حقيقت توبه‏

منابع مقاله:

کتاب : تفسير و شرح صحيفه سجاديه جلد ششم

نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان

انبياى با كرامت حق وامامان بزرگوار، در سايه وحى خداوندى، راه خير و شر را به انسان نماياندند. اولياى عظام الهى هر آنچه را به خير آدميان بود و آنچه جز شرّ و بدى براى آنان نداشت بيان كردند. آنان جامعه انسانى را در برابر آراسته شدن به خوبى‏ها و پيراسته شدن از بدى‏ها، آن چنان هدايت كردند كه حجّت بر تمام مردم تا صبح قيامت تمام شد.

پيامبران و امامان عليهم السلام، رضوان و بهشت وسعادت و سلامت را در صورت صالح شدن مردم بشارت دادند و انسان را در مقابل آلوده شدن به شرور و منكرات، به غضب و سخط و عذاب جهنّم و خوارى دنيا و آخرت وعده فرمودند.

كانَ النّاسُ امَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ وَ أنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ فيمَا اخْتَلَفُوا فيهِ» «1»

مردم [در ابتداى تشكيل اجتماع‏] گروهى واحد و يك دست بودند [و اختلاف و تضادى در امور زندگى نداشتند]، پس [از پديد آمدن اختلاف و تضاد] خدا پيامبرانى را مژده دهنده و بيم رسان برانگيخت، و با آنان به درستى و راستى كتاب را نازل كرد، تا ميان مردم در آنچه با هم اختلاف داشتند، داورى كند.

رُسُلًا مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ لِئَلّا يَكُونَ لِلنّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ كانَ اللّهُ عَزيزاً حَكيماً» «2»

پيامبرانى كه مژده‏رسان و بيم‏دهنده بودند تا مردم را [در دنيا و آخرت در برابر خدا] پس از فرستادن پيامبران، عذر و بهانه و حجّتى نباشد؛ و خدا همواره تواناى شكست‏ناپذير و حكيم است.

وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلينَ إلّامُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ فَمَنْ آمَنَ وَ أصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاهُمْ يَحْزَنُونَ» «3»

و پيامبران را جز مژده دهنده و بيم رسان نمى‏فرستيم؛ پس كسانى كه ايمان بياورند و [مفاسد خود را] اصلاح كنند نه بيمى بر آنان است و نه اندوهگين مى‏شوند.

از جمله واقعيّت‏هايى كه انبيا و امامان بر اساس وحى، مردم را نسبت به آن، به رضوان حق و بهشت ابد بشارت داده، آن را عمل صالح و بلكه ريشه و مايه عمل صالح دانسته‏اند، مسأله با عظمت توبه است.

اگر درى تحت عنوان توبه به روى انسان باز نمى‏شد، آدمى هرگز از اسارت گناه نجات نمى‏يافت.

توبه پاك كننده انسان از آلودگى و نزديك كننده بشر به حضرت حق است.

پليدى گناه از پرونده انسان جز با برگشت به سوى محبوب و ترك معاصى ميسّر نيست.

حضرت سجّاد عليه السلام در ابتداى دعا يادآور مى‏شود كه «توبه محبوب خداست.»

به حقيقت كه توبه محبوب خداست؛ زيرا دارويى است كه قلب و نفس و اعضاى گنهكار را معالجه مى‏كند و او را از بند خطرناك هواى نفس و شيطان رهانيده، به عرصه گاه عشق و دوستى و محبّت حضرت حق رهنمون مى‏شود.

توبه، وسيله‏اى است كه باعث مى‏شود گنهكار دست از آلودگى و آلوده كردن ديگران بردارد و خود و خانواده و جامعه‏اش را از ظلم و پايمال شدن حقوق برهاند و به رعايت حق خداوند و انبيا و اوليا و پاكان و هاديان راه حضرت ربّ العالمين، توفيق يافته و به حصن حصين الهى راه يابد.

محبوبيّت توبه در پيشگاه وجود مقدّس حضرت حق به خاطر اين است كه آدمى را از چاه ضلالت بيرون آورده به شاهراه هدايت راهنمايى مى‏كند.

محبوبيّت توبه به علّت اين است كه انسان را از صف شياطين درآورده، در صف نيكان وپاكان مى‏برد.

محبوبيّت توبه، فلسفه‏اش در اين است كه راهزن راه مردم همچون فضيل را بر مسند عرفان قرار داده، وى را معلّم اخلاق و مهذّب نفوس مى‏نمايد.

محبوبيّت توبه نزد حق براى اين است كه رخنه‏اى سخت در صف ناپاكان و هواپرستان به وجود مى‏آورد و در برابر آن صف شيطانى، صف موحّدان و پاكان و نيكان را محكم‏تر مى‏نمايد.

محبوبيّت توبه، به خاطر اين است كه راه‏هاى نفوذ شياطين را در شؤون حيات آدمى بسته، طرق جلب رحمت دوست را به روى انسان باز مى‏كند.

محبوبيّت توبه، به خاطر اين است كه آدمى را از نظر آلودگان و پليدان مى‏اندازد و وى را مورد نظر اوليا و انبيا و امامان به خصوص در معرض نسيم عنايت حضرت حق قرار مى‏دهد.

محبوبيّت توبه براى آن است كه حضرت ربّ العزّه را خشنود و دل بندگان خالص خداوند را شاد مى‏نمايد.

محبوبيّت توبه، به علّت آن است كه انسان را از افتادن در ورطه هلاكت ابدى حفظ مى‏كند و به سعادت ابدى و سلامت دائمى و سرمدى رسانده و انسان را در آغوش رحمت حضرت رحيم قرار مى‏دهد.

محبوبيّت توبه براى آن است كه زنگار گناه از قلب مى‏شويد و حالات و احوالات درون را تغيير مى‏دهد و حجاب‏هايى كه محصول معصيت است از برابر ديده دل بر مى‏دارد و آتش عشق به حبيب را در كانون باطن شعله ورتر مى‏سازد.

محبوبيّت توبه، به خاطر آن است كه به انسان لياقت تشرّف به محضر حضرت ربّ العزّه را ارزانى مى‏دارد و آدمى را به بارگاه قدس كشانده و در بساط انس مى‏نشاند و سفره مغفرت و رحمت او را در برابر جان و روح انسان مى‏گشايد.

توبه از آن جايى كه محبوب خداست، در ميدان وجود هر كس جاى گيرد او را به دنبال خود، محبوب حضرت جانان مى‏نمايد و بر فرش محبّت آن جناب مى‏نشاند.

قرآن مجيد كه سند تمام حقايق هستى از ظاهر و باطن است، بدين صورت كه در آيه زير آمده عشق و محبّت حضرت ربّ العزّه را به تائبان حقيقى اعلام مى‏دارد:

إنَّ اللّهَ يُحِبُّ التَّوَّابينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرينَ» «4»

يقيناً خدا كسانى را كه بسيار توبه مى‏كنند، و كسانى را كه خود را [با پذيرش انواع پاكى‏ها از همه آلودگى‏ها] پاكيزه مى‏كنند. دوست دارد.

بياييد پيمانه وجود خويش را از آلودگى گناه پاك كنيم و ظرف هستى خويشتن را از خبايث معصيت شستشو دهيم تا ساقى وجود، با ساغر وحى، شراب طهور توبه و انابه و تضرّع و زارى و بازگشت همه جانبه به سوى خود را در كام جان ما مى‏ريزد.

در تفسير:

وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً» «5»

و پروردگارشان باده طهور به آنان مى‏نوشاند.

كلامى معجز نظام، از سلاله نبوت، صادق- آل محمّد صلوات اللّه عليهم اجمعين- مروى است كه مسحه‏اى از علم الهى و قبسى از نور مشكات رسالت و نفحه‏اى از شميم رياض امامت است و امين الاسلام طبرسى آن را بدين صورت روايت كرده است:

أىْ: يُطَهِّرُهُمْ عَنْ كُلِّ شَىْ‏ءٍ سِوَى اللّهِ، إذْ لا طاهِرَ مَنْ تَدَنَّسَ بِشَىْ‏ءٍ مِنَ الْأَكْوانِ إلّااللّهُ، رَوَوْهُ عَنْ جعفر بن محمد عليهما السلام. «6»

آنان را از هرچه جز خداست پاك مى‏كند؛ زيرا پاك از آلودگى اشيا و عناصر جز خدا نيست.

استاد حسن زاده در مقدمه كتاب «مفتاح الفلاح» اثر عارف بزرگ شيخ بهائى، در ذيل اين روايت مى‏فرمايد:

من در امّت خاتم صلى الله عليه و آله از عرب و عجم كلامى بدين پايه كه از صادق آل محمّد- صلوات اللَّه عليهم- در غايت قصواى طهارت انسانى روايت شده است از هيچ عارفى نه ديده‏ام و نه شنيده‏ام.

حديث به صورت مفرد، يعنى «رُوِىَ» روايت نشده است، بلكه به صورت صيغه جمع يعنى «رَوَوْهُ» مروى است، پس حديث ريشه‏دار است كه جمعى آن را روايت‏ كرده‏اند.

ربّ ابرار، ساقى ابرار است. و در اين ربّ و اضافه آن به «هم» نيز مطلبى است كه:

(شيخ كمال خجندى)

«طَهور» درلغت عرب صيغه مبالغه طاهر است، يعنى «طاهر» پاك و «طهور» پاك پاك كننده است.

پس شرابى كه از دست ساقيشان مى‏نوشند، علاوه بر اين كه پاك است پاك كننده هم هست. آب مضاف ممكن است كه طاهر باشد امّا مسلّماً طهور نيست ولكن مطلق آن، هم طاهر است و هم طهور.

اين شراب، ابرار را از چه چيز تطهير مى‏كند؟ امام عليه السلام فرمود: از هر چه جز خدا؛ زيرا طاهر از دنس اكوان جز خدا نيست.

«دنس» چرك است و «اكوان» موجودات و مراد نقص امكان است كه خداوند از نواقص ممكنات طاهر است؛ زيرا كه صمد حقّ است.

اين شراب انسان را از ما سوى اللَّه شستشو مى‏دهد و اين چنين انسان به تماشاى نور شهود راه مى‏يابد كه:

هُوَ الْأوَّلُ وَ الْآخِرُ، وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ» «7»

اوست اول و آخر و ظاهر و باطن، و او به همه چيز داناست.

و حقيقت:

فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ» «8»

پس به هر كجا رو كنيد آن جا روى خداست.

در عبارات اهل دل كه خطاب به ساقى مى‏شود و شراب طلب مى‏كنند مراد همين:

سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً» «9»

و پروردگارشان باده طهور به آنان مى‏نوشاند.

است.

و شراب اين آيه و خمر در آيات ديگر را به فارسى تعبير به «مى» مى‏كنند و «كأس» را گاهى به قدح و گاهى به جام و پيمانه و پياله تعبير مى‏نمايند. «10» ملّا مهدى نراقى مى‏گويد:

(ملّا مهدى نراقى)

عشق به توبه در اولياى الهى‏

انبياى عظام الهى و امامان با كرامت و اولياء اللّه با تمام وجود عاشق دلباخته توبه بودند، چنانكه اين معنا از كلمات و دعاهاى روايت شده مشهود است.

محدث قمّى در اعمال ماه رجب روايت مى‏نمايد:

الْحَمْدُلِلّهِ الَّذى‏ لا تَنْفَدُ خَزائِنُهُ، وَ لا يَخافُ آمِنُهُ، رَبِّ ارْتَكَبْتُ الْمَعاصِىَ فَذلِكَ ثِقَةً بِكَرَمِكَ، انَّكَ تَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِكَ، وَ تَعْفُو عَنْ سَيِّئاتِهِمْ وَ تَغْفِرُ الزَّلَلَ، فَانَّكَ مُجيبٌ لِداعيكَ وَ مِنْهُ قَريبٌ، وَ أنَا تائِبٌ إِلَيْكَ مِنَ الْخَطايا، وَ راغِبٌ إلَيْكَ فى تَوْفيرِ حَظّى‏ مِنَ الْعَطايا .... «11»

ستايش خداى را كه گنج‏هايش پايان نمى‏پذيرد و اطمينان يابنده‏اش وحشت نكند. اى مالك و صاحبم، اگر دچار گناهان شدم ناشى از اعتماد محكم به بزرگوارى تو بوده؛ تويى كه بدون ترديد پذيرنده توبه‏اى از بندگانت و گذشت كننده از بدى‏هاى آنان و آمرزنده لغزش‏هاى عباد خود و تويى اجابت كننده دعاى خوانندگانت و هم نزديك به ايشانى و منم توبه كننده به درگاهت از تمام خطاها و ميل كننده به سويت در كامل كردن بهره‏ام از بخشش‏هايت ....

حضرت فيض مى‏گويد:

(فيض كاشانى)

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- بقره (2): 213.

(2)- نساء (4): 165.

(3)- انعام (6): 48.

(4)- بقره (2): 222.

(5)- انسان (76): 21.

(6)- مجمع البيان فى تفسير القرآن: 10/ 223، ذيل آيه 21 سوره انسان؛ تفسير الثعلبى: 10/ 105.

(7)- حديد (57): 3.

(8)- بقره (2): 115.

(9)- انسان (76): 21.

(10)- مقدمه مفتاح الفلاح: 83.

(11)- بحار الأنوار: 95/ 382، باب 22، ذيل حديث 2؛ إقبال الأعمال: 633.