فرقه‌های یهود و تحریف تورات

بخش نخست: هفت فرقۀ اصلی یهود (پس از تبعید بابل)

۱. فریسیان

پیدایش: حدود دو قرن پیش از میلاد مسیح.این فرقه اکثریت یهودیان را تا امروز تشکیل می‌دهد. فریسیان خداوند را از صفات جسمانی منزّه می‌دانستند، به معاد و عدل الهی باور داشتند، و در موضوع اختیار انسان راهی میانه برگزیدند. افزون بر «تورات مکتوب» (عهد عتیق)، به «تورات شفاهی» ــ که آن را سخنان حکیمانۀ منقول از موسی(ع) می‌شمردند ــ اعتقاد راسخی یافتند. این سنّت شفاهی بعدها در مجموعۀ عظیم تلمود گرد آمد و ستون فقرات اعتقادی یهودیت ربّانی شد. فریسیان با عیسی(ع) سخت دشمنی ورزیدند و برای تصلیب وی کوشیدند.

۲. صدوقیان

نامشان برگرفته از «صادوق» (منصوب به کهانت از سوی داوود) است. این گروه از کاهنان معبد سلیمان و بزرگان دینی بودند و بر حفظ سنّت‌های کهن و اجرای مناسک قربانی تأکید ویژه داشتند. برخلاف فریسیان، تفسیرهای نوین و سنّت شفاهی را سخت رد می‌کردند، خدا را جسمانی می‌پنداشتند، جاودانگی نفس و رستاخیز را منکر بودند و سزای نیک و بد را محدود به همین جهان می‌دانستند. صدوقیان نیز با عیسی(ع) مخالف بودند، اما در سال ۷۰ میلادی و پس از ویرانی اورشلیم به‌تدریج محو شدند.

۳. سامریان

این فرقه پس از بازگشت از اسارت بابل شکل گرفت و برخی تبارشان را اسرائیلی نمی‌دانند. سامریان تنها پنج سفر تورات و کتاب یوشع را می‌پذیرند و ۳۳ کتاب دیگر عهد عتیق را رد می‌کنند. نسخۀ تورات آنان اندکی با نسخۀ رایج تفاوت دارد. آنان کوه «جرزیم» در نابلس را قبله و مکان مقدس می‌دانند و معتقدند موسی(ع) نیز همین کوه را قبله قرار داده بود، ولی داوود(ع) از پیش خود معبد سلیمان (مسجدالاقصی) را برگزید.

۴. اِسنیان

در سدۀ نخست پیش از میلاد ظهور کردند و همراه با ویرانی اورشلیم از میان رفتند، جز نامشان چیزی باقی نماند تا اینکه در ۱۹۴۷ طومارهایشان در غارهای کنارۀ بحرالمیت کشف شد. اسنیان مالکیت فردی را قبول نداشتند، ازدواج را چندان نمی‌پسندیدند، روزی چندبار غسل می‌کردند و روز شنبه را به عبادت و تفکر اختصاص می‌دادند. برخی از دانشمندان شالودۀ فکری مسیحیت را برگرفته از آموزه‌های این فرقه می‌دانند. همچنین احتمال دارد یحیی بن زکریا(ع) از همین گروه بوده باشد.

۵. قانویان

از نگاه اعتقادی تفاوت چندانی با فریسیان نداشتند، اما دو ویژگی آنان برجسته بود: تعصب شدید بر یهودیت و دشمنی سرسختانه با رومیان. اعضای این گروه همواره خنجری زیر جامه پنهان داشتند و در فرصت مناسب رومیان را می‌کشتند. همین رویکرد رادیکال سبب شد هم‌چون یک فرقۀ مذهبی مشخص شناخته شوند، هرچند در کتاب‌های تاریخ ادیان گاه مستقل ذکر نشده‌اند.

۶. قرائون

پس از ظهور اسلام پدید آمدند. آنان «تلمود» (سنت شفاهی) را نپذیرفتند و تنها بر قرائت و معنای ظاهری تورات تأکید ورزیدند؛ از این رو «قرائون» نامیده شدند. رهبر نخستین آنان، عَنان، عالم یهودی‌ای بود که با ابوحنیفه مجالست داشت و با اصطلاحات فقه اسلامی آشنا بود. او در عصر منصور عباسی این مسلک را بنیان نهاد و سپس بنیامین آن را در ایران رواج داد. امروزه پیروان این فرقه در اسرائیل، روسیه و اوکراین زندگی می‌کنند. پژوهشگران به جهت استفاده آنان از مباحث و اصطلاحات اصول فقه حنفی، به الهیات عمیقشان توجه نشان داده‌اند.

۷. دونمه

این گروه به شبتای صِبی (زادۀ ۱۶۲۶ در ازمیر ترکیه) منتسب‌اند. وی پس از مطالعه در الهیات و عرفان یهودی ادعا کرد که مسیحای موعود است و شماری از یهودیان اروپا، ترکیه و خاورمیانه دعوتش را پذیرفتند. شبتای در ۱۶۶۶ قیام کرد، اما از سوی سلطان عثمانی دستگیر شد و به‌ظاهر اسلام آورد و خود را «محمد افندی» نامید. با این حال، بسیاری از پیروانش باور داشتند که تنها شبحی از او مسلمان شده و خود شبتای برای یافتن ده قبیلۀ گم‌شدۀ بنی‌اسرائیل به آسمان رفته است و به‌زودی ظهور خواهد کرد. اکنون چندین هزار نفر از آنان در ترکیه زندگی می‌کنند که در ظاهر آداب اسلامی و در باطن سنت‌های یهودی را پاس می‌دارند.

حاشیۀ حدیثی: ۷۱ فرقه در یهود؟

در منابع روایی شیعه و سنّی آمده که امت موسی ۷۱ فرقه، امت عیسی ۷۲ فرقه و امت پیامبر اسلام ۷۳ فرقه خواهند شد و تنها یک فرقه اهل نجات است. برخی محققان سند این حدیث را قابل اعتماد ندانسته‌اند، و گروهی آن را پذیرفته و درصدد شمارش فرقه‌ها برآمده‌اند. اما شمار فرقه‌های واقعی یهود، مسیحیت یا اسلام دقیقاً با این اعداد تطابق ندارد. دو پاسخ رایج عبارت‌اند از:

1. این اعداد کنایه از فراوانی اختلافات است، درست مانند «سبعین مره» (هفتاد بار) در قرآن (توبه: ۸۰) که مبالغه را می‌رساند ــ گرچه سیاق روایت با این تفسیر چندان سازگار نیست.2. حدیث، شمار فرقه‌ها را برای همۀ طول عمر هر امت پیش‌بینی کرده است، نه فقط تا دوران یک مؤلف مشخص. پس این ارقام ممکن است در گذر تاریخ تحقق یابند. برای مطالعۀ بیشتر در این موضوع می‌توانید به آثار استاد جعفر سبحانی (ملل و نحل، ج ۱) و استاد علی ربانی گلپایگانی (فرق و مذاهب کلامی) مراجعه کنید.

بخش دوم: تحریف تورات ـ دلایل تاریخی و متنی

تحریف کتاب آسمانی یهود از نگاه تاریخی و علمی قطعی است. دلایل بسیاری در این زمینه وجود دارد که در ادامه مهم‌ترین آنها را مرور می‌کنیم.

الف) شواهد درون‌متنی

• در تثنیه ۳۴ و پیدایش ۳۶ شرح وفات و دفن موسی آمده است؛ آشکار است که این بخش‌ها پس از رحلت موسی(ع) به متن افزوده شده‌اند.· بارها از موسی به صورت سوم شخص و همراه با توصیف‌های دقیق از زندگی و روحیات او سخن رفته است: «موسی مردی بسیار حلیم بود... برحسب قول خداوند رحلت نمود» (تثنیه ۳۳: ۱؛ ۳۶: ۱۰).· نام شهر «دان» در پیدایش ۱۴: ۱۴ به‌کار رفته، حال آنکه این شهر تا دوره داوران و نسل‌ها پس از موسی «دان» نامیده نشده بود (داوران ۱۸: ۲۹).

ب) اختلاف نسخه‌ها میان فرقه‌ها

فرقه سامری تنها پنج سفر تورات را می‌پذیرند و ۳۴ کتاب دیگر عهد عتیق را رد می‌کنند. نسخه تورات آنان و کتاب یوشعشان با نسخ رایج تفاوت دارد. این آشفتگی، گواه روشنی بر دخل و تصرف در طول تاریخ است.

ج) رمزهای ابن عزرا و گشودن آن به دست اسپینوزا

ابراهیم بن عزرا (۱۰۸۹ـ۱۱۶۴م)، مفسر برجسته یهودی، در تفسیر خود بر سفر تثنیه شش نکتۀ رمزگونه آورد که نشان می‌دهد نویسندۀ اسفار پنج‌گانه نمی‌تواند موسی(ع) باشد. باروخ اسپینوزا (۱۶۳۲ـ۱۶۷۷م) این رمزها را چنین گشود:

1. عبارت «آن طرف اردن» (تثنیه ۱:۱) نویسنده‌ای را نشان می‌دهد که از اردن عبور کرده، در حالی که موسی هرگز از آن عبور نکرد (تثنیه ۲: ۳۱).2. دستور نوشتن تورات بر دوازده سنگ (یوشع ۸: ۳۰ـ۳۲) نشان می‌دهد حجم تورات اصلی بسیار کوچک‌تر از کتاب حاضر بوده است.3. جملۀ «موسی این تورات را نوشت» نماد این است که نویسنده‌ای دیگر آن را روایت کرده.4. عبارت «در آن وقت کنعانیان در آن زمین بودند» حاکی از آن است که نویسنده در زمانی می‌زیسته که کنعانیان دیگر در آن سرزمین نبودند.5. اطلاق «کوه خدا» بر کوه موریا، نامی است که تا زمان ساخت معبد سلیمان تحقق نیافته بود.6. اشاره به تخت‌خواب آهنین عوج که تنها پس از پیروزی داوود بر «ربه» آشکار شد (۲ سموئیل ۱۲: ۲۸ـ۲۹).

اسپینوزا شواهد روشن‌تری نیز می‌افزاید؛ از جمله آنکه تورات از وقوع رویدادهایی پس از موسی سخن می‌گوید (مانند ورود بنی‌اسرائیل به کنعان و مدت خوردن «منّ») و حجم کتاب حاضر به‌هیچ‌وجه نمی‌توانسته به‌راحتی بر سنگ‌ها نگاشته شود و در یک مجلس خوانده شود.

د) نظریه منابع چهارگانه (نقد تاریخی)

با پیدایش جریان نقد تاریخی کتاب مقدس، مشخص شد که اسفار پنج‌گانه از ترکیب چهار منبع اصلی پدید آمده‌اند:

• منبع یَهوه‌ای: قدیمی‌ترین منبع، تدوین در زمان داوود و سلیمان.
• منبع الوهیمی: پس از تجزیۀ کشور، در بخش شمالی نوشته شد.
• منبع تثنیه‌ای : تدوین در دورۀ یوشیّا (حدود ۶۴۰ـ۶۰۹ ق.م).
• منبع کاهنی: آخرین منبع، تألیف‌شده در دوران اسارت بابلی

ترکیب نهایی این منابع به‌احتمال قوی پس از تبعید بابلی (پس از ۵۳۸ ق.م) و احتمالاً به دست عزرا انجام شده است. امروزه حتی بسیاری از دانشوران سنت‌گرای یهودی و مسیحی اذعان دارند که نویسندۀ تورات نمی‌تواند موسی(ع) باشد، هرچند آنان فرایند نگارش را با الهام الهی همراه می‌دانند.

ه) ناپدید شدن تورات و یافته شدن دوباره آن

کتاب دوم پادشاهان (باب ۲۲ـ۲۳) حکایت می‌کند که در زمان یوشیّا، کاهن اعظم «کتاب تورات» را در معبد پیدا می‌کند و وقتی پادشاه آن را می‌شنود، از شدت ناراحتی جامه می‌درد. این رویداد نشان می‌دهد که تا آن زمان مفاد تورات فراموش شده بود. همچنین در کتاب نحمیا (باب ۸) نقل شده که پس از بازگشت از اسارت، عزرا تورات را طی یک هفته برای مردم خواند. حجم و محتوای تورات آن زمان با تورات موجود نزد یوشیا تفاوت داشته، زیرا خواندن اولی یک روز و دومی یک هفته زمان برده است.

سخن پایانی

مرور فرقه‌های یهود پس از تبعید بابل به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه زمینه‌های سیاسی و فکری، یهودیت را به جریان‌های متفاوت و گاه متخاصم تقسیم کرد. همزمان، متن تورات نیز مسیری پرفرازونشیب را از سنت شفاهی، اسناد پراکنده، بازنویسی‌های کاهنان و تلفیق منابع گوناگون پیموده است. نقد تاریخی و انبوه شواهد درون‌متنی امروز این نتیجه را قریب به یقین ساخته‌اند که اسفار پنج‌گانه، نه کتابی نازل‌شده بر موسی به صورت کنونی، بلکه محصول طولانی‌ترین فرایند تألیف در تاریخ متون دینی است.

• حسین توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص ۱۱۷.
• رابرت ای. هیوم، ادیان زنده جهان، ترجمۀ عبدالرحیم گواهی.
• علی‌اصغر حکمت، تاریخ ادیان.
• جعفر سبحانی، ملل و نحل، ج ۱.
• علی ربانی گلپایگانی، فرق و مذاهب کلامی.
• توماس میشل، کلام مسیحی، ترجمۀ حسین توفیقی، ص ۳۲.