عمل صالح از منظر قرآن کريم

 ۱. عمل صالح یعنی چه؟

معنای لغوی: 

«عمل» به کاری گفته می‌شود که از روی قصد و اراده انجام شود [1]. «صالح» از ریشه «صلاح» به معنای ضد فساد است[2].

معنای قرآنی: 

با تدبر در آیات، عمل صالح عملی است که:

- خداوند به آن دستور داده و پیامبران مأمور ابلاغ آن بوده‌اند[3]

- در وسع و توان انسان است، نه خارج از طاقت.

- مانع سقوط انسان به پایین‌ترین درجات می‌شود (تین، ۴-۷).

دیدگاه مفسران: 

علامه طباطبایی می‌گوید: عمل صالح، عملی است که برای رضایت خدا با تحمل دشواری انجام شود و شایسته پاداش باشد[4]. شیخ طوسی می‌نویسد: «اعمال صالح، اعمالی است که خداوند به آنها امر کرده و پیامبران را برای ابلاغ آنها برانگیخته است»[5]. ابن کثیر نیز معتقد است: عملی که مطابق شریعت محمدی (ص) باشد[6].

 نتیجه: عمل صالح، عملی شرعی و الهی است، نه هر کار خوب عقلی یا فطری.

 ۲. چه کارهایی عمل صالح هستند؟

قرآن بیشتر از طریق ذکر مثال، عمل صالح را معرفی می‌کند:

در قرآن:

- تواصی به حق و تواصی به صبر (عصر، ۳)

- عبادت خدا، احسان به والدین، خویشان، یتیمان و مسکینان، سخن نیکو، نماز و زکات (بقره، ۸۲-۸۳)

- صدقه دادن (منافقون، ۱۰)

- جهاد و تحمل سختی‌های آن (توبه، ۱۲۰)

- احسان به والدین (عنکبوت، ۷؛ احقاف، ۱۵)

- ادای امانت و اطاعت از اولی‌الامر (نساء، ۵۷)

- مودت اهل بیت پیامبر (شوری، ۲۳)

 ۳. تفاوت عمل صالح با عمل خیر و عمل حسن

- عمل خیر: معنای گسترده‌تری دارد؛ شامل هر سود دنیوی یا اخروی می‌شود و گاهی به مال و دارایی نیز گفته می‌شود (بقره، ۱۸۰). اعم از عمل صالح است.[7]

- عمل حسن: یعنی کار نیکو و ضد قبیح[8]. دامنه‌اش وسیع‌تر از عمل صالح است. در سوره شوری (آیات ۲۲-۲۳)، پاداش عمل حسن «افزونی حسنات و آمرزش» است، ولی پاداش عمل صالح «روضات جنات و هرچه بخواهند نزد پروردگار» می‌باشد.

- عمل سیئ: ضد عمل صالح؛ شامل فساد، ستم، قتل، زنا، پیروی از شهوت و ضایع کردن نماز (سجده، ۱۲؛ فرقان، ۶۳-۷۰؛ مریم، ۶۰).

 ۴. چرا همیشه ایمان و عمل صالح با هم می‌آیند؟

ایمان و عمل صالح دو قرین جدانشدنی هستند. قرآن بیش از پنجاه بار این دو را در کنار هم ذکر کرده است. 

- ایمان، منشأ عمل صالح است. 

- عمل صالح، تقویت‌کننده ایمان و بالابرنده درجه آن است (فاطر، ۱۰). 

- عمل غیرصالح، از ایمان می‌کاهد و ممکن است آن را نابود کند (روم، ۱۰).

قرآن می‌فرماید: مؤمن حقیقی کسی است که با جان و مال جهاد کند (حجرات، ۱۵). همچنین: وقتی آیات خوانده شود، بر ایمانشان افزوده می‌گردد (انفال، ۲). 

پیامبر (ص) فرمود: «الایمان و العمل قرینان لا یصلح کل واحد منها إلا مع صاحبه»؛ ایمان و عمل قرین یکدیگرند و هیچ یک بدون دیگری صحیح نیست[9].

 ۵. آثار و برکات عمل صالح

قرآن آثار زیر را برمی‌شمارد:

 ۶. چه چیزهایی به عمل صالح کمک می‌کنند؟

۱. یاد خدا (فاطر، ۳۷؛ شعراء، ۲۲۷) 

۲. توبه و بازگشت به سوی خدا (فرقان، ۷۰-۷۱؛ آل عمران، ۸۹) 

۳. صبر و شکیبایی (هود، ۱۱؛ قصص، ۸۰) 

۴. روزی حلال (مؤمنون، ۵۱)

 ۷. چه چیزهایی مانع عمل صالح می‌شوند؟

۱. پیروی از هوای نفس و شهوات (مریم، ۵۹-۶۰) 

۲. استکبار و سرپیچی از حق (نساء، ۱۷۳؛ جاثیه، ۳۰-۳۱) 

۳. شرک در عبادت (کهف، ۱۱۰) 

۴. حب دنیا و دلبستگی به مال و فرزند (سبأ، ۳۷؛ قصص، ۷۹-۸۰؛ کهف، ۴۶)

 نتیجه‌گیری

- عمل صالح عملی شرعی، الهی و ابلاغ شده توسط پیامبران است؛ نه هر کار خوب عقلی.

- رابطه آن با ایمان متقابل و تنگاتنگ است؛ هیچ یک بدون دیگری کامل نیست.

- آثار آن از بخشش گناهان تا حیات طیبه، خلافت در زمین و پاداش جاودان را شامل می‌شود. 

- زمینه‌های آن یاد خدا، توبه، صبر و روزی حلال، و موانع آن هوی‌پرستی، استکبار، شرک و دنیادوستی است.

سخن پایانی: 

اگر خواهان زندگی پاک، محبوبیت، امنیت و پاداش بی‌پایان الهی هستیم، باید ایمان خود را با عمل صالح – همان دستورات دین – پیوند بزنیم. خداوند ما را از «الذین آمنوا و عملوا الصالحات» قرار دهد.