میکائیل؛ فرشته باران و روزی

جایگاه، نقش و مأموریت حضرت میکائیل (ع) در قرآن و روایات

مقدمه

میکاییل در نزد مسلمین یكی از چهار فرشته مقربی است كه شأن و جایگاه ویژه‌ای دارد. بر اساس روایات و آموزه‌های اسلامی، هر فرشته مأموریت خاصی دارد؛ با این حال، تسبیح و تقدیس خداوند وظیفه مشترک همه آنان است و آن‌ها در کنار وظایف خاص خود، همواره به ستایش پروردگار مشغول هستند.

حضرت میکائیل (ع) در قرآن کریم

نام میكاییل در قرآن کریم تنها در یك سوره و به صورت «میكال» آمده است. خداوند متعال در قرآن می‌فرماید:

«مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِینَ»[1]

«كسی كه دشمن خدا و فرشتگان و فرستادگان او و جبرئیل و میكاییل (میكال) باشد (كافر است و) خداوند دشمن كافران است.»

راجع به جایگاه میكاییل در قرآن فقط همین آیه وجود دارد و درباره آن شأن نزول‌هایی گفته‌اند.

شأن نزول آیه و گفتگوی پیامبر (ص) با علمای یهود

هنگامی كه پیامبر اكرم (صلّی الله علیه و آله) به مدینه آمدند، روزی عبدالله بن صوریا (یكی از علمای یهود) با جمعی از یهود فدك، نزد پیامبر اكرم (صلّی الله علیه و آله) آمدند و از آن حضرت سوالات گوناگونی به عمل آوردند و نشانه‌هایی را كه گواه نبوت و رسالت او بود، جستجو نمودند.

از جمله گفتند: «ای محمّد (صلّی الله علیه و آله) خواب تو چگونه است؟ زیرا به ما اطلاعاتی درباره خواب پیامبر موعود داده شده است.»

فرمود:

«تنام عینای و قلبی یقظان! : چشم من به خواب می‌رود اما قلبم بیدار است.»

گفتند: «راست گفتی ای محمّد!»

پس از سؤالات متعدد دیگر، ابن صوریا گفت: «یك سؤال باقی مانده كه اگر آن را صحیح جواب دهی به تو ایمان می‌آوریم و از تو پیروی خواهیم كرد. نام آن فرشته‌ای كه بر تو نازل می‌شود چیست؟»

فرمود: «جبرئیل است.»

«ابن صوریا» گفت: «او دشمن ما است؛ دستورهای مشكل درباره جهاد و جنگ می‌آورد، اما میكائیل همیشه دستورهای ساده و راحت آورده؛ اگر فرشته وحی تو میكائیل بود به تو ایمان می‌آوردیم!»[2]

ریشه‌شناسی نام میکائیل و باورهای پیشین

كلمه میکال از عبری وارد زبان عربی شده است و فرشته مقربی است كه یهود و مسیحیان وی را میشل می‌نامند.[3]

همچنین یونانیان قدیم معتقد بودند كه وی (میكال) حافظ دریای كل جهان است.

مأموریت‌های فرشتگان الهی در روایات و نهج‌البلاغه

بر اساس روایات، هر کدام از فرشتگان مأموریت خاصی دارند:

عزرائیل:مأمور قبض ارواح آدمیان است.

اسرافیل:مأمور دمیدن صور در هنگام برپایی قیامت است.

جبرئیل: مسئول آوردن وحی به انبیا و تعلیم معارف و حقایق علمی به آدمیان است.

میکاییل: مسئول ارزاق و روزی مردمان است.[4]

امیرمؤمنان امام علی (علیه السلام) درباره ساعات کاری و اصناف فرشتگان بیان شنیدنی دارند:

«گروهی از فرشتگان همواره در سجده‌اند و رکوع ندارند. گروهی در رکوعند و یارای ایستادن ندارند. گروهی در صف‌هایی ایستاده‌اند که پراکنده نمی‌شوند. گروهی همواره تسبیح گویند و خسته نمی‌شوند. هیچ گاه خواب به چشم‌شان راه نمی یابد. عقل‌های آنان دچار اشتباه نمی گردد، بدن‌های آنان دچار سستی نشده و دچار بی‌خبری برآمده از فراموشی نمی‌شوند.

برخی از فرشتگان، امینان وحی الهی و زبان گویای وحی برای پیامبران می‌باشند که پیوسته برای رساندن حکم و فرمان خدا در رفت و آمدند. جمعی از فرشتگان حافظان بندگان، و جمعی دیگر دربان بهشت خداوندند. برخی حاملان عرش الهی‌اند.»[5]

از این گونه روایات به دست می‌آید که بالاخره فرشتگان هر کدام مسئولیت ویژه‌ای دارند، ولی تسبیح خداوند وظیفه مشترک همه آنان است.

وظایف اختصاصی حضرت میکائیل (ع) و تدبیر ارزاق

چنانچه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید:

«هر قطره‌ای که در زمین می‌بارد و هر برگی که روییده می‌شود و یا به زمین می‌ریزد، زیر نظر میکاییل است.»[6]

در حدیث دیگری نیز آمده است:

«میکائیل بر ملائکه‌ای که بر ارزاق موکل‌اند همچون ابر و ملائکه رعد و برق و ملائکه باد و باران و غیره سروری دارد.»[7]

مرحوم علامه مجلسی نقل می‌کند که میکائیل، ریاست فرشتگانی را که مسئول ارزاق مخلوقات هستند، به عهده دارد.[8] آن‌ها غیر از این کارهایی که نسبت به انسان‌ها و عالم انجام می‌دهند، مثل سایر فرشتگان سرگرم تقدیس، تسبیح و تنزیه حق‌تعالی هستند.

فضائل و مجاهدت‌های حضرت میکائیل (ع)

بنابر احادیث اسلامی، جبرئیل و میكاییل، اولین فرشتگانی هستند كه به حضرت آدم (ع) سجده كردند و برخلاف ایشان، ابلیس از تعظیم و سجده خودداری نموده است.[9]

همچنین شبستری در کتاب «اعلام القرآن» درباره حضور این فرشته مقرب در کنار پیامبر گرامی اسلام می‌نویسد:

«نزل مع جمع من الملائکة علی رسول الله صلّی الله علیه و آله و كان مِن الملائكة الذین نصروا النبی صلّی الله علیه و آله و المسلمین فی واقعة بدر.»[10]

بدین معنا که میكائیل از جمله فرشتگانی است كه در جنگ بدر به یاری مسلمین شتافتند. میكائیل فرشته ملكی، از جانب باری‌تعالی برای ارزاق خلائق بود و در امور مهم با جبرئیل (علیه السّلام) همراهی می‌كرد.

حاصل کلام

از این فرشته مقرب، تنها در یك سوره و در یك آیه قرآن سخن به میان آمده و آن مقام و منزلتی كه در عهد قدیم در میان یهودیان و مسیحیان وجود داشت ارائه شد؛ در نزد مسلمین نیز او یكی از چهار فرشته مقربی است كه شأن و جایگاه ویژه‌ای دارد.

پی‌نوشت‌ها