هديه خداوند به توبه كنندگان واقعى‏

امام صادق (ع) می‌فرماید: خداوند عزّوجلّ به توبه‌کنندگان سه ویژگی عنایت کرده که اگر فقط یکی از آنها را به همۀ اهل آسمان‌ها و زمین می‌بخشید، همگی به واسطۀ همان یک خصلت نجات می‌یافتند:

۱. محبوب خدا شدن

خداوند می‌فرماید:

«إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ» (بقره، ۲۲۲)

توبه‌کنندگان از هر گناه و پاک‌شوندگان از هر آلودگی، محبوب خدایند. روشن است کسی که خدا دوستش بدارد، هرگز او را عذاب نخواهد کرد.

۲. استغفار فرشتگان عرش برای آنان

در سورۀ غافر می‌خوانیم:

«الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ  رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدتَّهُمْ وَمَن صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ  وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ وَمَن تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ» (غافر، ۷-۹)

فرشتگانی که عرش را حمل می‌کنند و آنان که پیرامون آن هستند، همواره پروردگارشان را تسبیح و حمد می‌گویند، به او ایمان دارند و برای اهل ایمان طلب آمرزش می‌کنند: «پروردگارا! رحمت و دانش تو همه چیز را فراگرفته است؛ کسانی را که توبه کرده و راه تو را پیروی نموده‌اند بیامرز و از عذاب دوزخ نگاه دار. پروردگارا! آنان را همراه با پدران، همسران و فرزندان شایسته‌شان به بهشت جاودانی که وعده‌شان داده‌ای وارد کن که تو توانای شکست‌ناپذیر و فرزانۀ هستی؛ و آنان را از بدی‌ها حفظ فرما، زیرا هر که را در آن روز از بدی‌ها نگاه داری، بی‌گمان مشمول رحمتت ساخته‌ای و این همان رستگاری بزرگ است.»

۳. تبدیل سیّئات به حسنات

در سورۀ فرقان آمده است:

«وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَٰهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ يَلْقَ أَثَامًا  يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا  إِلَّا مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَٰئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا» (فرقان، ۶۸-۷۰)

آنان که معبود دیگری را با خدا نمی‌خوانند، انسانی را که خدا خونش را حرام کرده جز به حق نمی‌کشند، و زنا نمی‌کنند. هر که این امور را مرتکب شود، به کیفر آن گرفتار می‌شود، عذابش در قیامت دوچندان می‌گردد و با خواری جاودانه در آن می‌ماند. مگر کسانی که توبه کنند، ایمان آورند و کار شایسته انجام دهند. خداوند گناهانشان را به خوبی‌ها تبدیل می‌کند و خدا همواره آمرزنده و مهربان است.

توبه در قرآن؛ جایگاهی بی‌بدیل

واژۀ توبه و مشتقات آن نزدیک به ۸۷ بار در قرآن کریم به کار رفته است. این فراوانی نشان می‌دهد که موضوع توبه نزد خداوند از چه عظمتی برخوردار است. می‌توان آیات توبه را در پنج محور دسته‌بندی کرد:

۱. فرمان به توبه

خداوند همگان را، چه مؤمنان و چه دیگران، به سوی توبه فرا می‌خواند:

• «وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ…» (هود، ۳)

  از پروردگارتان آمرزش بطلبید، سپس با تمام وجود به سوی او بازگردید و توبه کنید.

• «وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» (نور، ۳۱)

  ای مؤمنان، همگی به درگاه خدا توبه کنید، باشد که رستگار شوید.

• «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَّصُوحًا» (تحریم، ۸)

  ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به سوی خدا توبه‌ای خالص و از سر صدق کنید.

راغب اصفهانی در «مفردات» می‌گوید: فلاح و رستگاری در قیامت یعنی حیات بی‌مرگ، عزت بی‌ذلت، علم بی‌جهل و بی‌نیازی بی‌تهیدستی.

۲. راه توبۀ واقعی

توبه تنها یک ادعای زبانی نیست، بلکه حقیقتی است که با شرایطی مشخص تحقق می‌یابد:

• پشیمانی قلبی از گناه
• تصمیم جدی بر ترک گناه در آینده
• جایگزین کردن اخلاق نیکو به جای اخلاق ناپسند
• جبران حقوق مردم و ادای مسئولیت‌های فروگذاشته
• استواری بر ایمان به خدا و روز جزا

قرآن این عناصر را چنین ترسیم می‌کند:

• «إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَٰئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ» (بقره، ۱۶۰)

  مگر کسانی که توبه کنند، خود را اصلاح نمایند و حقایق پنهان را آشکار سازند. من توبۀ آنان را می‌پذیرم و من بسیار توبه‌پذیر و مهربانم.

• «إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٍ…» (نساء، ۱۷)

  توبه نزد خدا تنها برای کسانی است که از روی نادانی مرتکب گناه می‌شوند، اما بی‌درنگ بازمی‌گردند. خداوند توبۀ آنان را می‌پذیرد و او دانا و حکیم است.

• «فَمَن تَابَ مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ…» (مائده، ۳۹)

  هر که پس از ستمش توبه کند و به اصلاح خویش بپردازد، خدا توبه‌اش را می‌پذیرد که او آمرزنده و مهربان است.

• «فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ…» (توبه، ۱۱)

  اگر توبه کنند، نماز را بر پا دارند و زکات بپردازند، برادران دینی شما هستند.

بنابراین، توبۀ حقیقی با قطع رابطه با گناه، اقدام فوری، اصلاح عقیده و عمل و ادای حقوق الهی و مردمی همراه است.

۳. پذیرش قطعی توبه

وقتی بنده با شرایط یادشده به فرمان خدا گردن نهد، پروردگار مهربان طبق وعدۀ صریح خود توبه را می‌پذیرد، پروندۀ گناه را می‌زداید و تاریکی درون را به نور تبدیل می‌کند:

• «أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ…» (توبه، ۱۰۴)

  آیا نمی‌دانند که خداست که توبه را از بندگانش می‌پذیرد؟

• «وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ…» (شوری، ۲۵)

  او کسی است که توبۀ بندگان را می‌پذیرد و از گناهانشان درمی‌گذرد.

• «غَافِرِ الذَّنبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ…» (غافر، ۳)

  آمرزندۀ گناه و پذیرندۀ توبه.

۴. پیامد روی‌گردانی از توبه

ترک توبه، با وجود گشوده بودن درِ رحمت، ظلمی بزرگ در حق خویشتن است:

• اگر کسی از رحمت خدا ناامید شود، بداند که ناامیدی از رحمت، ویژگی کافران است (یوسف، ۸۷).
• اگر گمان کند خداوند توان آمرزش او را ندارد، این اندیشه به اخلاق یهودیان سرکش شبیه است (مائده، ۶۴).
• اگر روی‌گردانی از توبه از سر تکبر و گستاخی نسبت به خداوند باشد، باید بداند که خدا متکبران را دوست ندارد و هر که محبوب خدا نباشد، نجات نخواهد یافت.

قرآن صریحاً می‌فرماید:

• «… وَمَن لَّمْ يَتُبْ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ» (حجرات، ۱۱)

  آنان که از گناهان خویش توبه نمی‌کنند و به سوی پروردگار بازنمی‌گردند، همان ستمکارانند.

• «إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ» (بروج، ۱۰)

  کسانی که مردان و زنان باایمان را آزار دادند، سپس توبه نکردند، عذاب دوزخ و عذاب سوزان در انتظارشان است.

۵. چه زمانی توبه پذیرفته نیست؟

اگرچه درهای توبه تا لحظات پایانی عمر باز است، اما دو گروه از این فرصت محروم‌اند:

• توبه در آستانۀ مرگ

    قرآن می‌فرماید:

  «وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّىٰ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ…» (نساء، ۱۸)

    توبۀ کسانی که همواره مرتکب گناه می‌شوند تا وقتی مرگ یکی از آنان فرا رسد، در آن لحظه بگوید «اکنون توبه کردم» و نیز توبۀ کسانی که در حال کفر می‌میرند، پذیرفته نیست. برای اینان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم.

• توبۀ کسانی که پس از ایمان کافر شده و بر کفر خویش بیفزایند

  «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَّن تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ» (آل‌عمران، ۹۰)

    آنان که پس از ایمان کافر شدند و بر کفر خود افزودند، هرگز توبۀ آنان پذیرفته نمی‌شود و اینان همان گمراهانند.

سخن پایانی

توبه، آغوش همیشه‌باز رحمت الهی است. خداوند نه تنها توبه را واجب کرده، بلکه راه آن را آسان، پاداشش را بزرگ و نتیجه‌اش را محبت خویش و استغفار فرشتگان عرش قرار داده است. شرط برخورداری از این موهبت، اقدام بی‌درنگ، پشیمانی واقعی، اصلاح رفتار و امید راستین به بخشایش بی‌پایان اوست.

همین حالا می‌توان با یک «بازگشت» صادقانه، از زمرۀ ستمکاران بیرون آمد و در شمار محبوبان خدا و مشمولان استغفار فرشتگان عرش جای گرفت.

برگرفته از کتاب توبه آغوش رحمت نوشته استاد حسین انصاریان