جهاد تدافعى در قرآن‏

 منابع مقاله:

کتاب  : تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد دهم

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان

جهاد تدافعى را در موارد و تحت عناوين كلى زير مى‏توان مطرح و بررسى‏ كرد: «1» 1- اسلام، دفاع را حق مشروع در برابر ظلم و تجاوز و تبهكارى مى‏داند، و جنگ را به عنوان يك وسيله دفاع تجويز مى‏كند:

اذِنَ لِلَّذينَ يُقاتَلُونَ بِانَّهُمْ ظُلِمُوا وَ انَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَديرٌ* الَّذينَ اخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ الَّا انْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ» «2»

به كسانى كه [ستمكارانه‏] مورد جنگ و هجوم قرار مى‏گيرند، چون به آنان ستم شده اذن جنگ داده شده، مسلماً خدا بر يارى دادن آنان تواناست.*

همانان كه به ناحق از خانه‏هايشان اخراج شدند [و گناه و جرمى نداشتند] جز اين كه مى‏گفتند: پروردگار ما خداست.

ولى با وجود توصيه و تأكيد در استفاده از حق مشروع دفاع، از زياده‏روى و تجاوز منع مى‏كند:

وَ قاتِلُوا فِى سَبيلِ اللَّهِ الَّذينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا انَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ» «3»

و در راه خدا با كسانى كه با شما مى‏جنگند بجنگيد، و [هنگام جنگ از حدود الهى‏] تجاوز نكنيد، كه خدا تجاوزكاران را دوست ندارد.

2- اسلام، گروههائى را كه نه منطق و نه پيمان، مانع از شيوه خصمانه‏شان نمى‏شود، متجاوز تلقّى مى‏كند و درباره اين گونه متجاوزان جنگ تدافعى را چنين دستور مى‏دهد:

فَاذَا انْسَلَخَ الاْشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ» «4»

پس هنگامى كه ماه‏هاى حرام سپرى شود، مشركان را هر جا يافتيد، بكشيد و به اسيرى بگيريد و محاصره كنيد و در هر كمين‏گاهى به كمين آنان بنشينيد.

آنگاه در پايان چنين فرمان به ظاهر تندى، براى نشان دادن ماهيّت انسانى دفاع، توصيه مى‏كند:

فَانْ تابُوا وَ اقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ انَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ» «5»

ولى اگر توبه كردند و نماز را بر پا داشتند و زكات پرداختند، پس آزادشان گذاريد؛ زيرا خدا بسيار آمرزنده و مهربان است.

3- در برابر آنها كه به جنگ با خدا و راه خدا برخاسته‏اند و فساد در زمين و تبهكارى را شيوه خود قرار داده‏اند، مى‏فرمايد:

انَّما جَزاءُ الَّذينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِى الاْرْضِ فَساداً انْ يُقَتَّلُوا اوْيُصَلَّبُوا اوْتُقَطَّعَ ايْدِيهِمْ وَ ارْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ اوْيُنْفَوْا مِنَ الاْرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْىٌ فِى الدُّنيا وَ لَهُمْ فِى الآْخِرَةِ عَذابٌ عَظيمٌ» «6»

كيفر آنان كه با خدا و پيامبرش مى‏جنگند، و در زمين به فساد و تباهى مى‏كوشند، فقط اين است كه كشته شوند، يا به دارشان آويزند، يا دست راست و پاى چپشان بريده شود، يا از وطن خود تبعيدشان كنند. اين براى آنان رسوايى و خوارى در دنياست، و براى آنان در آخرت عذابى بزرگ است.

4- در مورد پيمان شكنى و پيمان شكنان كه آنها را متجاوزى ماجراجو و شايسته سركوب مى‏شمارد:

الا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا ايْمانَهُمْ وَ هَمُّوا بِاخْراجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُوكُمْ اوَّلَ مَرَّةٍ اتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ احَقُّ انْ تَخْشَوْهُ انْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ» «7»

چرا و براى چه نمى‏جنگيد؟ آن هم با گروهى كه پيمان‏هاى خود را شكستند، و عزمشان را بر بيرون كردن پيامبر از وطنش جزم كردند و هم آنان بودند كه نخستين بار با شما جنگيدند، آيا از آنان مى‏ترسيد؟! در صورتى كه اگر مؤمن هستيد، خدا سزاوارتر است كه از او بترسيد.

5- سران و سردمداران تجاوز به حريم آزادى تفكّر انسانى و همكاران شيطان:

فَقاتِلُوا اوْلياءَ الشَّيْطانِ انَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعيفاً» «8»

پس شما با ياران شيطان بجنگيد، كه يقيناً نيرنگ و توطئه شيطان [در برابر اراده خدا و پايدارى شما] سست و بى‏پايه است.

6- پيشوايان كفر و استكبار و قدرت‏هاى سلطه‏جو و ابرقدرت‏ها كه جز به ظلم و فساد و منافع خود نمى‏انديشند و به هيچ پيمانى و تعهّدى احترام نمى‏گذارند و بدان پايبند نيستند:

فَقاتِلُوا ائِمَّةَ الْكُفْرِ انَّهُمْ لا ايْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ» «9»

در اين صورت با پيشوايان كفر بجنگيد كه آنان را [نسبت به پيمان‏هايشان‏] هيچ تعهدى نيست، باشد كه [از طعنه زدن و پيمان شكنى‏] بازايستند.

قرآن در اين پيكار ابراز خوشبختى مى‏كند لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ‏ كه هرگاه نيروهاى من‏ صادقانه عليه اينان به جنگ تدافعى دست بزنند، آنها را مجبور خواهند كرد كه از سلطه‏جوئى و خودكامگى و زير پا گذاشتن تعهّدهاى خود و پايمال كردن حقوق انسان‏ها و سوء استفاده از نيروها و امكانات مردمى در مسير اهداف شوم خود دست بردارند.

7- مدّعيان پيروى از كتاب‏هاى آسمانى (يهوديان، مسيحيان، زردشتيان) كه نه حاضر به تسليم در برابر منطق و عقلند، و نه حدود و قانون خدا را مراعات مى‏كنند، و على رغم ادّعايشان، خدا و دين حق را گردن نمى‏نهند، و زندگى و همزيستى توأم با تفاهم مسلمين را هم ردّ مى‏كنند، متجاوزانى هستند كه اسلام در برابر آنها به جنگ تدافعى متوسّل مى‏شود تا حداقل، پيمان‏هاى دو جانبه شرافتمندانه‏اى را بپذيرند:

قاتِلُوا الَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الآْخِرِ وَ لا يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذينَ اوتُوا الْكِتابَ حَتّى‏ يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ» «10»

با كسانى از اهل كتاب كه به خدا و روز قيامت ايمان نمى‏آورند، و آنچه را خدا و پيامبرش حرام كرده‏اند، حرام نمى‏شمارند، و دين حق را نمى‏پذيرند، بجنگيد تا با دست خود در حالى كه [نسبت به احكام دولت اسلامى‏] متواضع و فروتن‏اند، جزيه بپردازند.

8- در مواردى كه مسلمين در معرض خطر حمله و تهديدهاى جدّى قرار گرفته باشند كه اگر جلوگيرى نكنند غافلگير خواهند شد:

يا ايُّها الَّذينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفّارِ وَ لْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَ اعْلَمُوا انَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقينَ» «11»

اى اهل ايمان! با كافرانى كه هم‏جوار شما هستند، نبرد كنيد؛ و آنان بايد در شما سرسختى و شدت يابند؛ و بدانيد كه خدا با پرهيزكاران است.

9- گروه و جبهه‏هاى درگير جنگ با ديگران كه مرتكب تجاوز و ظلم مى‏شوند، و جنگ افروزان و زورگويانى كه به اتّكا و قدرت بر ملّت‏ها و گروه‏هاى ديگر مى‏تازند، اسلام با اعلان جنگ به متجاوزان زورگو از حق كشورها و ملّت‏ها و گروه‏هائى كه مورد تهاجم و تجاوز قرار گرفته‏اند دفاع مى‏كند:

وَ انْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنينَ اقْتَتَلُوا فَاصْلِحُوا بَيْنَهُما فَانْ بَغَتْ احْداهُما عَلَى الاْخرى‏ فَقاتِلُوا الَّتى تَبْغِى حَتَّى تَفى‏ءَ الى امْرِ اللَّهِ فَانْ فاءَتْ فَاصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ اقْسِطُوا انَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطينَ» «12»

و اگر دو گروه از مؤمنان با يكديگر بجنگند ميان آنها صلح و آشتى برقرار كنيد، و اگر يكى از آن دو گروه بر ديگرى تجاوز كند، با آن گروهى كه تجاوز مى‏كند، بجنگيد تا به حكم خدا باز گردد. پس اگر بازگشت، ميانشان به عدالت و انصاف، صلح و آشتى برقرار كنيد؛ و همواره دادگرى را پيشه سازيد كه خدا دادگران را دوست دارد.

در آغاز آيه گرچه اعلان جنگ در مورد دو كشور و يا دو ملّت و يا دو گروه مسلمانى كه يكى متجاوز است بيان شده، ولى كلّيت‏ فَقاتِلُوا الَّتى تَبْغى حَتَّى تَفى‏ءَ الى امْرِ اللَّهِ‏ نشانگر عموميّت قانون نسبت به هر گروهى است كه در صحنه جنگ به‏ ديگرى ستم و تجاوز روا مى‏دارد.

10- در مورد تحريكات و توطئه‏ها و زمينه سازى آشوب‏هاى كلّى و اغتشاشات و ايجاد تفرقه و فتنه، كه عاملان آن متجاوز و دشمن در حال جنگ تلقّى شده‏اند، و جهاد تدافعى در مقابل آنان اجتناب‏ناپذير مى‏گردد:

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فيهِ قُلْ قِتالٌ فيهِ كَبيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبيلِ اللَّهِ وَ كُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اخْراجُ اهْلِهِ مِنْهُ اكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ اكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ لايَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتّى‏ يَرُدُّوكُمْ عَنْ دينِكُمْ انِ اسْتَطاعُوا» «13»

از تو درباره جنگ در ماه حرام مى‏پرسند. بگو: هر جنگى در آن [گناهى‏] بزرگ است، ولى هر نوع بازداشتن [مردم‏] از راه خدا و كفرورزى به او و [بازداشتن مردم از] مسجد الحرام و بيرون راندن اهلش از آن، نزد خدا بزرگ‏تر [از جنگ در ماه حرام‏] است؛ و فتنه [شرك و بت‏پرستى‏] از كشتار بزرگ‏تر است. و مشركان همواره با شما مى‏جنگند تا شما را اگر بتوانند از دينتان برگردانند.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- جهاد از ديدگاه امام على عليه السلام: 14

(2)- حج (22): 39- 40.

(3)- بقره (2): 190.

(4)- توبه (9): 5.

(5)- توبه (9): 5.

(6)- مائده (5): 33.

(7)- توبه (9): 13.

(8)- نساء (4): 76.

(9)- توبه (9): 12.

(10)- توبه (9): 29.

(11)- توبه (9): 123.

(12)- حجرات (49): 9.

(13)- بقره (2): 217.