اوصاف عبرت‏پذيران‏

امام صادق عليه السلام در اين باب- كه يكى از مهم‏ترين مباحث تربيتى و اخلاقى است- از رسول اكرم صلى الله عليه و آله حكايت مى‏كند كه آن حضرت درباره بيدارانى كه براى رشد و كمال خود از هر چيزى عبرت و درس مى‏گيرند، فرمود:

آن كه دنيا و ظواهر فريباى مادى و اين اشيا و عناصر زر و زيور از دست رفتنى را به ديده عبرت و پندگيرى مى‏نگرد، مانند كسى است كه دنيا و مظاهرش را در خواب ببيند، چنانچه در خواب توجه و رغبتى به دنيا نيست و براى خواب بيننده چيزى قابل لمس نمى‏باشد و خواب بيننده غير خيال و تخيل و سراب چيزى نمى‏بيند، نظر كننده به عبرت هم به همان گونه با دنيا و مظاهر زيبايش رابطه دارد، اما نه رابطه حقيقى، بلكه ربطش ربط اعتبارى است و دنيا را فقط براى ساختن آخرت مى‏خواهد و بس، چون با نظر عبرت نظر مى‏كند عاشق دنيا نمى‏شود، وخويش را كه خليفه خداست با دنيا معامله نمى‏نمايد، معامله‏اش معامله آن گروه مغرور و بدبختى نيست كه از معامله خود در پايان راه جز حساب سخت و عذاب شديد حاصلى نمى‏برند، بلكه معامله‏اش با دنيا معامله انبيا و اولياست كه در پايان‏ راه به مقام قرب و نقطه وصل و مرحله رضايت دوست مى‏رسند.

پندگيرى و عبرت گرفتن، بارقه و جرقه‏اى است الهى كه از جهان ملكوت بر دنياى تاريك جان زده مى‏شود و چراغ وجود آدمى را آن چنان روشن مى‏نمايد كه در سايه آن روشنايى دل انسان به حقايق راه پيدا كرده و پاى همت و اراده براى رسيدن به مقامات ملكوتى قدرت مى‏گيرد.

تمام وسايل و عوامل عبرت‏گيرى و پند اندوزى از قبيل عقل، چشم، گوش، فطرت، وجدان، علم، حوادث، مصائب زندگى گذشتگان به انسان مرحمت شده است.

انسان، به حقيقت اگر اهل پند باشد، تمام اوضاع و احوال عالم و كليه حوادث و اوراق بى‏عدد تاريخ زندگى مردمان و ذره ذره عناصر و اشى‏ء براى او درس و عامل عبرت است.

بيداران، عارفان، حكيمان، عاشقان حق، اهل بصيرت، اهل دل، تمام عمر پر قيمت خود را در اين جهان به عبرت‏آموزى و پندگيرى سپرى كردند و هر حادثه و هر مسئله و هر برنامه وهر ورق تاريخ را به ديده عبرت نگريستند و از طريق عبرت‏گيرى و درس‏آموزى، دريا دريا به شخصيّت الهى و انسانى خود افزودند و از اين طريق به بزرگى و كرامت و به اصالت و عظمت و به حقيقت و واقعيّت رسيدند.

عبرت‏گيرندگان، زندگان و بى‏تفاوتان در برابر اوضاع و احوال جهان و گردش خلقت و حيات بشرى، مردگانند.

جهان و هر چه در آن است، براى بيدار دلان موعظه و پند و عبرت و نصيحت است.

چه بسا خفتگانى كه اگر خواب غفلتشان ادامه مى‏يافت، دست به جنايات غير قابل جبران مى‏زدند، ولى در برخورد به يك حادثه، با يك واقعيّت عبرت گرفته‏ و از خواب سنگين غفلت بيدار شدند و منشأ آثار مهم علمى و تربيتى گشتند.

چه بسا افراد ساده، گمنام و معمولى كه با درس‏گرفتن از واقعيت‏ها و عبرت‏گيرى از حوادث به عالى‏ترين مقامات راه يافتند و خود براى ديگران منبع عبرت و درس شدند، در اين زمينه به گوشه‏اى از زندگى مردمى معمولى كه بر اثر عبرت گرفتن و پند آموزى به عالى‏ترين درجات رسيدند توجه كنيد.