بهترین ذخیره انسان برای بعد از مرگ!

باقیات الصالحات در قرآن

قرآن کریم در دو آیه، «باقیات صالحات» را در برابر زرق و برق‌های فانی دنیا قرار داده و ارزش آن را فراتر از هر ثروت و مقامی دانسته است:

«وَ یَزِیدُ اللَّهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا هُدًى وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَیْرٌ مَرَدًّا»[1]

خداوند بر هدایت هدایت‌یافتگان می‌افزاید و اعمال شایستهٔ ماندگار، نزد پروردگارت هم از نظر پاداش و هم از نظر سرانجام نیک، بهتر است.

«الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً»[2]

مال و فرزندان، زینت زندگی دنیا هستند؛ اما اعمال شایستهٔ ماندگار، نزد پروردگارت پاداشی بهتر و امیدداشتنی‌ترند.

خداوند متعال در این آیات، مرز روشنی میان «داشته‌های فانی» و «اندوخته‌های باقی» ترسیم می‌کند و مؤمنان را به سرمایه‌گذاری بر آنچه می‌ماند، فرا می‌خواند.

باقیات الصالحات یعنی چه؟

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، باقیات صالحات را این‌گونه تعریف می‌کند: «اعمال صالحی که نزد خدا محفوظ می‌ماند و باعث شکر و اجر عظیم الهی می‌شود.» ایشان در توضیح نام‌گذاری این اصطلاح می‌گوید: «اعمال انسان نزد خداوند محفوظ است و این حقیقتی است که قرآن بدان تصریح کرده است. پس اعمال آدمی برای او باقی می‌ماند و از آن به “باقیات” یاد می‌شود. حال اگر آن عمل، صالح باشد، “باقیات صالحات” خواهد بود و چنین اعمالی نزد خدا پاداشی بهتر دارد و بهترین آرزوها را برای انسان در بر دارد.»

بنابراین هر عمل شایسته‌ای که خالصانه برای خدا انجام گیرد و اثر آن پس از مرگ نیز جاری باشد، در دایرهٔ باقیات صالحات جای می‌گیرد.

مصادیق باقیات الصالحات در روایات

روایات معصومان (علیهم‌السلام) باقیات صالحات را در مصادیقی متعدد معرفی کرده‌اند. نکتهٔ مهم آن است که این موارد در مقام حصر نیستند، بلکه تنها نمونه‌هایی از این حقیقت گسترده‌اند. در ادامه مهم‌ترین این مصادیق را مرور می‌کنیم:

۱. ذکر و تسبیح خداوند

امام باقر (علیه‌السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل می‌کنند که روزی از کنار مردی می‌گذشت که در باغش درخت می‌کاشت. حضرت ایستاد و فرمود: «آیا تو را راهنمایی نکنم بر کاشتن درختی که ریشه‌اش پایدارتر، میوه‌هایش زودرس‌تر، بهتر و ماندگارتر باشد؟» عرض کرد: چرا، ای رسول خدا. فرمود: «هر صبح و شام بگو: سُبحانَ اللهِ وَ الحَمدُ لِلهِ وَ لا إِلهَ إلّا اللهُ وَ اللهُ أکبَر؛ زیرا اگر چنین گویی، به شمار هر تسبیح، ده درخت در بهشت برای تو کاشته می‌شود و این از باقیات صالحات است.»[3]

۲. نماز، به‌ویژه نماز شب

از امام صادق (علیه‌السلام) پرسیدند: باقیات صالحات چیست؟ فرمود: «باقیات صالحات همان نماز است؛ پس بر انجام آن مراقبت کن.»[4]

در روایتی دیگر می‌فرمایند: «باقیات صالحات، نماز شب و دعای سحر است.»

۳. محبت اهل بیت (علیهم‌السلام)

امام صادق (علیه‌السلام) به یکی از یارانشان به نام حصین بن عبدالرحمن فرمودند: «محبت ما اهل بیت را کوچک مشمار، که آن از باقیات صالحات است.»[5]

در روایتی دیگر، ابوبصیر از ایشان نقل می‌کند که فرمودند: «باقیات صالحات، همان ائمهٔ اطهار (علیهم‌السلام) هستند.»[6]

۴. علم نافع و عمل صالح

در منابع روایی می‌خوانیم: «باقیات صالحات، علم و عمل درست است و این دو از مال و مقام بهترند؛ چرا که نفعشان دائمی و ماندگار است، اما مال و مقام از میان می‌روند.»[7]

برخی مفسران نیز بالاترین درجهٔ باقیات صالحات را تفکر در معرفت خداوند و کسب محبت او دانسته‌اند.

۵. آثار ماندگار خیریّه

در روایتی جامع، امام صادق (علیه‌السلام) شش خصلت را برمی‌شمرند که مؤمن پس از مرگ نیز از آنها بهره‌مند می‌گردد:

۱. فرزند صالحی که برایش استغفار کند.

۲. قرآنی که از خود به یادگار گذاشته و خوانده می‌شود.

۳. چاه آبی که حفر کرده و در اختیار مردم قرار داده است.

۴. درختی که کاشته است.

۵. آبی که جاری ساخته و وقف کرده است.

۶. روش نیکویی که پس از مرگش مردم به آن عمل می‌کنند.[8]

و در روایتی دیگر می‌فرمایند: «پس از مرگ، پاداش انسان را دنبال نمی‌کند مگر سه چیز: صدقهٔ جاریه‌ای که تا قیامت باقی باشد و به ارث نرسد؛ راه و رسم هدایت‌کننده‌ای که خود به آن عمل می‌کرده و دیگران پس از او به آن عمل می‌کنند؛ و فرزند صالحی که برایش طلب آمرزش نماید.»[9]

سخن پایانی

باقیات الصالحات، سرمایه‌گذاری هوشمندانهٔ انسان مؤمن برای روزی است که هیچ مالی به دادش نمی‌رسد. این گنج پنهان، هم عبادات خالصانه را در بر می‌گیرد، هم محبت اهل بیت را، هم علم و عمل صالح را و هم هر اثر خیری که پس از رفتن ما همچنان جاری بماند. از یک ذکر ساده گرفته تا حفر چاه آب و تربیت فرزندی صالح، همه و همه می‌توانند برگه‌هایی از پروندهٔ جاودانهٔ ما باشند. بیاییم پیش از آن‌که دیر شود، چیزی بکاریم که هرگز پژمرده نشود.