى‌فرمايد:

خدا پس از آن كه ما را آفريد و از روح خود در ما دميد به برآوردن نيازهاى ما پرداخت، تا آرزوهايمان را كه هر يك فكر و روح ما را به خود مشغول مى‌دارد و خاطرمان را پريشان مى‌سازد، برآورد.

از اين رو؛ روزى‌هاى پاك و پاكيزه را به سوى ما روان ساخت.

خداوند متعال مى‌فرمايد:

معانى رزق‌

معناى رزق را هر موجودى به درك فطرى خود با آن آشناست.

يكى از معانى رزق بخشش است؛ مانند آن كه مى‌گويند پادشاه به لشكريانش رزق مى‌دهد مقصود مواد غذايى و خوراك است. دامنه معناى رزق با گذشت زمان گسترده شده و هر گونه مواد غذايى را كه به آدمى مى‌دهند، خواه دهنده آن شناخته شده باشد يا نه، شامل مى‌شود.

رزق، بخششى است كه به ميزان تلاش آدمى مى‌رسد هر چند دهنده آن ناشناخته باشد، سپس معناى آن گسترده‌تر شده و به معناى هر سودى است كه به آدمى مى‌رسد. اگر چه خوراك آدمى نباشد براى همين همه سرمايه‌هاى زندگى‌ مانند: مال و مقام و خويشاوندان و ياران و فرزندان و زيبايى و دانش و آگاهى و نظير اينها، رزق هستند.

رزق به آن مقدار روزى گفته مى‌شود كه مورد استفاده روزى خوران قرار مى‌گيرد خواه خوراكى باشد يا معنوى، مانند آفريدن، مشيّت و تدبير و مانند اينها كه مخصوص خداست.

آنچه را انسان از راه حلال به دست مى‌آورد رزق خداوند است. بنابراين ابزارهاى نامشروع و گناه‌ساز، رزق خداوند نيست چرا كه خداوند هيچ گاه گناه بندگانش را به خود نسبت نمى‌دهد.

آيه شريفه:

و دانسته و آگاهانه بر آنچه مرتكب شده‌اند، پا فشارى نمى‌كنند.

اشاره به همين نكته است.

رزق طيّب همان رزق حلال است و طبيعت سالم آدمى، پاكيزه آن را مى‌پسندد و ملاك حلال بودن شرعى نيز همين است كه در سوره اعراف فرمود:

حلال شرعى تابع حلال فطرى است؛ زيرا دين خداوند بر طبيعت فطرت‌هاى‌ آدميان است. خداوند آدمى را به ابزارهاى تغذيه كارآمد و ظريف مجهّز كرده است و موجوداتى از زمينيان مانند حيوانات و گياهان را با ماندگارى زندگى سازگار كرده است.

طبيعت سالم آدمى نيز بدون نفرتى به سوى آنها كشش دارد و به همين دليل هر چيزى كه طيّب است از نظر شرع حلال است.

همان طور كه جسم آدمى براى بقاى خود نياز به خوراك و غذا دارد، روح او نيز براى رشد حيات طيّبه معنوى خود حتى بعد از دنيا به روزى معنوى نياز دارد از اين رو حق تعالى درباره شهيدان فرمود:

پس رزق، محدود به روزى مادّى نيست بلكه كمالات معنوى نيز خوراك انسان و ضرورى او براى استمرار زندگى معنوى در دنيا و آخرت است. و چون انسان مشتمل بر مادّه و روح است، هنگامى كه انسان از خداوند متعال درخواست گشايش در روزى مى‌كند بايد گشايش در روزى مادّى و معنوى را به طور جمعى مورد توجّه قرار دهد.

رزق هميشگى‌

اميرمؤمنان عليه السلام در بيان ملكوتى خود تداوم در توجّه به حق را رزق هميشگى جان‌ها برشمرده است:

انسان در خواهش روزى معنوى هيچ محدوديّت ندارد؛ زيرا ظرف وجود انسان از جهت روح و باطن مجرّد است و مى‌تواند سير معنوى بى‌پايان داشته باشد. پس روزى معنوى او نيز مى‌تواند نامحدود باشد.

خداوند حكيم رزق مادّى بندگانش را بر پايه حكمت تنظيم نموده است و به هر كس به فراخور حالش روزى مى‌دهد و در روزى معنوى نيز اين چنين تقدير نموده كه بنده مؤمن در راه قرب و وصالش به اندازه توان، موانع را كنار زده و ظرف وجود خود را گسترش دهد و قابليّت خود را براى پذيرش حق و روزى معنوى بيشتر نمايد.

واقعيّت روزى گسترده اين است كه در دعا بخواند:

خدايا! به من گشايش بده تا نيازمند نباشم نه آن كه افزون‌تر از نيازم باشد.

ولى گستردگى در روزى معنوى بى‌پايان است، چرا كه خداوند متعال حقيقت بى‌پايان است و روزى بى‌پايان نمى‌تواند چيزى جز رسيدن به آن حقيقت باشد.

انسان در سير معنوى خود به جايى مى‌رسد كه حق، خوراكش مى‌شود و چيزى جز حق نمى‌تواند او را سير كند.

معانى طيّبات در كلام بزرگان‌

مراد از طيّبات، آنچه را پاك باشد گويند، مگر در كتاب و حديث دليلى بر حرمت باشد.

برخى گفته‌اند:

هر چه كه لذيذ و خوش طبع و مناسب اهل جوانمردان و اخلاق پسنديده باشد.

برخى گفته‌اند:

آنچه را كه طبع سالم خبيث نداند و متنفّر از آن نباشد.

و آيه شريفه مى‌فرمايد:

رزق از ديدگاه اشاعره و معتزله‌

رزق در لغت، عطا و سهمى است كه بخشيده شود.

اشاعره گويند: آنچه را زنده نفع ببرد چه تغذيه باشد يا غيره، مباح باشد يا حرام.

و برخى گفته‌اند:

مواد پرورشى حيوانات از غذا و مشروبات است.

معتزله معتقدند:

آنچه را كه حيوان انتفاع ببرد و كسى را منع از آن نيست. پس حرام رزق نيست كه از آيه:

استفاده كرده‌اند كه: استناد رزق به نفس اشاره به حلال و طيّب و دائم است و حرام مدحى ندارد.

به اتفاق نظر معتزله و اشاعره، رزق اعم از غذاست و سود بردن كنونى هم در آن‌ شرط نشده است.

رزق در دعا اعم از جسمانى و روحانى است. انسان از بدن و روح است. همان طور كه بدن محتاج به كمال و نيرومند شدن است؛ روح هم نيازمند به نيرويى مناسب است كه به كمال برسد و آن علم و معرفت مى‌باشد كه با تابش نور بر وجود هر كسى بر اساس شناخت آيات و نشانه‌هاى عقل او را نصيبى مى‌رسد.

غذاى روحانى‌

اطلاق طعام بر غذاى روحانى هم معنايى شايع است.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله فرمود:

بدون شك اين شراب معرفت و محبّت و نورانيّت از انوار عالم غيب است.

اولين رزقى كه خداوند روزى بنده مى‌كند، نفس‌هاى معيّن است و حق اين نعمت اين است كه در بالاترين امور صرف كند و در بهترين راه انفاق كند كه تقرّب به خداست.

تفسير قمى از امام باقر عليه السلام نقل كرده: امام در تفسير آيه‌ ((رَزَقْنَاهُم مِنَ الطَّيِّبَاتِ‌)) فرمود:

احمد بن ابى نصر مى‌گويد: به امام رضا عليه السلام عرض كردم:

______________________________

(1)- عيون أخبار الرضا عليه السلام: 2/ 110، حديث 12؛ كنز العمال: 1/ 227، حديث 1148.

(2)- عوالى اللآلى: 1/ 52، حديث 76.

(3)- شرح الأسماء الحُسنى: 1/ 12.

(4)- مجموعه رسائل: 308.

(5)- غافر (40): 64.

(6)- تين (95): 4.

(7)- مؤمنون (23): 14.

(8)- المحجة البيضاء: 5/ 95.

(9)- بحار الأنوار: 68/ 382، باب 92، حديث 30؛ الخصال: 1/ 29، باب 1، حديث 2.

(10)- بحار الأنوار: 68/ 392، باب 92، حديث 59؛ جامع الأخبار: 107؛ كشف الغمة: 2/ 347.

(11)- غافر (40): 64.

(12)- بقره (2): 22.

(13)- آل عمران (3): 135.

(14)- اعراف (7): 157.

(15)- آل عمران (3): 169.

(16)- غرر الحكم: 189، حديث 3661؛ عيون الحكم والمواعظ: 487.

(17)- اعراف (7): 157.

(18)- بقره (2): 3.

(19)- بحار الأنوار: 6/ 208، باب 8؛ عوالى اللآلى: 2/ 233، حديث 1.

(20)- تفسير قمى: 2/ 22؛ ذيل آيه 70 سوره اسراء.

(21)- الكافى: 5/ 89، حديث 1.

استاد انصاریان این فراز را همراه با فراز قبل شرح کرده اند، برای مشاهده لطفا «اینجا» را کلیک کنید.

باب حاجت و غنا و فقر

اين فراز، به آيه شريفه سوره فاطر اشاره دارد كه خداوند مى‌فرمايد:

ذات حق مطلق است و احاطه قيّومى بر همه موجودات دارد و همه مخلوقات در حقيقتِ ذاتِ خود وابسته او هستند. اگر كسى در راه معرفت حق، قدمى راسخ‌ بردارد، مى‌داند؛ كه حركت و سكون وجود، فقط به قدرت اوست و چون آغاز و انجام امور در مالكيّت خداوند است و كسى نمى‌تواند نيازى را از كسى برطرف كند پس برآوردن نيازهاى آفرينش به وسيله غير خداوند، صورت فعل حق است.

در حقيقت مؤثّر وجود خداست و بقيّه واسطه‌اى براى انجام امور هستند.

غنى يعنى نيازمند نبودن به چيزى در برابر فقر مطلق كه درهاى نيازمندى به سوى بى‌نياز حقيقى باز باشد و حاجت بنده در خانه او درخواست شود.

امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

در دعاى امام سجاد عليه السلام، بسته دانستن درهاى نيازخواهى به روى آدميان در امور مربوط به نيازهاى روزمرّه زندگى نيست؛ چرا كه نياز انسان‌ها به يكديگر بخش مهمّى از معارف اسلامى است. ولى به خاطر تفاوت در توانايى‌ها و استعدادها، در حقيقت همين نياز انسان‌ها به يكديگر است كه سرچشمه زندگى اجتماعى است.

فقر و غنا در روايات‌

البته روشن است كه در درجه‌هاى توسّل به ديگران يا خواهش از مردم در صورتى كه رنگ خدايى داشته باشد؛ اشكالى نيست. ولى اگر در هر موردى، دگر بينى در نظر باشد اين نوعى شرك است. ولى نيكوتر اين كه انسان به نتيجه كار بيانديشد كه چه بايد بكند.

حضرت جواد عليه السلام فرمود:

مولا على عليه السلام خطاب به كميل مى‌فرمايد:

و در سفارشى به فرزندش محمد حنفيه مى‌فرمايد:

نيازهاى مادّى، افراد جامعه را ترسو و چاپلوس بار مى‌آورد و بزه‌كارى و فساد اخلاقى را در اجتماع رواج مى‌دهد. اخلاق را سست و درهاى سيه روزى را به روى انسان باز مى‌كند و اين جامعه دچار عذاب و بلا مى‌شود. و هرگاه تهيدستى در جامعه عادى شود؛ مرگ بدتر اتفاق مى‌افتد.

امام على عليه السلام مى‌فرمايد:

فقر و فخر پيغمبر اسلام (صلى الله عليه و آله‌)

و اما معناى ديگر فقر اين است كه فقر، فقر اجتماعى و مادّى نيست، بلكه فنا شدن در مبدأ هستى و بستگى مطلق و دريافت فيض نور از غنى مطلق است.

و اين فقرى بود كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بر آن مى‌باليد و مى‌فرمود:

و اين همان فقرى است كه خداوند در قرآن مى‌فرمايد:

هر چند معناى ظاهرى فقر عبارت از ندارى است. ولى در اين جا به جهت رابطه آدميان و خداوند كه در ريشه اصلى آن مانند يكديگرند و هر چيزى كه تصوّر شود از اين دو حالت خارج نيست، پس آدمى فقر محض و خداوند غنى مطلق است.

شكرگزارى نعمت‌

شكر حالتى نفسانى است كه همراه با تكريم مشكور است و آن تعظيم، نتيجه علم به نعمت است. و اگر نعمت را از خداى متعال نداند مرتبه‌اى از كفران نعمت را دارد. از آن جا كه نعمت‌هاى خداوندى بر پايه رحمت و محبّت به ماست و بر اساس قاعده عقلى شكر منعم واجب است پس بايد از خداى متعال تشكّر كند.

هر چند شكر و كفر انسان نسبت به نعمتى كه خداوند به او عطا نموده است هيچ نفع و ضررى براى خدا ندارد. چرا كه او كمال مطلق است. و خداوند نياز به شكر آفريده‌هاى خود ندارد. ولى شكر نعمت دهنده تنها با شناخت او صورت مى‌گيرد.

و چون شكر خداوند بر عبد واجب است، امانت يا تعهّدى است كه بايد به هر حال انجام بشود.

سرشت آدمى بر اين است كه در برابر نيكى سپاس‌گزار باشد. اگر بر خلافِ طبيعتِ فطرىِ خود رفتار كند مورد سرزنش خردمندان قرار مى‌گيرد.

حقيقت شكر

حقيقت شكر اظهار نعمت و ابراز آن است. همان گونه كه كفر نعمت، پنهان كردن‌ آن است.

راغب اصفهانى در تعريف شكر مى‌نويسد:

مراحل شكر

شكر سه مرحله دارد:

شكر قلبى كه تصوير و ياد نعمت در ذهن و دل است.

شكر زبانى كه ستايش زبانى نعمت دهنده است.

شكر اعضا و جوارح كه انسان در برابر حدود نعمت و بهره‌بردارى مناسب و شايسته از آنها واكنش نيك انجام دهد.

امام صادق عليه السلام به راوى فرمود:

پس معرفت نسبت به نعمت؛ به كارگيرى درست نعمت است.

و توجّه به اراده نعمت دهنده؛ مهم‌ترين عامل شكرگزارى خواهد بود. همان گونه كه نداشتن آگاهى نسبت به نعمت و دهنده آن زمينه بهره‌گيرى ناصحيح از نعمت‌ها و دورى از بندگى حقيقى را فراهم مى‌آورد.

اعضاى جسمى انسان مانند چشم و گوش و زبان؛ همه استعدادهاى جا داده شده در وجود آدمى، از نعمت‌هاى هدف‌دار بوده است. و اين نعمت‌ها در حقيقت ورودى‌هاى دل و جان هستند كه بايد مراقب بود كه هر بانگ و رنگى به عرصه دل راه نيابد. چنين مراقبتى سپاس‌گزارى اين نعمت‌هاست.

با اين همه لطف و مهر خداوندى چگونه مى‌توانيم او را شكرگزارى كنيم و حق شكر نعمت‌هايش را بجا آوريم.

شاعر شيرين سخن شيراز مى‌سرايد:

استاد انصاریان این فراز را همراه با فراز قبل شرح کرده اند، برای مشاهده لطفا «اینجا» را کلیک کنید.

حقيقت بسط و فيض‌

بسط به معناى گسترش و شادمانى است و قبض به معناى فشردگى و گرفتگى در عمل است. مراد از بسط و قبض وجود و ماهيّت است كه هر زوج تركيبى، ذات وجوديش از خدا و به منزله صورت اوست. اما كلمه بسط را بر قبض مقدّم نمود چون اعضاى بدن به حساب اصل خلقت گسترده و فعّال است.

در اين بخش ستايش امام درباره ساختمان حركتى و سكونى وجود انسان است كه اشاره پرمعنايى به ابزارهاى سازنده حيات آدمى دارد كه آفريدگار در پيكر او نهاده است.

تركيب بدن و ابزار عمل آن‌

اين ابزار مهم عبارت است از: عضلات و استخوان و غضروف و گوشت و پوست و دستگاه عصبى و هر آنچه كه در حركت و تلاش آدمى و انسجام كارهايش براى رسيدن به هدف زندگى مؤثّر است.

حضرت على عليه السلام در وصف آفرينش حضرت آدم عليه السلام فرمود:

خداوند دو نيروى حركت و احساس را در انسان قرار داد. اما حركت بدنى او ناشى از نيروى خوراك و جريان خون اوست. و كارهاى احساسى او ناشى از انگيزه‌هاى قلبى و باطنى اوست كه با كمك روح، وجود انسان زندگى و هدايت پيدا مى‌كند.

امام صادق عليه السلام به مفضّل مى‌آموزد:

تلاش انسان‌ها

در مكتب اهل بيت:، انسان داراى سرشت خاكى و ملكوتى است و داراى تمايلات و استعدادها و كشش‌هاست. اما ماهيّت خاص خود را بايد در سايه كوشش و اراده شخصى بسازد.

خداوند فرمود:

همه تمايلات و استعدادها زمينه هستند و گرنه خود اوست كه بايد از استعداد خويش بهره گيرد و ماهيّت خويش را بسازد.

اما تعبير حقيقى امام، كنايه از آزادى انسان در ميدان عمل است و توانايى او بر انجام دادن هر كارى است. و اين نظر ردّ ديدگاه جبر و تفويض اشاعره و معتزله است كه در برابر ديدگاه اهل بيت: است.

امام صادق عليه السلام به <<امر بين الامرين>> تعبير فرمود:

امير مؤمنان على عليه السلام در شرح آيه:

مى‌فرمايد:

امام على عليه السلام از قول رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمود:

سپاس خدايى كه اندام كردارها را در ما برجا و استوار گردانيد، يعنى در بدن ما چشم، گوش، زبان، دست، شكم، شهوت و پا قرار داد، تا با اين وسايل زندگى كرده، نيازمندى‌هاى خود را برطرف كنيم و بر حلّ مشكلات فائق آييم.

حمد خدايى كه ما را با انواع روزى‌هاى پاك و حلال پرورش داد و به بخشش و عطاى خود توانگرمان ساخت واز نعمت خويش به ما سرمايه مادّى و معنوى عنايت فرمود!

پس از آن ما را به وسيله انبيا و ائمّه عليهم السلام و قرآن و عقل و فطرت و وجدان امر به عبادت و اطاعت فرمود تا طاعت و بندگى و پيروى ما را از دستور بيازمايد و ما را نهى كرد تا مقدار توجّه ما را در امر تقوا و شكر، آزمايش نمايد و اين آزمايش و آزمودن نه به خاطر اين است كه مجهولى بر وى معلوم شود، بلكه براى اين است كه راه رشد و كمال به روى ما باز گردد.

شكر نعمت‌

امام صادق عليه السلام در باب شكر مى‌فرمايد:

پس هر كس از محرّمات خداوند دورى كند در آزمايش وابتلايش به شكر سرافراز شده است.

______________________________

(1)- نهج البلاغه: خطبه 1.

(2)- بحار الأنوار: 3/ 67، باب 4، خبر مشهور به توحيد مفضل.

(3)- نجم (53): 39- 40.

(4)- بحار الأنوار: 5/ 17، باب 1، حديث 27؛ الكافى: 1/ 160، حديث 13؛ عدة الدَّاعى: 325.

(5)- نجم (53): 48.

(6)- بحار الأنوار: 100/ 6، باب 1، حديث 20؛ معانى الأخبار: 215، حديث 1؛ وسائل الشيعة: 17/ 40، باب 9، حديث 21929.

(7)- بحار الأنوار: 66/ 179، باب 33، حديث 3؛ الكافى: 2/ 282، حديث 16.

(8)- الكافى: 2/ 95، باب الشكر، حديث 10؛ بحار الأنوار: 68/ 40، باب 61، حديث 29.

استاد انصاریان این فراز را همراه با فراز قبل شرح کرده اند، برای مشاهده لطفا «اینجا» را کلیک کنید.

حقيقت تكليف‌

در دعاى سى و يكم <<صحيفه سجاديه>> كه درباره دعا به وقت توبه است، شرح توبه خواهد آمد.

اما بحث ديگرى كه در اين فراز از دعا مى‌باشد، حقيقت تكليف است كه خداوند متعال در اين باره مى‌فرمايد:

همه موجودات خدا بازتابى از حكمت خداوند هستند ولى انسان به عنوان اشرف مخلوقات كامل‌ترين آينه صفات الهى است.

تنها موجودى است كه در كانون نگاه اين جهان قرار دارد. از اين رو او به تمام معنا خليفه خداوند است. و مسؤوليت نيز دارد كه از همه مراقبت نمايد.

مسؤوليت او از همه مخلوقات بيشتر است؛ زيرا به او آگاهى و فهمى داده شده است تا بتواند خداوند را دريابد. و در عين حال آزادى و توانايى زياد به او داده شده كه بتواند از دستورهاى خداوند اطاعت كند.

امام صادق عليه السلام فرمود:

فلسفه تكليف‌

خداوند انسان را موجود مكلّف دانسته است و با همين تكليف مدارى، از رديف ديگر جانداران فراتر رفته است. اگر چه براى هر نوع از موجودات در هر مرتبه قانونى است اما در مورد انسان اين قانون به قانون دينى يا شريعت به معناى مجموعه امر و نهى تبديل شده است. تنها تفاوت اين است كه موجودات ديگر از موهبت اختيار بهره‌اى نيافته‌اند. بنابراين نمى‌توانند عليه قوانينى كه خداوند براى آنها منظور كرده است از فطرت خويش سرپيچى كنند. و حال آن كه انسان از اختيار الهى برخوردار است و مى‌تواند از اراده خدا سرپيچى كند.

تكاليف الهى دستورهايى است كه پيامبران و پيشوايان دين از طرف خداوند متعال براى سعادت و خوشبختى بشر به ارمغان آورده‌اند و آنان كه خداوند را عليم و حكيم مى‌دانند، اعتقاد دارند كه اوامر خدا براى بندگان مصلحت و نواهى او براى آنان مفسده دارد. احكام الهى را از روى تعبّد مى‌پذيرند و عمل مى‌كنند هر چند حكمت و فلسفه آنها را ندانند.

تعبّد يعنى هر حكم و قانونى كه از ناحيه دين و شارع مقدس اسلام صادر شده است بايد به آن عمل شود اگر چه حكمت و مصلحت آن براى انسان روشن و آشكار نباشد.

كسى كه ايمان به دين دارد و مى‌داند براى او در دين وظايفى معين شده است، به حكم عقل و فطرت خود ملزم است. البته تقليد او هم بايد بر مبناى علم و عقل و فطرت باشد.

عبد الأعلى گويد از امام صادق عليه السلام پرسيدم:

سنّت الهى درباره اين موجود شگفت‌انگيز اين است كه براى رسيدن به بارگاه ربوبى كه فلسفه عالى آفرينش اوست بر سر دو راهى امر و نهى تكليف قرار گيرد و با گزينش مختارانه خود، در عرصه حيات آزمايش شود.

براى همين است كه از بهشت برين به دنياى فانى سراى گرفتارى و آزمون فرود آمد تا در پرتو ابزارها و قدرت‌هايى مانند نيروى عقل و احساس و اراده كه در اختيار او نهاده شده است آزادى انتخاب داشته باشد.

او به عنوان يك موجود خداگونه استعدادى را داراست كه مى‌تواند از محدوده انسانى فراتر رفته و از راه محبّت، آزمايش، خوف و رجا به حق برسد.

تكليف يعنى: الزامى كه در آن سختى و مشقّت باشد و وسعت در عمل يعنى: گستردگى و آسودگى باشد.

بنابراين پيامبر صلى الله عليه و آله بر دينى آسان رسالت يافت كه به ابوذر فرمود:

هدف از تكليف‌

منظور از تكليف به قدر وسع اين است كه: آنچه در حدّ طاقت و تحمّل انسان باشد و مشقّت نداشته باشد. نه اين كه تحمّل آن غير ممكن باشد؛ زيرا بر خداوند اين تكليف محال است.

البته بايد خواست بارى تعالى تكاليف را بر ما افزون نكند. همان طور بر اقوام گذشته تكاليف سختى وضع نموده بود به ويژه در احكام عبادات و معاملات كه وظايف سنگينى بر امّت پيشين بوده است كه بر امّت پيامبر تخفيف داده شده است.

همان طور كه برده هم بايد به قدر طاقت به او تكليف شود كه پيامبر فرمود:

بنده خدا به خاطر ترك واجب يا عمل محرّمى مستحقّ عذاب مى‌شود چون كه ابزار تكليف به او داده شده است و احكام را شناخته است. و چون در انسان فضيلت‌طلبى و كمال خواهى قرار دارد سپس انسان در تحصيل هدف، كوتاهى مى‌كند، پس عذاب بر معصيت به قدر توانايى و آمادگى در برابر اوست.

امام سجاد عليه السلام در دعاى خود، آسانى راه تكليف را از حق مى‌طلبد:

اتمام حجّت بر بشر

اين بخش از دعاى امام زين العابدين عليه السلام <<وَلَمْ يَدَعْ لِأَحَدٍ مِنّا حُجَّةً وَ لاعُذْراً>> اشاره به اين آيه دارد:

حجّت، در لغت به برهان و دليل محكم گفته مى‌شود كه بر ادعايى آورده و اثبات گرديده باشد.

عذر، فرار از گناه به دليل موجّه باشد. ولى خداوند هيچ بهانه‌اى براى فرار از اطاعت اوامر و نواهى خود قرار نداده، بلكه دليل‌هايى مانند كتاب و پيامبر و عقل را براى راهنمايى بشر فرستاده است.

بنابراين خداوند متعال براى بهره‌گيرى از امكانات و استعدادها بشر، دو دليل در مسير راه او قرار داده است كه امام كاظم عليه السلام به هشام مى‌فرمايد:

آن دو دليل، راه زندگى را روشن مى‌سازد و خطوط كلّى فكر انسان را تا اندازه زيادى مشخص مى‌نمايد.

از آن جا كه خداوند عقل را براى تميز دادن و اراده را براى انتخاب و قدرت را براى انجام دادن به ما بخشيد از ما تكليف به آسانى خواست و ما مى‌دانيم كه خداوند امر به خير مى‌كند و نهى از بدى‌ها را دوست مى‌دارد و هلاكت و نجات را با دليل جارى مى‌سازد.

هلاك شده آن مجرمى است كه در حساب قيامت، اعمالش ردّ شده باشد.

حجّت در روايات‌

از امام صادق عليه السلام درباره آيه:

پرسيده شد، ايشان فرمود:

حضرت على عليه السلام انگيزه فرستادن پيامبران را در چند نكته مى‌داند:

كتاب خدا و پيامبر از بهترين حاكمان در روز قيامت هستند كه اعمال ما را بررسى مى‌كنند.

بنابر متن روشن حديث ثقلين كه پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله، اهل بيت عليهم السلام را در كنار قرآن ياد فرمود و هر دو را حجّت خدا در ميان امّت توصيف كرده است. پس گفتار اهل بيت عليهم السلام جداگانه حجّت و امانتى بر مردم است كه در قيامت وسيله نجات و رهايى از دوزخ هستند.

زراره از امام باقر عليه السلام درباره حجّت خدا بر مردم پرسيد:

معناى ديگر حجّت‌

يكى ديگر از معانى حجّت: آنچه مايه آرامش و سلامت زمين و امانى از عذاب خداوند در بين مردم است، مى‌باشد. و اگر حجت نباشد، زمين اهل خود را فرو خواهد برد.

نمونه بارز حجّت خدا ائمه اطهار عليهم السلام هستند كه انسان‌هاى كامل مى‌باشند.

آفرينش جهان بى‌هدف نيست و هدف آن تربيت انسان در راه كمال است. اگر انسان‌ها از فيض حيات بهره‌مند مى‌شوند به خاطر وجود اين انسان‌هاى كامل است و اگر حجّت و مايه آرامش، روزى در ميان جامعه بشرى نباشد بقاى انسان بر روى زمين بى‌هدف خواهد بود و كار خدا حكيمانه نيست كه زمين را بدون آرامش قرار دهد.

امام مهدى عليه السلام در اين زمينه در نامه‌اى به همه سفارش فرمود:

حقيقت هلاكت و سعادت‌

گاهى براى انسان سختى‌هايى آماده مى‌گردد كه زمينه بدبختى اكتسابى او مى‌شود و چنانچه زمينه نگون‌بختى ذاتى هم باشد، در سقوط اوج مى‌گيرد. گاهى نيز مشكلاتى براى انسان پيش مى‌آيد كه زمينه خوشبختى اكتسابى او مى‌شود. و اگر زمينه خوشبختى هم ذاتى داشته باشد در خوشبختى اوج مى‌گيرد.

گاهى نيز عكس اين دو صورت اتّفاق مى‌افتد، به اين معنا كه اگر كسى زمينه بدبختى ذاتى داشته باشد ولى محيط آرامى برايش فراهم باشد از بدبختى او كاسته شود، همچنين براى فردى كه زمينه سعادت، ذاتى او شده باشد و فضاى آرامى براى او فراهم شود از خوشبختى او كاسته شود. پس بايد شرايط را در نظر گرفت تا انسان، حقيقت را دريابد.

هلاكت و سعادت در قرآن‌

خداوند متعال در قرآن مجيد به دوگانه بودن مردم اشاره مى‌كند و مى‌فرمايد:

سعادتمند كسى است كه: فرمان خدا را اطاعت كند و دل را به سوى حق بگرداند. و بدبخت كسى است كه بر خلاف رضا و خشنودى خدا، خويش را تباه كند و زمينه خسارت دنيايى و عذاب آخرتى را فراهم سازد.

اين تفاوت در قيامت بيشتر نمايان مى‌شود. در آن روز كه صف‌ها جدا شوند و سپيدرويان در يك سو و سيه رويان در سوى ديگر قرار گيرند، در حالى كه عريان هستند و ذلّتِ بار گناهان سنگين‌شان را به دوش مى‌كشند. هر كسى به هر سو كه مى‌نگرد، مردم را در كارهايشان درگير مى‌بيند. در آن روز كه چهره‌هاى خندان و چهره‌هاى سرگردان و نگران، از يكديگر گريزانند.

و سرانجام آنان در بهشت و دوزخ، حاصل عمل خود را مشاهده مى‌كنند.

هلاكت و سعادت در روايات‌

امام صادق عليه السلام در زمينه هلاكت و سعادت انسان مى‌فرمايد:

امام على عليه السلام هم راه سعادت را به ما نشان مى‌دهد و مى‌فرمايد:

امام على عليه السلام در نهج البلاغه مسير خاندان رسالت را، راه نجات و حقيقت دانسته و مى‌فرمايد:

از نظر اديان الهى همه كمالات اخلاقى در كلمه سعادت خلاصه مى‌شود و تمام مفاسد اخلاقى در نام شقاوت ديده مى‌شود.

سعادت انسان در عشق به خدا است و شقاوت او در شيفتگى به خود است.

قلب انسان مانند ظرف آب است كه اگر از عشق خدا پر شود مفيد خواهد بود. اما اگر از هواى نفس پر گردد، رنگ شيطانى مى‌گيرد و بيراهه مى‌رود.

در واقع خوشبختى حقيقى آن است كه كار انسان به خير بيانجامد و بدبختى حقيقى آن است كه ختم به شر شود.

امتحان، راه شناخت سعيد از شقى‌

يكى از ملاك‌هاى شناخت سعادتمند از شقاوت پيشه، امتحان و آزمايش افراد در انتخاب راه حق و باطل است.

حضرت زينب عليها السلام در دربار كوفه و شام پس از قرائت آيه:

همان طور كه امام حسين عليه السلام فرمود:

من قيام كردم تا پاكان از ناپاكان جدا شوند؛ زيرا تا آزمون نباشد وارسته و غير آن در كنار همند، ولى امتحان است كه پاك را از ناپاك و حق را از باطل جدا مى‌كند. <<20>>

بنابراين راه انبيا و ائمه اطهار عليهم السلام است كه مايه رحمت پروردگار است و انسان را به سوى حق راهنمايى مى‌كند.

______________________________

(1)- بقره (2): 286.

(2)- بحار الأنوار: 5/ 301، باب 14، حديث 4؛ شرح اصول الكافى: 5/ 61.

(3)- بحار الأنوار: 5/ 302، باب 14، حديث 10؛ الكافى: 1/ 163، حديث 5؛ المحاسن: 1/ 276، باب 39، حديث 392.

(4)- بحار الأنوار: 79/ 233، باب 20، حديث 58؛ الأمالى، شيخ طوسى: 528، حديث 1162؛ مجموعة ورام: 2/ 54.

(5)- صحيح مسلم: 5/ 94؛ مسند احمد: 2/ 247؛ السنن الكبرى، بيهقى: 8/ 6.

(6)- بحار الأنوار: 91/ 128، باب 32، حديث 19.

(7)- انعام (6): 149.

(8)- الكافى: 1/ 16، كتاب العقل والجهل، حديث 12؛ تحف العقول: 386؛ مجموعة ورام: 2/ 35.

(9)- أنعام (6): 149.

(10)- بحار الأنوار: 2/ 29، باب 9، حديث 10؛ الأمالى، شيخ طوسى: 9، حديث 10؛ الأمالى، شيخ مفيد: 227، حديث 6.

(11)- نهج البلاغه: خطبه 1.

(12)- الكافى: 1/ 43، حديث 7؛ الأمالى، شيخ صدوق: 420، حديث 14.

(13)- بحار الأنوار: 2/ 90، باب 14، حديث 13؛ الاحتجاج: 2/ 283.

(14)- هود (11): 105- 108.

(15)- عبس (80): 34- 42.

(16)- بحار الأنوار: 10/ 184، باب 13، حديث 2.

(17)- غرر الحكم: 115، حديث 1995؛ عيون الحكم و المواعظ: 124.

(18)- نهج البلاغه: خطبه 96.

(19)- آل عمران (3): 179.

(20)- بحار الأنوار: 44/ 329، باب 37.

حمد فرشتگان و موجودات‌

اين جهان سراى تسبيح و ستايش است و آدميان و فرشتگان با تسبيح و ستايش هماهنگ با كاروان هستى، رو به سوى تعالى دارند همچنان كه در اين تسبيحِ كمالى و ستايش خداوند، همه آفريدگان مى‌كوشند تا به كمال شايسته خود دست يابند.

اين فراز از دعاى حضرت اشاره به آيه تسبيح پروردگار دارد كه فرمود:

كل هستى به ستايش خدا و قدردانى از نعمت‌هاى او براى رسيدن به جوار قرب خداوند پيش مى‌روند. ستايش خداوند و سپاس‌گزارى از نعمت‌هاى حق تنها آموزه‌هاى زبانى نيستند؛ بلكه برنامه سلوك رفتارى و درس اخلاق ستايندگان است كه بايد موافق با آن زندگى كنند و خلق و خوى و رفتارشان تجلّى ستايش‌ها و سپاس‌هايشان باشد.

روشن است كه آگاهى از وصف‌هاى ستودنى خداوند؛ دامنه معرفت آدمى را گسترش مى‌دهد و زمينه نيكبختى را فراهم مى‌آورد و او را موجودى متعالى و آينه اخلاق الهى مى‌سازد.

حمد در كلام اميرالمؤمنين عليه السلام‌

امام على عليه السلام در نهج البلاغه مى‌فرمايد:

ستايش داراى مراتبى است كه مرتبه نخست آن زبانى است. گرچه ستايش و سپاس زبانى، پل ارتباطى ميان درون و برون و ريسمانى بر درگاه جانان است و نقش عمده‌اى در شكل‌گيرى شخصيّت آدمى دارد؛ ولى ستايش قلبى در سلوك الى اللّه مؤثّرتر است.

حضرت على عليه السلام در خطبه روز جمعه اين مراتب را بيان مى‌كند:

آن‌گاه كه انسان خدا را چنانكه بايد، مى‌ستايد و خود را غرق در نعمت‌هاى بى‌پايان او مى‌بيند و غير او را به هيچ مى‌گيرد و محبّت بيگانه را از دل بيرون مى‌راند و تنها او را مى‌ستايد و در برابر هيچ آفريده‌اى به كرنش نمى‌نشيند. همين گاه كه همه رذايل از وجودش دور مى‌شوند تنها به خود مى‌انديشد؛ بلكه به خدمت خلق‌ برمى‌خيزد و با قدرت در برابر دشمنان حق مى‌ايستد و به شوق ديدار او به جهاد برمى‌خيزد. و مرز زندگى خود را معيّن مى‌كند.

اين ستايش‌ها در هر حال، آدمى را رشيد و جانش را بالنده و دل او را پاكيزه مى‌سازد.

حمد پيامبر اكرم (ص) در كلام امام صادق عليه السلام (ع)

حضرت صادق عليه السلام از حال پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله نقل مى‌كند:

بنابراين؛ از نيازهاى درونى هر موجود و وظايف حتمى مخلوقات هستى، حمد و سپاس الهى است. و انسان‌ها و موجودات به صورت ذاتى تمايل به ستايش موجودى قدرتمند و برتر دارند.