عقل و اعتدال در محبتهاى مادى و معنوى‏

يكى از موضوعات بسيار مهمى كه قرآن كريم و انبيا و اولياى الهى بدان دعوت كرده‏اند، رعايت اعتدال و ميانه‏ورى در محبت‏هاى مادى و دنيوى است. بر طبق اين تعاليم، انسان بايد بر رعايت عدالت و حد وسط در اين‏گونه دوست داشتن‏ها مواظبت نمايد، چراكه اين دست علاقه‏ها و خواستن‏ها اگر صورت افراط به خود بگيرند وبه تعبير قرآن كريم‏به «محبت شديد» تبديل شوند، آن محبوب دنيايى را معبود انسان قرار مى‏دهند. به عبارت روشن‏تر، چنين علاقه مفرطى باطن آدمى را از خدا خالى مى‏كند و آن معشوق را به جاى پروردگار محور توجه‏هايش قرار مى‏دهد. در نتيجه، آثار معبودى غير از اللّه درون انسان را متأثر مى‏سازد و خلق‏وخوهاى او براساس ويژگى‏هاى همان معبود شكل مى‏گيرد و چنين انسانى به يك منبع مولّد اعمال باطل و حيوانى تبديل مى‏شود.

مجموع اين اعمال هم شرايطى براى او به وجود خواهد آورد كه زندگى‏اش‏به تعبير قرآن مجيدزندان او خواهد شد و در صورتى كه نتواند خودش را در مهلت معين با اعمال صالح و توبه واقعى‏توبه‏اى‏ كه امير المؤمنين، عليه السلام، در نهج البلاغه در باب حكمت‏ها بيان كرده‏اند- نجات بدهد، آن زندان براى وى ابدى خواهد شد.

امير المؤمنين، عليه السلام، مى‏فرمايند: كسى كه گرفتار چنين زندانى شود كه ساخته خود اوست و نتواند خود را در مهلت مقرر از بند آن برهاند، نجاتش تا ابد غير ممكن خواهد شد و از آن بيمارى باطن شفا نخواهد يافت:

«ألا و إنه لا فقر بعد الجنة، ألا و إنه لا غنى بعد النار، لا يفك أسيرها و لا يبرأ ضريرها».

نه اين زندان، كه شكل ملكوتى‏اش در قيامت «دوزخ» است، قابل رهايى است و نه اين مرض كه به عالم آخرت منتقل شده قابل درمان است. زيرا لازمه درمان‏پذير بودن اين بيمارى‏ها در آخرت اين است كه بسيارى از آيات قرآن مجيد را در اين‏باره باور نكنيم؛ آياتى كه درباره اهل دوزخ مى‏فرمايد:

«خالدين فيها ابدا».

اگر اين بيمارى‏ها در آخرت علاج شوند، ديگر معنى ندارد كسى سال‏ها در جهنم بماند. پس، مفهوم خلود در آتش اين است كه شفاى بيمارى‏هاى روانى‏اى كه باعث انحرافات عملى و اخلاقى شده‏اند، پس از انتقال به عالم ديگر غير ممكن است.

البته، اگر اين بيمار دربند در همين دنيا در مقام آزادى خود برآيد، امكان نجاتش فراهم است. قرآن مجيد مى‏فرمايد:

«يا عبادى الذين أسرفوا على أنفسهم لا تقنطوا من رحمة اللّه إن اللّه يغفر الذنوب جميعا».

اى بندگان من كه بارتكاب گناه بر خود زياده‏روى كرديد! از رحمت خدا نوميد نشويد، يقينا خدا همه گناهان را مى‏آمرزد؛ زيرا او بسيار آمرزنده و مهربان است.

زندانيان نفس در همين دنيا مى‏توانند خود رهايى بخشند، زيرا بيمارى‏هاى درونى در اين جهان درمان‏پذيرند. ولى اگر اين اسارت تا مرگ انسان ادامه يابد و اين بيمارى‏ها با او بمانند و به عالم بعد منتقل شوند، راه نجات و درمانى براى آن اسير بيمار وجود نخواهد داشت.